مصدق به روايت تاريخ و اسناد

سیاست خارجی دولت مصدق و مساله اسرائیل سیاست دولت مصدق درباره مساله اسرائیل یکی از وجوه درخشان سیاست خارجی اوست چرا که در این سیاست توانست هماهنگی کم‌نظیری میان پایبندی به اصول حقوق بین الملل، پرهیز از هرگونه یهودستیزی و عدم‌تنش با دولت اسرائیل و جلب افکار عمومی جهان اسلام و جهان عرب را فراهم نماید، در شانزدهم تیرماه ۱۳۳۰، دولت ایران به نخست‌وزیری دکتر محمد مصدق کنسولگری ایران در بیت‌المقدس را تعطیل کرد، اقدامی که در بستر جنبش ملی شدن صنعت نفت رخ داد و ابعادی چندلایه داشت. همزمان با تشکیل کابینه مصدق، کشورهای عربی پیامی صریح به تهران فرستادند: اگر ایران شناسایی دوفاکتوی اسرائیل را پس بگیرد، آن‌ها در مناقشه نفتی ایران با بریتانیا از موضع ایران حمایت خواهند کرد. این پیشنهاد در شرایطی که دولت مصدق زیر فشار شدید انگلستان قرار داشت و درآمدهای نفتی قطع شده بود، از وزن سیاسی قابل توجهی برخوردار بود. در همان ایام، آیت‌الله کاشانی — که در آن مقطع از حامیان سرسخت نهضت ملی بود — در مصاحبه‌ای با روزنامه المصری بغداد اعلام کرد که فسخ شناسایی اسرائیل توسط ایران حتمی است. این سخنان موجی از انتظارات در جهان عرب برانگیخت. در پی این فضا، باقر کاظمی، وزیر امور خارجه کابینه مصدق، در شانزدهم تیر ۱۳۳۰ در مجلس شورای ملی حاضر شد و تصمیم دولت مبنی بر تعطیلی کنسولگری ایران در بیت‌المقدس را به نمایندگان اعلام کرد. روز بعد دولت در موضعی رسمی اعلام کنسولگری ایران در بیت المقدس به دلیل کاهش درآمدهای ارزی ناشی از تحریم نفتی و ضرورت صرفه‌جویی تعطیل شده است، باوجود تعطیلی کنسولگری، هم چنان روابط سیاسی ایران و اسرائیل پابرجا بود و حتی دیپلمات های ایران و اسرائیل با هم دیدار کرده و موضوع اقدامات کنسولی برای حفظ منافع اتباع دو طرف در دستور کار قرار داشت، این سياست دولت مصدق ناشی از ماهیت دولت وی به عنوان دولتی ملی و متعهد به حقوق بین الملل و در عین حال پیشگام در مبارزه با استعمار و همراه با کشورهای جهان سوم بود، مصدق سیاستمداری ملی‌گرا بود، نه ضداسرائیلی به معنای ایدئولوژیک؛ و ترجیح می‌داد هم سطح روابط با اسرائیل به عنوان دولتی نامشروع و منفور در منطقه را کاهش دهد و هم از ورود ایران به یک بحران بین المللی و منطقه‌ای جلوگیری نماید. در نتیجه، آنچه عملاً انجام شد فراخواندن کادر سیاسی بود، نه فسخ رسمی و حقوقی شناسایی اسرائیل. اما در عین حال اعراب این مجموعه اقدامات را به منزله لغو شناسایی دوفاکتو تفسیر و از آن استقبال کردند. لازم به یادآوری است که ایران در سال ۱۳۲۹ (۱۹۵۰) اسرائیل را به صورت دوفاکتو — یعنی در عمل، نه به رسمیت شناختن حقوقی رسمی — به رسمیت شناخته بود و کنسولگری ایران در بیت‌المقدس در همین چارچوب فعال بود. این شناسایی از همان ابتدا با مخالفت طیف‌هایی از نمایندگان مجلس و روحانیون مواجه شده بود. با سقوط دولت مصدق در کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، سیاست خارجی ایران دگرگون شد. رابطه با اسرائیل نه‌تنها از سرگرفته شد، بلکه در سال‌های بعد به یکی از محورهای مهم همکاری امنیتی و اقتصادی رژیم پهلوی تبدیل گشت. همکاری‌های ساواک و موساد، خرید تسلیحات و صادرات نفت به اسرائیل از مهم‌ترین وجوه این رابطه بود که تا بهمن ۱۳۵۷ ادامه یافت. با پیروزی انقلاب اسلامی، این رابطه یک‌بار دیگر به شکل رادیکال‌تری قطع شد و سفارت اسرائیل در تهران به سازمان آزادی‌بخش فلسطین واگذار گردید. سیاست خارجی دولت مصدق در مورد اسرائیل، در تاریخ دیپلماسی ایران نقطه‌ای قابل تأمل است؛ چرا که نمونه‌ای از اتخاذ یک سیاست خارجی ملی و مستقل و جهان‌پسند و منطبق با حقوق بین الملل نسبت به یکی از غامض‌ترین بحران‌های بین‌المللی به شمار می‌رود. @mohammadmosaddegh