Беларускі інстытут публічнай гісторыі

Увесь горад выйшаў на вуліцы патрабаваць вызвалення палітвязняў - і трапіў пад агонь Сто дваццаць год таму тысячы менчукоў пад кіраўніцтвам абураных чыгуначнікаў выйшлі на вуліцы патрабаваць вызваленьня палітвязьняў. Здавалася, што да пратэстаў далучыўся ўвесь горад – па некаторых ацэнках, у іх удзельнічала да траціны насельніцтва Менска. І ў гараджан як быццам атрымалася: улады саступілі патрабаванням народа і адпусцілі частку вязняў. Але калі дасягнулі свайго людзі сталі радавацца, салдаты адкрылі па іх агонь. За некалькі хвілін былі забітыя больш за паўсотні мужчын і жанчын, яшчэ каля трохсот - параненыя. "Люстэрка" апавядае аб тых падзеях.

Што стала з палоннымі немцамі? Колькі жаўнераў Вермахту трапілі ў савецкі палон? Колькі з іх выжыла? Чаму ад 6-й арміі генерала Паўлюса, якая здалася пад Сталінградам, засталося 5%? Што такое структура НКВД ГУПВИ і да чаго тут ГУЛАГ? Як жылі і што елі палонныя: на паперы ды ў рэальнасці? Што рабіў з людзьмі голад: самазабойствы, бойкі за ежу, шаленства… Нязручная для СССР гісторыя пра нямецкіх палонных – праграме "Трызуб і Пагоня" з Кацярынай Ваданосавай.

Гісторык: Беларускамоўная публіцыстыка ХІХ — пачатку ХХ ст. часта наследавала традыцыі рэлігійнага пісьменства Размаўляем з гісторыкам Аляксандрам Пагарэлым пра гісторыю беларускага нацыянальнага руху, ролю прэсы ў ім, і як польскія палітычныя дзеячы адаптавалі польскія тэксты да беларускай мовы сялян. https://www.polskieradio.pl/396/7811/Artykul/3514907

✔️ Катыньская трагедыя 🔻 85 гадоў таму, вясной 1940 года НКУС СССР расстраляў каля 22 тысяч польскіх ваеннапалонных, сярод якіх былі і беларусы. 🗓 Калі спісы расстраляных у Расеі і Украіне сёння вядомыя, то «беларускі катыньскі спіс» у Заходняй Беларусі да гэтага часу засакрэчаны. Больш на сайце Радыё Рацыя: https://racyja.com/by/sumezza/pra-belaruski-katynski-spis-havaryli-u-varsave/

Лепшы фальшываманетчык ВКЛ і Рэчы Паспалітай БУРРАЦІНІ. Барацінкі і партугал Ціта Лівіа Бураціні (Tito Livio Burattini) – вынаходнік, які прыдумаў метр і пачаў біць у Вільні і Брэсце барацінкі. А яшчэ ён найлепшы фальшываманетчык ВКЛ і Рэчы Паспалітай. Як так выйшла, што за манета партугал і адкуль назва злоты? Аб гэтым Цімафей Акудовіч распавядзе ў новым выпуску праграмы па гісторыі Беларусі "Вусы Скарыны":

39 гадоў з дня аварыі на Чарнобыльскай АЭС 26 красавіка 1986 года адбылася найбуйнейшая тэхнагенная катастрофа ў Еўропе - аварыя на Чарнобыльскай АЭС. Яе наступствы адчувальныя і па сённяшні дзень. Інфармацыйная палітыка савецкіх уладаў пасля катастрофы на Чарнобыльскай АЭС — адзін з самых яскравых прыкладаў замоўчвання і скажэння праўды. Спачатку ўлады спрабавалі мінімізаваць значэнне аварыі, каб не правакаваць паніку сярод насельніцтва і захаваць вобраз "непахіснай" савецкай сістэмы. Першая афіцыйная інфармацыя пра выбух з'явілася толькі праз некалькі дзён — 28 красавіка — і была вельмі кароткай: "На Чарнобыльскай атамнай электрастанцыі адбылася аварыя. Пашкоджаны адзін з атамных рэактараў. Прымаюцца меры па ліквідацыі наступстваў аварыі. Пацярпелым аказваецца дапамога". Ніякіх падрабязнасцяў пра маштаб катастрофы, пра выкіды радыяцыі або пра рэальную пагрозу здароўю людзей агучана не было. Толькі калі шведскія ўлады выявілі павышаны ўзровень радыяцыі на атамнай станцыі "Форсмарк" і запатрабавалі тлумачэнняў ад СССР, савецкае кіраўніцтва было змушана даць хоць нейкую афіцыйную інфармацыю. Масква часткова прызнала аварыю, але і тады інфармацыя падавалася выбарачна і з маніпуляцыямі. 29 красавіка ў галоўнай навіновай праграме савецкага тэлебачання "Время" прагучала абвінавачванне заходніх СМІ у распаўсюджванні ілжывых звестках пра тысячы загінулых. Прапаганда сцвярджала, што разбурэння АЭС не адбылося, падчас выбуху загінулі толькі 2 чалавекі, пацярпелі 197 чалавек, 49 з якіх пасля абследавання пакінулі шпіталі. Паведамлялася, што праца прадпрыемстваў, калгасаў і саўгасаў працягвалася ў звычайным рэжыме. Крыніца відэа chernobyl_archive

Тры новаўвядзенні амністыі-2025 — палёгка па наркатычных артыкулах і пажылым зняволеным. Але не палітвязням @NashaNiva ўважліва прачытала тэкст законапраекта і параўнала яго з тэкстам папярэдняй амністыі, якая адбылася ў 2024 годзе. https://nashaniva.com/366635 Без VPN — https://bit.ly/nashaniva#/366635

24-26 красавіка 1991 года ў Воршы рабочыя, якія пратэставалі супраць павышэння цэн і кіруючай камуністычнай партыі СССР, заблакавалі чыгуначныя пуці. Гэтыя падзеі ўнікальныя і не маюць аналагаў у сучаснай гісторыі Беларусі. У 2016 годзе Цэнтр даследаванняў грамадзянскай супольнасці Беларусі апублікаваў фільм з успамінамі ўдзельнікаў і відавочцаў падзей.

Спіс самых выбітных асоб у нашай гісторыі неўзабаве будзе зацверджаны ў Беларусі. Такую інфармацыю агучыў у эфіры дзяржаўнага тэлебачання кіраўнік Нацыянальнай бібліятэкі і дзеючы дэпутат Вадзім Гігін. Ідэю ў каментары Филину ацаніў гісторык, сябра Беларускага інстытута публічнай гісторыі Аляксандр Пашкевіч: https://d3so4iawd5sxdu.cloudfront.net/post/gistoryk-skladanne-spisu-samyx-vybitnyx-asob-zagadzya-nyaudalaya-ideya/206841/

Такога болей не было ў гісторыі сучаснай Беларусі. Роўна 34 гады таму беларусы першы і пакуль апошні раз у сучаснай гісторыі краіны арганізавалі забастоўку са спыненнем руху цягнікоў. 24 красавіка 1991 года яны блакіравалі найбуйнейшы ў краіне чыгуначны вузел тры гадзіны, а на наступны дзень — 12 гадзін запар, адрэзаўшы большую частку СССР ад Еўропы. "Люстэрка" расказвае, навошта людзі пачалі гэты страйк, хто за ім стаяў, як на яго рэагавалі ўлады і што прымусіла страйкоўцаў саступіць

‼️УЖО СЁННЯ:‼️ Катынскі расстрэл і Беларусь: ахвяры, архівы, памяць 📆 24 красавіка (чацвер) ⏱️ 18:30 📍Варшаўскі ўніверсітэт, ul. Dobra 55, зала 2.166 (II паверх) 85 гадоў таму, увесну 1940 года, НКВД СССР расстраляў каля 22 тысяч польскіх вайсковапалонных, сярод якіх былі і беларусы. Найбольш вядомае месца гэтых расстрэлаў — Катынь на Смаленшчыне. Іншыя месцы камуністычных злачынстваў — Меднае (Цвер, Расія), Пяціхаткі (Харкаў), Быкоўня (Кіеў) і Херсон. Амаль усе імёны расстраляных у Расеі і ва Украіне сёння вядомыя. Невядомымі застаюцца прозвішчы некалькі тысяч вязняў турмаў Заходняй Беларусі. З дакументаў вынікае, што ўвесну 1940 года на загад з Масквы іх перавезлі ў Менск, дзе іх сляды знікаюць. Навукоўцы і даследчыкі перакананыя, што іх таксама забілі, і адным з магчымых месцаў злачынства сталі менскія Курапаты. Аб лёсах беларусаў з "катынскага" спісу, пра тое, чаму беларускія ўлады дагэтуль хаваюць дакументы, звязаныя з гэтай трагедыяй, а таксама пра тое, што сёння вядома пра сам "беларускі катынскі спіс", будзем размаўляць на чарговай сустрэчы Беларускага дыскусійнага клуба.

24 красавіка 1991 года працоўныя ў Воршы выставілі ўльтыматум: калі не будзе прызначаная надзвычайная сесія Вярхоўнага Савета БССР, якую патрабавалі дэпутаты Апазіцыі БНФ, яны лягуць на рэйкі. У 15.30 чыгуначны рух быў заблакаваны. У Воршу былі накіраваныя паўтары тысячы байцоў АМАПу з Менска, Віцебска і Магілёва, увечары 25 красавіка рабочыя былі вымушаныя спыніць страйк.

Як склаліся лёсы стваральнікаў Дому Урада? На фатаздымках расейскага "Дзяржкаталога" падчас будоўлі і прыняцця Дома Урада прысутнічаюць яго стваральнікі - архітэктар Лангбард, мастакі Манізер і Бродскі, а таксамі кіраўнікі будоўлі: Гурэвіч, Пыжыкаў, Балцін, Хацкевіч, Вассэрман і Глейберман. Інспектаваў будаўніцтва тагачасны старшыня ўрада Галадзед. Як склаўся іх лёс, ці перажылі яны Вялікі тэрор 1937-38 гадоў? Спойлер: мастакоў савецкая ўлада пераважна захавала. А вось большасць выканаўцаў і іх сем'і трапілі ў жорны савецкай рэпрэсіўнай машыны. Мікалай Галадзед (здымак №1) — тагачасны старшыня Савнаркама БССР. Арыштаваны ў чэрвені 1937-га, скончыў жыццё самагубствам у засценках НКВД 21.06.1937 у Менску. Жонка Вера Сцяпанаўна, як член сям’і «ворага народа», атрымала 8 гадоў лагераў. На групавым здымку (№2)— камісія па адкрыцці Дома Урада. Злева направа: Іосіф Лангбард — пазней пабудаваў у Менску акруговы Дом афіцэраў (1934—1939), Дзяржаўны тэатр оперы і балета БССР (1934—1937), галоўны корпус АН БССР (1939), Дом Саветаў у Магілёве (1937—1939). У 1935—1950 гадах выкладаў у Акадэміі мастацтваў у Ленінградзе. У 1937 годзе атрымаў Гран-пры Сусветнай выставы ў Парыжы. З 1939 года — прафесар. Сябра Саюза архітэктараў СССР з 1951 года. У тым жа годзе памёр у Ленінградзе сваёй смерцю. Гурэвіч, Пыжыкаў — імёны і лёсы абодвух высветліць не ўдалося. Аўгуст Балцін — старшыня камісіі, тагачасны намеснік старшыні СНК БССР. Арыштаваны 4.09.1937, асуджаны ў 1940 годзе на 10 гадоў лагераў. Аляксандр Хацкевіч — у 1925–26 гг. наркам унутраных спраў. У 1937 годзе за «шпіянаж» асуджаны да расстрэлу, расстраляны, па іншых звестках загінуў у ГУЛАГу ў 1943 годзе. Жонка Лідзія Уладзіміраўна, як член сям’і «ворага народа», асуджаная на 8 гадоў лагераў. Саул Вассэрман (таксама на здымку №3) — дырэктар Белдзярбуда і начальнік будаўнічых работ, у 1938 годзе наркам камунальнай гаспадаркі БССР. Расстраляны ў Менску 29 чэрвеня 1938 года. Жонка Ганна Маркаўна, як член сям’і «ворага народа», атрымала 5 гадоў лагераў. Б.С. Глейберман (таксама на здымку №4) — дырэктара будоўлі, лёс высветліць не ўдалося. Мацвей Манізер (здымак №5) - разам з Лангбардам распрацаваў помнік Леніну, заслужаны дзеяч мастацтваў БССР (1933), Народны мастак СССР (1958). Акадэмік Акадэміі мастаўцваў СССР (1947) і яе віцэ-прэзідэнт (1947—1966). Лаўрэат трох Сталінскіх прэмій. Памёр у Маскве ў 1966 годзе сваёй смерцю. Ісаак Бродскі (здымак №6) - кіраўнік афармлення залы паседжанняў, канферэнзалы і інш., мастак. Памёр сваёй смерцю ў 1939 годзе у Ленінградзе.

Дом Урада — як "вывеска на Захад" Расейскі "Дзяржкаталог" апублікаваў фотальбом з унікальнымі фотаздымкамі будаўніцтва і адкрыцця Дома Урада ў Менску з фондаў Дзяржаўнага музея гісторыі Санкт-Пецярбурга. На здымках зафіксаваныя розныя этапы будаўніцтва — ад закладкі падмуркаў да гатовага аб’екта. Дом Урада ўзводзіўся цалкам уручную ў сціслыя тэрміны - цягам чатырох гадоў з 1930 па 1934 год. У гэта час актыўна вялася барацьба з кулацтвам, а ў рэспубліцы бракавала будаўнічых матэрыялаў і прадуктаў харчавання. Дома Урада быў першым сталічным "хмарачосам". Ён меўся выконваць ролю савецкай "вывескі на Захад" і падкрэсліваць дасягненні савецкага ладу жыцця. Між тым, 15 студзеня 1939 года спецыяльны карэспандэнт "Крестьянской газеты" В. Кажарынаў накіраваў вельмі крытычны закрыты ліст адказнаму сакратару выдання П. Вінакураву. Аўтар падкрэсліў, што Дом Урада - гэта найлепшы будынак Менска, дзе месціліся Вярхоўны Савет, Саўнаркам і амаль усе наркаматы БССР. Аднак яго добра відаць з тэрыторыі Польшчы (усяго 30 км), таму можна абстраляць прамым навядзеннем. А гэта, паводле Кажарынава, "праца ворагаў народа". Нягледзячы, што хваля Вялікага тэрора ўжо спала, а "ворагі ў асноўным разгромленыя і выкарчаваныя", спецкарэспандэнту было відавочна, што "засталіся яшчэ некаторыя карэньчыкі, што працягваюць сваю гнюсную дзейнасць". Праявы дзейнасці ворагаў ён пабачыў не толькі ў занядбаных маставых і тратуарах, дзе лёд не скалываецца, снег не прыбіраецца, але і ў гасцініцы "Беларусь". Тут спыняліся замежнікі, пры гэтым адзіны тэлефон вісіць на часовых дротах, а святло рэгулярна адключаецца. Аднак ні лямпаў, ні свечак гасцям не даюць, спасылаючыся на "вогненебяспечнасць", а супрацоўнікі гатэля паводзяць сябе груба. Раскрытыкаваў Кажарынаў працу Саўнаркама БССР і Менскага гарсавета, адзначыўшы непразрыстасць прыняцця рашэнняў без удзелу спецыялістаў і уліку меркаванняў профільных арганізацый. Аўтар таксама ўзгадаў, што ў горадзе няма дроў, ва ўстановах холадна, але чыноўнікам гэта абыякавава. Ён пісаў і пра жыллёвы крызіс: людзей масава высяляюць, а з боку ўладаў няма ні выразнай дапамогі, ні спачування. Сама ж улада, на думку Кажарынава, выглядала забюракратызаванай і адарванай ад насельніцтва. Асобна спецкар звярнуў увагу на паніку сярод насельніцтва: на фоне чутак пра падзеі ў Чэхаславакіі (неўзабаве Германія анэксіруе гэтую краіну) людзі пачалі масава скупляць соль, керасін, здымаць грошы з банкаў. У Менску панавала атмасфера незадаволенасці і падазрэнняў. У брудзе, безкультур’і, грубасці, недаступнасці "начальства", кепскім абслугоўванні — Менск, калі і з’яўляўся "вывескай на Захад", то зусім не той, якой хацелася б бачыць яе савецкай уладзе, рэзюмаваў журналіст і выказаў падазрэнне аб наяўнасці нейкай нераскрытай сілы, якая "заботліва сее незадаволенасць, нараканні, азлабленні". Дакумент трапіў на стол першага сакратара ЦК КП(б) БССР Панцеляймона Панамарэнкі. Той наклаў рэзалюцыю: "Звярніце ўвагу на пытанні, паднятыя Кажарынавым". Але хутчэй за ўсё, улада так і засталася абыякавай і адарванай ад жыхароў.

Вызваліцелі ці гвалтаўнікі? Драма Усходняй Прусіі, 1944-45 Пра што не казалі ў савецкіх кнігах і фільмах пра вайну датычна “вызвалення” Усходняй Прусіі? Хто і чаму забараніў эвакуацыю мірнага насельніцтва? Які лёс чакаў тых, хто застаўся: сотні тысяч жанчын і дзяцей? Чаму ўказ маршала Ракасоўскага пра “карэктныя паводзіны” не працаваў? Што стала з савецкімі афіцэрамі, якія баранілі нямецкіх жанчын і падлеткаў? Голад, гвалт, рабункі, п’янства – страшная праўда той пары, якая доўгі час была тэмай табу. Падрабязнасці – у чарговым выпуску "Трызуб і Пагрня" з Кацярынай Ваданосавай.

Амбасадараў Расеі і Беларусі не запрасілі на мерапрыемства ў нямецкі парламент з нагоды канца Другой сусветнай вайны Парламент Германіі выключыў паслоў Расеі і Беларусі са спіса гасцей на спецыяльнае пасяджэнне 8 траўня, прысвечанае 80-й гадавіне заканчэння Другой сусветнай вайны ў Еўропе. Гэтае рашэнне падкрэслівае дыскамфорт у Германіі наконт ролі Расеі ў вызваленні Еўропы ад нацысцкага тэрору ў юбілейны год, улічваючы, што Уладзімір Пуцін выкарыстаў спадчыну Другой сусветнай вайны для апраўдання свайго ўварвання ва Украіну, паведамляе Reuters. Прадстаўнікі іншых пасольстваў далучацца да нямецкіх заканадаўцаў. У пачатку красавіка нямецкі Фонд мемарыяльных комплексаў Бухенвальд і Мітэльбау-Дора не дазволіў беларускім дыпламатам прыняць ўдзел у памятных мерапрыемствах з нагоды 80-й гадавіны вызвалення гэтых канцэнтрацыйных лагераў. Беларускі МЗС заявіў назваў гэтае рашэнне "цынічным" і падкрэсліў, што яно "па сваёй сутнасці з'яўляецца працягам палітыкі дзялення людзей па нацыянальнаму прызнаку". Афіцыйным прадстаўнікам Беларусі і Расеі пачалі адмаўляць ва ўдзеле ў памятных акцыях у былых канцэнтрацыйных лагерах пасля поўнамаштабнага расейскага ўварвання ва Украіну ў 2022 годзе.

Як музыка стала аб’яднаўчай сілай і надзеяй для беларусаў падчас пратэстаў 2020 года, і як улады расправіліся з пратэстнымі музыкамі. Аб гэтым фільм журналіста і музычнага крытыка Міхаіла Козырава.

Катынскі расстрэл і Беларусь: ахвяры, архівы, памяць 📆 24 красавіка (чацвер) ⏱️ 18:30 📍Варшаўскі ўніверсітэт, ul. Dobra 55, зала 2.166 (II паверх) 85 гадоў таму, увесну 1940 года, НКВД СССР расстраляў каля 22 тысяч польскіх вайсковапалонных, сярод якіх былі і беларусы. Найбольш вядомае месца гэтых расстрэлаў — Катынь на Смаленшчыне. Іншыя месцы камуністычных злачынстваў — Меднае (Цвер, Расія), Пяціхаткі (Харкаў), Быкоўня (Кіеў) і Херсон. Амаль усе імёны расстраляных у Расеі і ва Украіне сёння вядомыя. Невядомымі застаюцца прозвішчы некалькі тысяч вязняў турмаў Заходняй Беларусі. З дакументаў вынікае, што ўвесну 1940 года на загад з Масквы іх перавезлі ў Менск, дзе іх сляды знікаюць. Навукоўцы і даследчыкі перакананыя, што іх таксама забілі, і адным з магчымых месцаў злачынства сталі менскія Курапаты. Аб лёсах беларусаў з "катынскага" спісу, пра тое, чаму беларускія ўлады дагэтуль хаваюць дакументы, звязаныя з гэтай трагедыяй, а таксама пра тое, што сёння вядома пра сам "беларускі катынскі спіс", будзем размаўляць на чарговай сустрэчы Беларускага дыскусійнага клуба. Арганізатары: Беларускі Інстытут публічнай гісторыі Інстытут міжкультурных даследаванняў Цэнтральна-Усходняй Еўропы Факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта Польска-брытанская даследчая група па культурнай спадчыне Беларусі Факультэта прыкладной лінгвістыкі Варшаўскага ўніверсітэта