پایدِیا

🛑 از علم تا فلسفه؛ آیا جهان را همان‌گونه که هست می‌بینیم؟ این توضیح، در ادامه بحثی است که چندی پیش در درسگفتار فلسفه کانت مطرح کرده بودم؛ جایی که گفتیم از نگاه کانت، ما جهان را مستقیماً و آن‌گونه که "در خودش" هست تجربه نمی‌کنیم، بلکه جهانو از خلال ساختار ذهن و حواس خود می‌شناسیم. شاید براتون جالب باشه که پژوهش‌های جدید نشان داده‌اند، سلول‌های بدن ما دائماً ارتعاشات بسیار ظریفی تولید می‌کنن. این ارتعاشات از نظر فیزیکی کاملاً واقعی‌اند، اما گوش انسان توان شنیدن اونها را نداره. پس آیا می‌‌شه گفت این صداها وجود ندارند؟ نه. آنچه در جهان خارج وجود داره، ارتعاش و موج صوتیه؛ اما "شنیدن صدا" زمانی رخ می‌ده که این امواج با دستگاه شنوایی و مغز ما تعامل پیدا کنن. درباره رنگ هم دقیقاً همین وضعیت برقراره. در جهان خارج، طول موج‌های مختلف نور وجود دارن فقط نه رنگ. اما اونچه ما به صورت قرمز، آبی یا سبز تجربه می‌کنیم، حاصل نحوه ادراک و پردازش ذهن ماست. این مثال رو آوردم تا کمک کنه تا ایده کانت رو ملموس‌تر بفهمیم. کانت معتقد بود اونچه ما تجربه می‌کنیم "پدیدار" است، نه "شیء فی‌نفسه". یعنی تجربه ما هرگز نسخه‌ای بی‌واسطه از جهان نیست، بلکه همواره محصول تعامل واقعیت بیرونی با ساختار ادراکی ذهن ماست. به بیان دیگه، ذهن فقط یک آینه نیست که جهان را منعکس کنه(آخه قدمای ما می‌گفتن ذهن مثل آینه است). ذهن در شکل‌گیری تجربه ما از جهان نیز نقش فعالی داره. و موجودی یا موجوداتی با حواس یا ساختار شناختی متفاوت، جهانو به گونه‌ای دیگه تجربه می‌کنند. بنابراین پرسش کانت این نیست که "آیا جهان خارج وجود دارد؟"؛ او وجود جهان را انکار نمی‌کند، بلکه می‌پرسد: ما این جهان را چگونه و تحت چه شرایطی می‌شناسیم؟ شاید به همین دلیله که انقلاب فکری کانت را "انقلاب کپرنیکی در فلسفه" نامیده‌اند؛ چرا که‌ کانت، مرکز توجه رو از جهانِ مستقل، به شرایط و امکانات شناخت انسان منتقل کرد. ✍ علیرضا اسماعیلی @PaideiaPhilo