Беларускі інстытут публічнай гісторыі

Зорка Бэтлеемска над маёнткам ззяе. Як наша шляхта святкавала Божае Нараджэнне Спрадвечныя калядныя традыцыі, якія паходзяць з беларускай вёскі, добра ўсім вядомыя і апісаныя ў літаратуры. Вядомыя добра і разгульныя балы магнатаў. А як адзначала Божае Нараджэнне тутэйшая шляхта ў шматлікіх дварах, маёнтках, фальварках і засценках? Чытаць далей Спасылка без VPN

Дубавец: 100 гадоў споўніцца самаму паспяховаму ў гісторыі Беларусі году — 1926-му. На Радыё Свабода выйшаў тэкст Сяргея Дубаўца – гэта аўтарская, суб’ектыўная ацэнка, але яна добра нагадвае пра падзеі стагадовай даўніны, якія сапраўды можна назваць росквітам беларусізацыі. Дубавец піша, што 1926 год быў адным з найбольш паспяховых: у БССР склаліся ўмовы адноснай свабоды, беларусізацыя дала прыкметныя вынікі – прайшлі буйныя навуковыя і краязнаўчыя з’езды, паўстала літаратурнае згуртаванне «Узвышша», адбылася Акадэмічная канферэнцыя па рэформе правапісу і азбукі, адкрыўся БДТ-2 у Віцебску, адбылося другое ўзбуйненне БССР. У Заходняй Беларусі у 1926-м заснавалі Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры, а беларуская прэса была надзвычай актыўная — згадваюцца «Маланка», «Беларускае слова», «Народная справа» як орган Беларускай сялянска-работніцкай грамады. У тэксце таксама выразна падкрэсліваецца кантраст: пасля эйфарыі стваральнай працы прыйшлі рэпрэсіі і ўціск. У гэтым сэнсе Дубавец параўноўвае 1926-ы з 2020-м і выкарыстоўвае вельмі моцную метафару пра «татальнае знішчэнне» у выніку рэпрэсій — гэта занадта рэзкае азначэнне, асабліва калі мы гаворым пра падзеі 2020 года і пасля; аднак сама паралель пра тое, што дзяржаўны ўціск і гвалт могуць вяртацца ў брутальных формах нават праз стагоддзе, тут прачытваецца вельмі выразна.

«Вусы Скарыны» вяртаюцца: як бульба заваявала Беларусь Пасля паўзы «Вусы Скарыны» адкрываюць новы сезон выпускам пра гісторыю самай “беларускай” расліны – бульбы. Вядоўца Цімафей Акудовіч разам з Віктарам Шукеловічам распавядаюць, адкуль на беларускія землі прыйшла бульба і чаму спачатку да яе ставіліся насцярожана; як голад і эпідэміі паспрыялі яе распаўсюджванню ў Еўропе; калі з’явіліся першыя згадкі пра бульбу ў Вялікім Княстве Літоўскім і як яна паступова стала часткай штодзённай культуры. У выпуску таксама ўзгадваюцца Адам Міцкевіч, Мікалай Гогаль і Францішак Багушэвіч – разам з гісторыяй мянушак беларусаў ад «бацьвіняжаў» да «бульбашоў», а напрыканцы нават “экзістэнцыяльнае” пытанне пра нас саміх. 🎥 Відэа: https://youtu.be/O3j1pSiINIc?si=V3X_cTcPzdOdiHG6

🎓 XVI стагоддзе ў беларускай гісторыі: ці быў “залаты век”? На канале адукацыйнай пляцоўкі «Віртуальны ўніверсітэт» ужо выйшлі тры лекцыі анлайн-курсу пра XVI стагоддзе – эпоху Статутаў ВКЛ, Скарыны, Радзівілаў, Буднага і Гусоўскага, якую часта называюць “залатым векам”. Курс чытае гісторык Аляксандр Паршанкоў і прапануе паглядзець на гісторыю беларускіх земляў у кантэксце агульнаеўрапейскіх трэндаў – Адраджэння, Рэфармацыі і культурных зрухаў. У лекцыях абмяркоўваецца месца ВКЛ у Еўропе XVI ст., пытанне, ці можна гаварыць пра “Беларусь” у той час, культурны ландшафт Усходняй Еўропы і тое, як гэтая эпоха працуе ў сучасных інтэрпрэтацыях гісторыі. Будуць таксама прыклады працы з крыніцамі, артэфакты і элементы палеаграфіі. 🎥 Першая лекцыя: https://www.youtube.com/watch?v=8r-BI44AL0Q&t=178s

📖 Гродзенскі прафесар Вячаслаў Швед, звольнены з універсітэта, выдаў энцыклапедыю пра Гродна Гродзенскі гісторык і прафесар Вячаслаў Швед выдаў кнігу «Гісторыя Гродна. Энцыклапедыя», прысвечаную гісторыі горада над Нёманам. Працу над выданнем аўтар завяршыў у 2022 годзе, энцыклапедыя будзе даступная чытачам у электроннай версіі, піша @hrodnaonelove.

У анатацыі да выдання адзначаецца, што Гродна — горад з больш чым тысячагадовай гісторыяй, які перажыў войны і перыяды росквіту, і заслугоўвае ўласнай энцыклапедыі. Аўтар імкнуўся паказаць гісторыю горада праўдзіва і аб’ектыўна, абапіраючыся на даступныя крыніцы і навуковую літаратуру. Кніга напісана на беларускай мове.

Працяг па спасылцы. 🖥 Без VPN адкрыецца тут.

У Гродзенскім дзяржаўным гісторыка-археалагічным музеі захоўваецца калекцыя старажытных календароў. У экспазіцыі прадстаўленыя 24 старадрукі, якія выйшлі да 1800 года. У XVIII стагоддзі Гродна быў друкавальным цэнтрам. Тут працавала каралеўская друкарня, з цэхаў якой выходзілі ў тым ліку і календары. Самы стары ў калекцыі — Кракаўскі каляндар на 1717 год. Яму больш за 300 гадоў. Раней папяровыя календары выглядалі не так, як сёння. На аркушы дадавалася цікавая інфармацыя, і звесткі, што дазвалялі рабіць астралагічныя прагнозы. Календары ўпрыгжваліся фігурамі багоў, якія атаясамліваліся з Сонцам і планетамі. Часам яны змяшчалі і рухомыя часткі з назвамі рэлігійных святаў на кожны месяц і знакамі Задыяку.

Беларускі мастацтвазнаўца Дзмітрый Салодкі распавядзе пра іканаграфію Раства ў Нацыянальны музеі ў Варшаве Дзмітрый Салодкі — беларускі мастацтвазнаўца, куратар, лектар, які спецыялізуецца на гісторыі мастацтва, культуры, міфалогіі і этымологіі. Асаблівае месца ў даробку даследчыка займае вывучэнне сакральнага мастацтва. 6 студзеня Дзмітрый запрашае на экскурсію «Калядны сюжэт і Сандра Батычэлі», у цэнтры ўвагі якой— іканаграфія Раства як галоўнага свята Еўропы. «Якія таемныя сэнсы хаваюць звыклыя нам персанажы? Як «чытаць» калядныя сюжэты, разумеючы кожны жэст і сімвал? Асаблівым момантам сустрэчы стане знаёмства з жамчужынай калекцыі — шэдэўрам вялікага італьянца Сандра Батычэлі», — анансуе ён падзею. Адзначым, што летась Дзмітрый Салодкі прачытаў цыкл анлайн-лекцый па гісторыі беларускага мастацтва для праекта Scholars for Belarus. Сярод тэм: «Сармацкі міф: ад шляхецкага партрэта да тэатра смерці», «Спаса-Праабражэнская царква ў Полацку як культурны тэкст», ды іншыя. Чытаць на сайце або без VPN.

Ці можна з дапамогай YouTube перамагчы афіцыйную ідэалогію? Размова з Цімафеем Акудовічам На Радыё Свабода выйшла размова з Цімафеем Акудовічам – папулярызатарам гісторыі, аўтарам «Вусоў Скарыны» і «Сармацкага вуса», а таксама сябрам Беларускага інстытута публічнай гісторыі. У інтэрв’ю ён разважае, ці здольны беларускі YouTube супрацьстаяць афіцыйнай ідэалогіі і перапісванню падручнікаў пасля 2020 года: на яго думку, адных інтэрнэт-праектаў недастаткова, бо нацыянальная памяць трымаецца таксама на кнігах, сустрэчах, экскурсіях і супольным дзеянні. Акудовіч расказвае пра свае медыяпраекты і грамадскія ініцыятывы (у тым ліку «Беларускія магістраты»), пра рэакцыю аўдыторыі, і пра тое, што цяпер у Беларусі з гістарычнай навукай «усё дрэнна», але аднаўленне магчыма – у тым ліку праз працу гісторыкаў у замежжы і стварэнне новых інстытуцый па-за краінай. 🔗 Інтэрв’ю на Свабодзе

«Яна не дачакала гэтага дня, але гэты дзень дачакаў яе»: Ларысе Геніюш пасмяротна выдалі Нацыянальны пашпарт Беларусі Беларускі пашпартны цэнтр 31 снежня 2025 года пасмяротна выдаў Нацыянальны пашпарт Беларусі Ларысе Геніюш — пісьменніцы і дзяячцы БНР, якая да смерці не прыняла савецкага грамадзянства. Дазвол на гэта даў яе ўнук. https://nashaniva.com/384876 Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/384876

🕯 2026 — год айца Аляксандра Надсана «Новы Час» піша, што 2026-ы вінен прайсці пад знакам памяці пра айца Аляксандра Надсана (1926–2015) – святара, славіста-беларусіста і аднаго са стваральнікаў лонданскай Скарынаўкі. Сёлета спаўняецца 100 гадоў з дня яго нараджэння, і хоць юбілей прыпадае на жнівень, цягам усяго года ў розных краінах будуць адбывацца падзеі і імпрэзы, прысвечаныя Надсану – чалавеку, які ў выгнанні дапамог стварыць сапраўдны беларускі культурны цэнтр сусветнага значэння. Аўтар тлумачыць, чаму гэтая дата важная не толькі як “круглая”: стагоддзе – нагода наноў прачытаць тэксты айца Аляксандра і ўбачыць маштаб ягонай інтэлектуальнай і асветніцкай спадчыны (ад мовазнаўства і гісторыі да перакладу і выдавецкай працы), а таксама яго ролю ў яднанні беларускай дыяспары і “вяртанні гістарычнай памяці”. 🔗 Артыкул цалкам

З новым годам! Жыве Беларусь — маладосці крыніца! Гэты запіс ужо сапраўды гістарычны: кампазіцыя з навагодняга шоў 1995 года. Артэфакт эпохі, калі БТ яшчэ магло здымаць прыстойныя рэчы, а не суцэльны крынж. З той пары, калі лозунг «Жыве Беларусь!» яшчэ не быў абвешчаны "экстрэмісцкім", калі "несвядомыя" поп-спевакі яшчэ не траплялі ў “чорныя” спісы, калі Ярмоленка з Алесяй яшчэ не ператварыліся ў галоўных падпявалаў рэжыму і калі нават зорак беларускамоўнага року запрашалі ў навагодні эфір.

✨Астралогія ў ВКЛ: лекцыя Наталлі Сліж пра Жыгімонта Старога У калядныя вечары паводле традыцыі варажылі, а сёння ў пераднавагоднюю пару многія звяртаюцца да гараскопаў і парад астролагаў, спрабуючы зазірнуць у будучыню. Але астралогія як інструмент “прагназавання” і прыняцця рашэнняў была папулярная яшчэ ў эпоху ВКЛ у шляхецкім асяроддзі і пры двары вялікіх князёў. Пра тое, якое месца астралогія займала ў жыцці Жыгімонта Старога і Боны Сфорцы, можна даведацца з лекцыі гісторыка Наталлі Сліж – даследчыцы шляхецкага побыту, сямейных стасункаў і гендарнай гісторыі Вялікага Княства Літоўскага. У выступе разглядаюцца прыклады замаўлення гараскопаў (у тым ліку для дзяцей і важных сямейных падзей), “гараскопы каранацый” і гадавыя прагнозы, а таксама тое, як астралагічныя высновы выкарыстоўваліся не толькі “для цікаўнасці”, але і пры прыняцці стратэгічных палітычных рашэнняў — і нават у праектах, звязаных з архітэктурай. 🎥 Відэазапіс лекцыі у межах семінар па гісторыі ВКЛ Беларуска інстытута ў Празе: https://youtu.be/E6giVeJfe0Y?si=7KDjEgYpkq6D8W3_

"31 снежня 1992 года ўвесь асабовы склад беларускага войска ўпершыню прыняў прысягу на вернасць беларускаму народу і ягонай дзяржаве. На той час гэта была вялікая перамога, бо была і задума, каб вайскоўцы прысягалі СНД" - піша Зміцер Гурневіч.

Кейданская унія ў беларускай Вікіпедыі Сёлета спаўняецца 370 гадоў з моманту падпісання Кейданскай уніі (1655) — пагаднення паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Шведскім каралеўствам у час «шведскага патопу». Каб у публічнай прасторы было менш міфаў і больш навукова праверанай інфармацыі пра гэтую падзею, Аляксей Ластоўскі, акадэмічны дырэктар нашага інстытута, падрыхтаваў беларускамоўны артыкул у Вікіпедыі. У сціслай энцыклапедычнай форме там выкладзены кантэкст і ход заключэння уніі, яе асноўныя палажэнні і тое, чаму пагадненне ў выніку так і не ўступіла ў сілу, а таксама пададзены асноўныя ацэнкі гэтай падзеі ў гістарыяграфіі. 🔗Спасылка на артыкул Ілюстрацыя – фрагмент помніка Янушу Радзівілу ў Кейданах: табліца з сімвалам рукапаціску, які адсылае да Кейданскай уніі.

Як сяляне з Мінскай і Гродзенскай губерняў нелегальна з’язджалі ў ЗША Пра гэта піша Галіна Рулёва ў расійскім часопісе «Социология власти». Напачатку XX ст. разам з габрэйскай эміграцыяй на заробкі за мяжу сталі масава выязджаць сяляне заходніх губерняў. З Мінскай і Гродзенскай выязджалі ў асноўным у ЗША і Канаду. Дарагавізна і працягласць працэсу атрымання замежнага пашпарта прыводзілі да масавага нелегальнага перасячэння сухапутнай мяжы з Германіяй, адкуль мігранты адпраўляліся на параходах. Нягледзячы на спробы расійскіх параходстваў аблегчыць умовы выдачы замежных пашпартоў (каб накіраваць людзей праз парты Балтыйскага мора), эміграцыйны закон так і не быў прыняты да пачатку Першай сусветнай вайны. За першыя пяць месяцаў 1907 г. з 17 валасцей Слуцкага павета за мяжу выехала 429 чалавек, але замежныя пашпарты атрымалі толькі 115. Улады змагаліся з нелегальным выездам адміністрацыйнымі пакараннямі (штрафамі) у адносінах да сялян і агентаў-пасрэднікаў. Аднак міграцыйныя плыні толькі ўзмацняліся.

Знакамітыя беларусы ў Варшаве: Расійская імперыя, БНР і міжваенная Польшча Чарговы выпуск «Сармацкага вуса» — гэта шпацыр па Варшаве праз беларускія сюжэты і постаці розных эпох. Вядоўцы Цімафей Акудовіч і Віктар Шукеловіч паказваюць, з якімі варшаўскімі мясцінамі звязаныя Яўхім Карскі (рэкатар Варшаўскага ўніверсітэта і аўтар трохтомніка «Беларусы»), беларуская мецэнатка Магдалена Радзівіл, дзе пахаваны дзеяч БНР Геранім Друцкі-Любецкі, а таксама дзе жыў прыхільнік беларусчыны Адам Плуг. У выпуску таксама згадваюцца беларускія дэпутаты ў польскім Сойме ў міжваенны час, гісторыя роду Друцкіх-Любецкіх і іншыя варшаўскія месцы памяці — з пытаннем напрыканцы: які раён Варшавы можна назваць самым “беларускім”. 🎥 Відэа: https://youtu.be/qARU9kPa0Ww?si=yxdGRJnOCQsoMo9y

У Беларусі забаранілі кнігу Дароты Міхалюк пра Беларускую Народную Рэспубліку У Беларусі забаранілі навуковую кнігу Дароты Міхалюк – «Беларуская Народная Рэспубліка 1918–1920 гг.: ля вытокаў беларускай дзяржаўнасці». Паводле Еўрарадыё, напярэдадні Новага года Мінінфарм абнавіў і пашырыў спіс кніг, якія, на думку ведамства, «здольныя нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам». У гэты абноўлены пералік уключылі і працу Міхалюк.

Патрабаванне рэпарацый можа “рыкашэтам” вярнуцца да беларускіх уладаў На «Филине» выйшла размова з гісторыкам Паўлам Церашковічам – сябрам Беларускага інстытута публічнай гісторыі – пра тое, чаму ініцыятыва ўладаў з “рахункамі” за Другую сусветную сёння выглядае найперш як прапагандысцкі ход. Гісторык тлумачыць, што патрабаванні “рэпарацый” праз 80 гадоў хутчэй дэманстрацыйны жэст, бо рэальных механізмаў атрымаць нешта цяпер няма; пры гэтым Беларусь ужо атрымлівала пасляваенныя кампенсацыі ў выглядзе тэхнікі і абсталявання, але гэта пакрыла толькі невялікую частку страт. Ён таксама звяртае ўвагу на праблему з маніпуляцыямі вакол колькасці ахвяр: дакладную лічбу назваць немагчыма, аднак больш рэалістычныя ацэнкі гавораць пра каля 2,1 млн страчаных людзей. І важная выснова пра тое, што гульня ў “рахункі” можа вярнуцца бумерангам: у сённяшніх умовах іншыя краіны могуць выстаўляць Беларусі патрабаванні кампенсацый, у тым ліку за саўдзел у агрэсіі і гібрыдныя атакі. 🔗 Інтэрв’ю на Филин.Салідарнасць

Выхадзец з Беларусі стаў манархам заходнееўрапейскай краіны — але толькі на некалькі дзён «Зеркало» распавядае неверагодную гісторыю Барыса Скосырава — чалавека, які нарадзіўся ў Вільні і правёў дзяцінства на Лідчыне, а ў 1934 годзе здолеў дамагчыся таго, што яго фактычна абралі кіраўніком Андоры. Пасля авантурнага жыцця, поўнага прыгод і няўдач, Скосыраў у 1933 годзе атрымаў грамадзянства Андоры, а ў ліпені 1934-га, заручыўшыся падтрымкай Генеральнага савета, абвясціў сябе «Барысам I» і фактычна стаў манархам краіны. Але «каралеўства» хутка скончылася: пасля канфлікту з Урхельскім біскупам (адным з сукіраўнікоў Андоры) Скосырава арыштавалі і адправілі ў турму. Далей у ягонай біяграфіі — новыя павароты лёсу, вайна і вельмі змрочныя эпізоды. 🔗 Артыкул на Zerkalo

Якуб Колас — фігурант палітычнай справы: як класік белліту здолеў пазбегнуць арышту Роўна 100 гадоў таму, у снежні 1925 года, пачаліся першыя допыты Якуба Коласа супрацоўнікамі сакрэтнага аддзела ДПУ па справе «лістападаўшчыны». Расказваем, якім чынам класік беларускай літаратуры і непераўзыдзены аўтарытэт у беларускай справе аказаўся датычны да «антысавецкай» моладзевай групы. Справа набыла такі шырокі розгалас, што аб ёй пісала саюзная прэса — згадкі пра «групу Лістапада» і ўласна «лістападаўшчыну» можна знайсці не толькі ў рэспубліканскіх выданнях, але і ў агульнасавецкіх. У асобных тэкстах істэрыя дасягала проста касмічных маштабаў, бо вельмі цяжка сабе ўявіць, каб група маладых людзей з шасці чалавек рэальна магла ставіць сабе за мэту адарванне Беларусі ад Савецкага Саюзу. ➡️Чытайце па спасылцы. ✔️Тут без VPN