مصدق به روايت تاريخ و اسناد

قضاوت تاریخ با عینک امروز یکی از خطاهای رایج در مواجهه با تاریخ، قضاوت آدم‌ها و رویدادهای گذشته با معیارها، ارزش‌ها و دانسته‌های امروز است؛ گویی انسان‌های هفتاد یا صد سال پیش، در همان جهان فکری و اجتماعی ما زندگی می‌کرده‌اند و به همان اطلاعاتی دسترسی داشته‌اند که امروز در اختیار ماست. در حالی که برای فهم درست تاریخ، پیش از آنکه بخواهیم درباره یک شخصیت یا یک واقعه داوری کنیم، باید تلاش کنیم آن را در بستر زمانی خودش ببینیم. باید بپرسیم آن فرد در چه شرایط سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی زندگی می‌کرد؟ چه چیزهایی را می‌دانست و چه چیزهایی را نمی‌دانست؟ انتخاب‌های پیش روی او چه بود؟ جامعه آن روز چه انتظارات و حساسیت‌هایی داشت و مفاهیمی که امروز برای ما بدیهی یا مسئله‌سازند، در آن زمان چه معنایی داشتند؟ بسیاری از مسائلی که امروز برای ما کاملاً جدی و تعیین‌کننده‌اند، در گذشته یا اساساً به این شکل وجود نداشته‌اند یا جامعه با آنها به گونه‌ای متفاوت مواجه می‌شده است. مفهوم دولت، آزادی، حقوق فردی، جایگاه زن، مناسبات اجتماعی، رسانه، دموکراسی، حاکمیت ملی و حتی معنای بسیاری از واژه‌های سیاسی، در طول زمان دستخوش تغییر شده‌اند. بنابراین نمی‌توان بدون توجه به این تغییرات، رفتار و تصمیم‌های انسان‌های گذشته را با معیارهای امروز سنجید و سپس درباره آنها حکم قطعی صادر کرد. البته «درک تاریخی» به معنای تطهیر افراد یا توجیه همه تصمیم‌های آنان نیست. می‌توان یک شخصیت تاریخی را نقد کرد، می‌توان تصمیمی را اشتباه دانست و می‌توان پیامدهای یک واقعه را به پرسش کشید؛ اما نقد تاریخی زمانی معتبرتر و منصفانه‌تر است که نخست بکوشد منطق و شرایط زمانه را بفهمد و سپس داوری کند. تاریخ اگر قرار باشد صرفاً ابزاری برای اثبات باورهای امروز ما باشد، دیگر تاریخ نیست؛ بازسازی گذشته بر اساس پیش‌داوری‌های امروز است. تاریخ به ما کمک می‌کند بفهمیم انسان‌های گذشته چرا آن‌گونه اندیشیدند و چرا آن‌گونه عمل کردند، نه اینکه صرفاً ثابت کنیم اگر ما جای آنان بودیم، امروز چه تصمیمی می‌گرفتیم. به همین دلیل، ما در «مصدق به روایت تاریخ و اسناد» تلاش می‌کنیم وقایع و شخصیت‌های تاریخی، به‌ویژه رویدادهای مربوط به نهضت ملی ایران و دوران دکتر محمد مصدق، تا حد امکان در بستر زمانی خود بازنمایی شوند؛ با تکیه بر اسناد، مطبوعات و روایت‌های همان دوره. هدف، ساختن یک تصویر مقدس یا سیاه و سفید از گذشته نیست؛ هدف این است که پیش از قضاوت، گذشته را آن‌گونه که در زمان خودش جریان داشته، ببینیم و بفهمیم. @mohamnadmosaddegh