🔎 @CE7EN فلسفه،ادبیات،هنر،روانشناسی

🔎اسپینوزا و رهایی انسان از پشیمانی، ترس و اسارت احساسات اسپینوزا، همانند نیچه، شکست‌نفسی و پشیمانیِ بیمارگونه را نشانه ضعف انسان می‌داند. از نظر او، فرد پشیمان دو بار رنج می‌برد: نخست آنکه در لحظه‌ای از زندگی تحت تأثیر یک میل یا عاطفه‌ی ناآگاهانه قرار گرفته و عملی زیان‌بار انجام داده است؛ و دوم آنکه پس از آن، با سرزنش دائمی خود، نیروی حیاتی و توان حرکت خویش را کاهش می‌دهد. از نگاه اسپینوزا، پشیمانی نه گذشته را تغییر می‌دهد و نه قدرتی برای اصلاح آینده ایجاد می‌کند. انسان خردمند به جای غرق شدن در احساس گناه، علت خطای خود را می‌شناسد، از آن می‌آموزد و با افزایش شناخت و توانایی، مسیر خود را اصلاح می‌کند. عقل و عواطف در نگاه اسپینوزا، عقل دشمن احساسات نیست. عواطف بخشی طبیعی از وجود انسان‌اند و بدون آن‌ها زندگی ممکن نیست؛ اما مشکل زمانی آغاز می‌شود که انسان تحت سلطه‌ی عواطف منفعل قرار گیرد؛ یعنی امیالی که بدون شناخت کافی از پیامدها، او را به حرکت وامی‌دارند. میل‌های آنی معمولاً تنها بخشی از واقعیت را می‌بینند؛ لذت فوری را دنبال می‌کنند و پیامدهای آینده را نادیده می‌گیرند. عقل اما نگاهی گسترده‌تر دارد و میان خواسته‌ی لحظه‌ای و خیر پایدار انسان تفاوت می‌گذارد. عقل نمی‌گوید «احساس نداشته باش»، بلکه می‌آموزد چگونه احساسات را با شناخت بهتر هدایت کنیم. چگونه بر احساسات غلبه کنیم؟ یکی از مهم‌ترین بینش‌های اسپینوزا این است که یک عاطفه را نمی‌توان صرفاً با استدلال خشک از بین برد. انسان با دانستنِ یک حقیقت، لزوماً تغییر نمی‌کند؛ زیرا قدرت یک احساس، تنها با قدرت احساسی دیگر مهار می‌شود. بنابراین عقل باید از یک محاسبه‌ی سرد فراتر رود و به یک نیروی درونی تبدیل شود؛ یعنی شناختِ بهتر جهان و خود، باید چنان شوق و علاقه‌ای ایجاد کند که بتواند بر امیال مخرب غلبه کند. آزادی انسان در نابودی احساسات نیست، بلکه در تبدیل شدن از برده‌ی عواطف به هدایت‌کننده‌ی آن‌هاست. جبرگرایی و آرامش در نگاه اسپینوزا اسپینوزا معتقد است جهان بر اساس زنجیره‌ای از علت‌ها و قوانین ضروری طبیعت حرکت می‌کند. انسان معمولاً رویدادها را از زاویه‌ای محدود و شخصی می‌بیند؛ اما خردمند می‌کوشد جهان را «از منظر ابدیت» (Sub specie aeternitatis) مشاهده کند. از این دیدگاه، بسیاری از اتفاقات ناخوشایند دیگر صرفاً «بدشانسی» یا «بی‌عدالتی شخصی» نیستند، بلکه بخشی از شبکه‌ی پیچیده‌ی علت و معلول‌های طبیعت‌اند. حتی درباره‌ی خطاکاران نیز نباید تنها با نفرت و انتقام نگاه کرد؛ زیرا آن‌ها نیز محصول شرایط، طبیعت و زنجیره‌ای از علل هستند. البته جامعه برای حفظ نظم و امنیت، حق دارد با جرم مقابله کند؛ اما هدف آن باید اصلاح و حفاظت باشد، نه کینه‌جویی. جاودانگی خرد اسپینوزا باور رایج درباره‌ی زندگی پس از مرگ را نمی‌پذیرد؛ او معتقد نیست که انسان با همان شخصیت، خاطرات و بدن فعلی دوباره زنده خواهد شد. از نظر او، آنچه از انسان باقی می‌ماند، نه شخصیت فردی، بلکه سهمی از عقل و شناخت او از حقیقت است. ذهن انسان زمانی به جاودانگی نزدیک می‌شود که حقایق ضروری و قوانین ابدی طبیعت را درک کند. شناخت علمی، ریاضیات و فهم نظم جهان، انسان را از محدودیت‌های زمان و نگاه صرفاً شخصی فراتر می‌برد. پاداش خردمند، وعده‌ی جهانی دیگر نیست؛ بلکه خودِ فهمیدن، رهایی از ترس و رسیدن به آرامش عقلانی، بالاترین سعادت است. فلسفه سیاسی اسپینوزا از دید اسپینوزا، پیش از شکل‌گیری جامعه‌ی مدنی، انسان‌ها در وضعیتی زندگی می‌کردند که قدرت، معیار اصلی تعیین حق بود. مفاهیمی مانند جرم و عدالت، بدون وجود قانون اجتماعی معنای مشخصی نداشتند. انسان‌ها به دلیل نیاز به امنیت و همکاری، جامعه و حکومت را ایجاد کردند. بنابراین اخلاق و قانون، نه صرفاً اموری طبیعی و ذاتی، بلکه محصول زندگی جمعی و نیاز انسان‌ها به بقا و نظم هستند. در طبیعت، چه میان حیوانات و چه در روابط میان دولت‌ها، قدرت و توانایی نقش اساسی دارند. تمدن تلاش انسان برای تبدیل این وضعیت طبیعی به نظمی مبتنی بر قانون، عقل و همکاری است. 📚 منابع: ویل دورانت، تاریخ فلسفه باروخ اسپینوزا، اخلاق (Ethics) عباس زریاب خویی، تاریخ فلسفه Steven Nadler, Spinoza: A Life Gilles Deleuze, Spinoza: Practical Philosophy ✍️@CE7EN 🎓💎🌐 https://telegram.me/ce7en