كميته فعالين كارگرى - سوسياليستى

۳/۳ نفی، لحظه‌ای است که در آن، محدودیت‌های یک شکل تاریخی آشکار می‌شوند و امکان عبور از آن، از خلال شناخت و دگرگون کردن تناقض‌های درونی‌اش فراهم می‌گردد. رفع نیز به معنای کنار گذاشتن کامل گذشته نیست؛ بلکه فرایندی است که در آن عناصر تاریخیِ قابل انتقال، در سطحی نوین از سازمان‌یابی اجتماعی حفظ و دگرگون می‌شوند. اهمیت این منطق برای انتقاد مارکسی در آن است که رهایی اجتماعی نمی‌تواند از بیرون تاریخ و صرفاً بر اساس اراده‌ای ذهنی ساخته شود. هر شکل نوین زندگی اجتماعی باید امکان مادی و تاریخی خود را در دل شرایط موجود بیابد. انسان‌ها تاریخ را می‌سازند، اما نه در شرایطی که خود انتخاب کرده‌اند؛ بلکه درون مناسباتی که از گذشته به آنان منتقل شده و در برابر آنان به صورت نیروهایی مستقل قرار گرفته است. به این ترتیب، نقد سرمایه‌داری نیز تنها به معنای رد یک نظام اقتصادی موجود نیست. مسأله، نفی رابطه‌ای اجتماعی است که در آن، فعالیت انسانی در خدمت انباشت سرمایه قرار می‌گیرد و روابط میان انسان‌ها به شکل روابط میان اشیاء و نیروهای مستقل ظاهر می‌شود. گذار از این رابطه، نه با انکار ذهنی آن، بلکه از طریق مبارزه‌ی اجتماعیِ نیرویی تحقق می‌یابد که درون همین رابطه، امکان فراتر رفتن از آن را حمل می‌کند. اما این گذار بدون انتقاد از خودِ فرایند مبارزه ممکن نیست. هیچ نیروی اجتماعی، حتی نیرویی که علیه مناسبات موجود مبارزه می‌کند، خارج از تاریخ و تضادهای آن قرار ندارد. شکل‌های سازمان‌یابی، شیوه‌های اندیشیدن و الگوهای رفتاری نیز باید پیوسته در معرض بازنگری انتقادی قرار گیرند. زیرا هر آنچه بدون نقد تثبیت شود، می‌تواند از وسیله‌ای برای رهایی به مانعی در برابر آن تبدیل گردد. در این معنا، انتقاد نه یک عمل فردیِ جدا از جامعه و نه امتیازی متعلق به گروهی خاص از متخصصان است. انتقاد یک توانایی تاریخی و اجتماعی است که در جریان زندگی مشترک، کار، مبارزه و تجربه‌ی جمعی شکل می‌گیرد. البته این امر به معنای نفی دانش، تجربه و تخصص نیست؛ بلکه به معنای آن است که شناخت انتقادی نمی‌تواند از پراتیک اجتماعی جدا شود و خود را در حصار گروهی محدود زندانی کند. جامعه‌ای که امکان انتقاد را از میان می‌برد، در حقیقت امکان دگرگونی آگاهانه‌ی خویش را نابود می‌کند. زیرا با حذف انتقاد، رابطه‌ی زنده میان تجربه، اندیشه و عمل گسسته می‌شود و انسان‌ها به بازتولید بی‌واسطه‌ی مناسبات موجود محدود می‌گردند. در چنین وضعیتی، حتی مفاهیم رهایی‌بخش نیز می‌توانند به صورت‌های بی‌جان و تثبیت‌کننده تبدیل شوند. انتقاد، در ژرف‌ترین معنای خود، ضرب‌آهنگ هستی تاریخی انسان است؛ زیرا انسان تنها موجودی نیست که در جهان زندگی می‌کند، بلکه موجودی است که می‌تواند رابطه‌ی خویش با جهان را موضوع شناخت و دگرگونی قرار دهد. کار، اندیشه و مبارزه بدون انتقاد به تکرار فرو می‌غلتند؛ اما از خلال انتقاد، تجربه‌ی انسانی به آگاهی، آگاهی به سازمان‌یابی و سازمان‌یابی به امکان دگرگونی تاریخی تبدیل می‌شود. از این منظر، انتقاد نه پایان اندیشه است و نه ابزار داوری درباره‌ی دیگران؛ بلکه شکل خاصی از خودآگاهی تاریخی انسان است. انسان تنها زمانی می‌تواند جهان خویش را تغییر دهد که بتواند آن را بفهمد؛ و تنها زمانی می‌تواند آن را بفهمد که جرئت کند شکل‌های موجود زندگی خود را در معرض پرسش، نفی و بازسازی قرار دهد. یادداشت پایانی این مقاله را باید در امتداد مجموعه‌ای از تأملات درباره‌ی رابطه‌ی میان انسان، پراتیک، ساختارهای اجتماعی و امکان دگرگونی تاریخی فهمید. مسأله‌ی انتقاد در اینجا نه به معنای یک روش داوری درباره‌ی اندیشه‌ها یا رفتارها، بلکه به عنوان یکی از لحظه‌های بنیادی شکل‌گیری آگاهی تاریخی انسان مورد بررسی قرار گرفت. اما انتقاد، حتی در عمیق‌ترین معنای خود، نقطه‌ی پایان نیست. اگر انتقاد امکان آشکار کردن تضادها و شناخت مناسبات پدیدآورنده‌ی آن‌ها را فراهم می‌کند، مسأله‌ی بعدی این است که این شناخت چگونه از سطح آگاهی فراتر می‌رود و در زندگی اجتماعی ماندگار می‌شود؛ چگونه تجربه‌های پراکنده‌ی مبارزه به حافظه‌ی جمعی تبدیل می‌شوند، چگونه این حافظه در قالب قدرت اجتماعی سازمان می‌یابد، و چگونه نیروهای مسلط می‌کوشند این ظرفیت‌های اجتماعی را جذب، منحرف یا خنثی کنند. به این‌گونه، بحث حاضر درآمدی است بر پژوهشی گسترده‌تر درباره‌ی رابطه‌ی میان «قدرت اجتماعی، انباشت و رسوب». در آنجا موضوع اصلی دیگر صرفاً چگونگی پیدایش انتقاد نخواهد بود، بلکه چگونگی تبدیل تجربه، آگاهی و مبارزه‌ی اجتماعی به نیروهای تاریخیِ ماندگار خواهد بود. این مسیر، ادامه‌ی همان پرسشی است که در نوشته‌های پیشین درباره‌ی پراتیک، صورت‌های پدیداری، هژمونی نیابتی و اشکال استبداد اجتماعی دنبال شده است: اینکه چگونه مناسبات اجتماعی در افراد و نهادها رسوب می‌کنند، چگونه قدرت تولید می‌شود و چگونه امکان رهایی می‌تواند از دل همین مناسبات تاریخی شکل گیرد. به ما به‌پیوندید: 🌐 ‌https://t.me/kkfsf