دکتر علی ثاقبی

«دست خدا» یادگار جهانی دیگر است: جهانی خشن‌تر، ناعادلانه‌تر، مبهم‌تر، اما زنده‌تر. جهانی که در آن اشتباه داور می‌توانست تاریخ بسازد، و فوتبال، درست مانند زندگی، همیشه تمیز و قابل‌اصلاح نبود. نمی‌توان به آن جهان ساده‌لوحانه حسرت خورد؛ اما نمی‌توان هم انکار کرد که بخشی از قدرت روایی فوتبال در همان بی‌نظمی نهفته بود. اگر وی‌اِی‌آر بود، شاید عدالت اجرا می‌شد، اما افسانه متولد نمی‌شد. در عصر وی‌اِی‌آر، دست خدا هم باید از اتاق بازبینی مجوز می‌گرفت. وی‌اِی‌آر فقط خطاهای بزرگ را حذف نمی‌کند؛ امکان تبدیل خطا به روایت، روایت به خاطره، و خاطره به افسانه را هم محدود می‌کند. این سخن دفاع از تقلب نیست. هیچ ورزشی نمی‌تواند آگاهانه بر بی‌عدالتی بنا شود. بحث این است که فوتبال، اگر فقط به مجموعه‌ای از تصمیم‌های درست تقلیل پیدا کند، ماهیت روایی و زنده خود را از دست می‌دهد. فوتبال فقط تعیین نتیجه نیست؛ مواجهه جمعی با شانس، خطا، امید، فریب، شکست و سرنوشت است. و اگر حقیقت آن فقط با خط و فریم و زاویه تعیین شود، چیزی از شعر، جنون و تراژدی‌اش باقی نمی‌ماند. اما وی‌اِی‌آر فقط یک فناوری فوتبالی نیست؛ نشانه‌ای از روح زمانه ماست. ما در جهانی زندگی می‌کنیم که به رخدادِ بی‌واسطه کمتر اعتماد می‌کند. چیزی که ثبت نشده، انگار رخ نداده است. آدم‌ها پیش از آنکه غذا بخورند، از میز غذا عکس می‌گیرند. به جای آنکه در یک جمع واقعا حاضر باشند، تصویر حضور خود را ثبت می‌کنند. سفر، کتاب، قهوه، تولد، سوگ، شادی و اندوه باید عکس داشته باشد، استوری شود، دیده شود، تأیید شود. دیگر فقط زندگی نمی‌کنیم؛ زندگی را مستند می‌کنیم. دیگر فقط تجربه نمی‌کنیم؛ تجربه را برای دیده‌شدن آماده می‌کنیم. در گذشته، تصویر بازنمایی رخداد بود؛ چیزی اتفاق می‌افتاد و دوربین آن را نشان می‌داد. اما امروز تصویر فقط شاهد واقعیت نیست؛ خود، بخشی از تولید واقعیت است. دوربین در جهان امروز فقط نمی‌بیند؛ حکم می‌دهد. البته ثبت و تصویر گاهی از حقیقت دفاع می‌کنند. کمتر می‌توان چیزی را انکار کرد وقتی تصویری از آن هست. بسیاری از بی‌عدالتی‌ها، خشونت‌ها و تحریف‌ها فقط به این دلیل آشکار شده‌اند که ثبت شده‌اند. همان‌طور که وی‌اِی‌آر در فوتبال می‌تواند از حق یک تیم دفاع کند، تصویر و سند هم در زندگی اجتماعی گاهی از حقیقت دفاع می‌کنند. اما هر افزایشی در سند، الزاما افزایشی در حقیقت زیسته نیست. ممکن است تصمیمی از نظر میلی‌متری درست باشد، اما از نظر عاطفی بی‌رحمانه احساس شود. ممکن است قانون به‌درستی اجرا شود، اما لحظه‌ای که قانون بر آن فرود آمده، دیگر زنده نماند. اگر منطق سند بر کل زندگی مسلط شود، چیزی در ما فرسوده می‌شود: توان اعتماد به لحظه، توان بی‌واسطه زیستن، توان اینکه چیزی را فقط چون آن را زیسته‌ایم واقعی بدانیم. انسان امروز حتی در اوج رخداد هم کمی عقب می‌ایستد؛ به تصویر خود فکر می‌کند، به داوری دیگران، به اینکه این لحظه بعدا چگونه دیده خواهد شد، چگونه روایت خواهد شد، چگونه قابل دفاع خواهد بود. پس مسئله اصلی این نیست که وی‌اِی‌آر خوب است یا بد. این دوگانه بیش از حد ساده است. مسئله این است که وی‌اِی‌آر چه چیزی را آشکار می‌کند: زمانه‌ای که می‌خواهد خطا را کم کند، ابهام را مهار کند، سند تولید کند، و هر رخدادی را قابل بازبینی سازد. این میل از ترس بی‌عدالتی و نیاز به شفافیت می‌آید؛ اما هزینه‌اش از دست رفتن اعتماد به لحظه است. مسئله بازگشت به گذشته بی‌فناوری یا چشم بستن بر عدالت نیست. چنین بازگشتی نه ممکن است و نه مطلوب. مسئله این است که بفهمیم با هر فناوری، فقط خطا را کم نمی‌کنیم؛ شکل تجربه را هم عوض می‌کنیم. فوتبال همیشه جایی بوده که انسان‌ها می‌توانستند برای لحظاتی، بی‌واسطه، جمعی و بدنی، تسلیم رخداد شوند. وی‌اِی‌آر این تسلیم را مشروط کرده است. اکنون حتی گل هم باید سند داشته باشد. حتی شادی هم باید تأیید شود. حتی لحظه هم باید از تصویر اجازه بگیرد. امروز بیش از هر زمان دیگری می‌توانیم لحظه‌های زندگی را ثبت کنیم؛ اما شاید بیش از هر زمان دیگری از زیستن همان لحظه‌ها دور شده‌ایم.