İbrahim Nebioglu

ÇİN KOSMİK YARIŞDA YENİ MƏRHƏLƏYƏ KEÇDİ Çin tarixində ilk dəfə orbital raketin birinci pilləsini uğurla geri qaytarmağa nail oldu. "Uzun Yürüyüş-10B" (Long March-10B) raketinin ilk uçuşu zamanı birinci pillə ayrıldıqdan sonra idarə olunan eniş həyata keçirdi və dənizdə yerləşən xüsusi platformadakı torvari tutma sistemi ilə təhlükəsiz şəkildə bərpa edildi. Bununla Çin ABŞ-dan sonra orbital raketin birinci pilləsini uğurla geri qaytara bilən ikinci ölkəyə çevrildi. Bu hadisə ilk baxışda texniki uğur kimi görünə bilər. Əslində isə söhbət kosmik sənayenin iqtisadi modelini dəyişdirən texnologiyadan gedir. Bu nailiyyətin əhəmiyyəti raketin enməsində deyil, onun yenidən istifadə oluna bilməsindədir. Ənənəvi raketlər bir dəfə uçur və sonra okeana düşərək məhv olur. Bu isə o deməkdir ki, hər kosmik missiya üçün milyardlarla dollar dəyərində yeni raket hazırlanmalıdır. SpaceX bu məntiqi dəyişdi: raketi geri endirdi, təmir etdi və yenidən uçurdu. Nəticədə kosmosa çıxışın qiyməti kəskin şəkildə aşağı düşdü. İndi Çin də həmin texnoloji klubun üzvünə çevrilir. Bu, təkcə mühəndislik uğuru deyil. Bu, iqtisadiyyat, sənaye, hərbi texnologiyalar və kosmik geosiyasət baxımından strateji dönüş nöqtəsidir. Təkrar istifadə olunan raketlər daha çox peykin orbitə çıxarılması, Ay proqramlarının sürətlənməsi və kosmik infrastrukturun daha ucuz qurulması deməkdir. Uzun illər SSRİ və daha sonra Rusiya ABŞ-ın əsas kosmik rəqibi hesab olunurdu. İlk süni peyk, ilk kosmonavt, ilk kosmik yürüş kimi tarixi nailiyyətlər sovet kosmonavtikasının adı ilə bağlı idi. Lakin son onillikdə vəziyyət tamamilə dəyişdi. Bu gün kosmik texnologiyanın əsas istiqamətləri – təkrar istifadə olunan raketlər, superağır daşıyıcılar, iri peyk qruplaşmaları və Ay proqramları – artıq ABŞ və Çin arasında formalaşır. Rusiya isə bu yarışda əvvəlki lider mövqeyini itirib və bir çox sahələrdə geridə qalıb. Əlbəttə, Çin hələ SpaceX səviyyəsinə çatmayıb. SpaceX yüzlərlə uğurlu eniş həyata keçirib, eyni gücləndiricini onlarla dəfə istifadə edib və tam təkrar istifadə olunan nəhəng sistemlər üzərində işləyir. Çin isə bu sahədə ilk böyük addımını atıb. Ancaq tarix göstərir ki, belə texnologiyalarda ilk uğur ən çətin mərhələ olur; sonrakı inkişaf adətən daha sürətlə gedir. Kosmik yarış artıq əvvəlki kimi ideoloji nümayiş deyil. Bu gün orbitə daha ucuz, daha tez və daha çox yük çıxara bilən ölkə gələcəyin rabitəsinə, internetinə, naviqasiyasına, müşahidə sistemlərinə və nəticədə strateji üstünlüyünə sahib olacaq. Çin raketi göstərdi ki, XXI əsrin kosmik yarışı artıq iki əsas oyunçunun – ABŞ və Çinin – rəqabətinə çevrilməkdədir. Rusiya isə artıq bu yarışın ön sırasından kənarda qalıb… @ibrahim_nebioglu