uz
Feedback
Hikoyalar (G&M)

Hikoyalar (G&M)

Kanalga Telegram’da o‘tish

Eng zo'r, sara, tarbiyaviy, saviyali va sevimli @Hikoyalar shu yerda 📜📚📖 @Hikoyalar kanaliga qo'shilish uchun 👇 https://t.me/joinchat/AAAAADuknkYHGVbghYjS1A 👆 ni bosing va OK. Bizni aslo tark etmang! Yaxshilari albatta bo'ladi. Biz izlanishdamiz!

Ko'proq ko'rsatish
6 777
Obunachilar
-824 soatlar
-287 kunlar
-9330 kunlar

Ma'lumot yuklanmoqda...

Taglar buluti
Ma'lumot yo'q
Muammo bormi? Iltimos, sahifani yangilang yoki bizning qo'llab-quvvatlash boshqaruvchimizga murojaat qiling>.
Kirish va chiqish esdaliklari
---
---
---
---
---
---
Obunachilarni jalb qilish
Iyul '26
Iyul '26
+50
0 kanalda
Iyun '26
+268
5 kanalda
Get PRO
May '26
+284
0 kanalda
Get PRO
Aprel '26
+195
0 kanalda
Get PRO
Mart '26
+226
1 kanalda
Get PRO
Fevral '26
+192
6 kanalda
Get PRO
Yanvar '26
+292
5 kanalda
Get PRO
Dekabr '25
+221
1 kanalda
Get PRO
Noyabr '25
+215
4 kanalda
Get PRO
Oktabr '25
+183
2 kanalda
Get PRO
Sentabr '25
+268
4 kanalda
Get PRO
Avgust '25
+252
1 kanalda
Get PRO
Iyul '25
+170
3 kanalda
Get PRO
Iyun '25
+740
19 kanalda
Get PRO
May '25
+269
4 kanalda
Get PRO
Aprel '25
+233
1 kanalda
Get PRO
Mart '25
+181
3 kanalda
Get PRO
Fevral '25
+280
2 kanalda
Get PRO
Yanvar '25
+303
1 kanalda
Get PRO
Dekabr '24
+282
6 kanalda
Get PRO
Noyabr '24
+283
3 kanalda
Get PRO
Oktabr '24
+291
3 kanalda
Get PRO
Sentabr '24
+306
6 kanalda
Get PRO
Avgust '24
+391
6 kanalda
Get PRO
Iyul '24
+319
7 kanalda
Get PRO
Iyun '24
+194
7 kanalda
Get PRO
May '24
+329
8 kanalda
Get PRO
Aprel '24
+600
11 kanalda
Get PRO
Mart '24
+317
33 kanalda
Get PRO
Fevral '24
+452
40 kanalda
Get PRO
Yanvar '24
+450
7 kanalda
Get PRO
Dekabr '23
+307
6 kanalda
Get PRO
Noyabr '23
+751
20 kanalda
Get PRO
Oktabr '23
+1 582
32 kanalda
Get PRO
Sentabr '23
+1 088
0 kanalda
Get PRO
Avgust '23
+1 970
0 kanalda
Get PRO
Iyul '23
+675
0 kanalda
Get PRO
Iyun '23
+492
0 kanalda
Get PRO
May '23
+417
0 kanalda
Get PRO
Aprel '23
+462
0 kanalda
Get PRO
Mart '23
+376
0 kanalda
Get PRO
Fevral '23
+396
0 kanalda
Get PRO
Yanvar '23
+697
0 kanalda
Get PRO
Dekabr '22
+507
0 kanalda
Get PRO
Noyabr '22
+320
0 kanalda
Get PRO
Oktabr '22
+387
0 kanalda
Get PRO
Sentabr '22
+360
0 kanalda
Get PRO
Avgust '22
+500
0 kanalda
Get PRO
Iyul '22
+434
0 kanalda
Get PRO
Iyun '22
+297
0 kanalda
Get PRO
May '22
+479
0 kanalda
Get PRO
Aprel '22
+507
0 kanalda
Get PRO
Mart '22
+539
0 kanalda
Get PRO
Fevral '22
+419
0 kanalda
Get PRO
Yanvar '22
+525
0 kanalda
Get PRO
Dekabr '21
+489
0 kanalda
Get PRO
Noyabr '21
+455
0 kanalda
Get PRO
Oktabr '21
+504
0 kanalda
Get PRO
Sentabr '21
+467
0 kanalda
Get PRO
Avgust '21
+694
0 kanalda
Get PRO
Iyul '21
+657
0 kanalda
Get PRO
Iyun '21
+454
0 kanalda
Get PRO
May '21
+430
0 kanalda
Get PRO
Aprel '21
+426
0 kanalda
Get PRO
Mart '21
+411
0 kanalda
Get PRO
Fevral '21
+720
0 kanalda
Get PRO
Yanvar '21
+1 159
0 kanalda
Get PRO
Dekabr '20
+12 859
0 kanalda
Sana
Obunachilarni jalb qilish
Esdaliklar
Kanallar
10 Iyul+3
09 Iyul+5
08 Iyul+14
07 Iyul+3
06 Iyul+7
05 Iyul+4
04 Iyul+1
03 Iyul+4
02 Iyul+5
01 Iyul+4
Kanal postlari
«Бироз семирибди, мен буни ҳозир ўзига айтсам кўнглига тегмасмикан?» — дея ўйлади Баҳром Севаранинг юзидан кўзини узмасдан. Орадан ўн икки йил ўтиб учрашган икки дил гўё тилсиз сўзлашар эди. Балки мана шу кўча бошидаги кофечи йигит бўлмаганида, улар учрашмасди ҳам. Орадаги бироз сукунатни бузиб, Баҳром сўз бошлади. Ҳаяжондан сўзларининг ярми ютилиб кетар, лаблари титрар эди, аммо у ўзини дадил кўрсатишга уринаверарди. — Яқинда келди бу ерга. Кофени яхши тайёрлайди. Севара унинг сўзини тасдиқлади: — Мен ҳам иш чарчоғини мана шу кофени ичиб енгаман. — Ишинг оғирми? — деб сўради Баҳром. — Ҳа, бизда иш оғир, тунги сменада навбатчиликда тураман. Беморлар кўп. — Қарая, охири барибир шифокорликка ўқидингми? — Қайда... — Севара шундай деб ерга қаради ва орага анча пайт сукунат чўкди. Бироздан сўнг у оғир хўрсиниб давом этди: — Дипломни ҳам амаллаб олдим, бу ҳам ўқиди дегани эмас, шунчаки малака оширди деган диплом-да. Касалларнинг ярасини бойлайман, овқатини едираман... Хуллас, мана шунақа ишлар билан шуғулламаман. Ачинарли иш, а? — Севара шундай деб, истиҳола билан Баҳромга қаради. — Нега энди? Йўқ, унақа эмас! Аслида ҳам иш ҳақи оласан, ҳам савоб бўлади-ку, — деди Баҳром чин дилдан уни юпатишга ҳаракат қилиб. Баҳром Севарани яна бир қур кузатиб чиқди. Ўша аввалгидек сарв қомати бироз ўзлигини йўқотган, йиллар юкидан қадди бироз эгилиб қолгандек эди. Гапни шартта бошқа мавзуга бурмоқчи бўлиб, Баҳром яна сўз қотди: — Менга деса, бирор қиз тегмади. Оқ сочларим мени қари кўрсатар экан-да. Севара бироз кулиб олди: — Сенинг сочларинг ахир ўша пайтларда ҳам оқ эди-ку. — Шуни айтаман-да, — Баҳром ўзи айтган гапдан сал ўнғайсизланиб қолди. Ахир бу гапларни айтишдан мақсад нима эди? Ўзини оқламоқчимиди ёки ҳалигача ёлғиз эканини билдирмоқчими? Баҳром кўзларини қизга қадаб, ичидаги энг оғриқли саволни берди: — Эътибор қилма... Ўзинг бахтлимисан? Севара саволга жавоб беришдан олдин Баҳромнинг кўзларига тик қаради. Унинг нигоҳида қандайдир сирли, айни пайтда мунгли бир ифода бор эди. — Мени бахтли деб ўйлайсанми? — Севара совуб қолган кофесидан бир ҳўплади. — Тўққиз йил аввал турмушга чиққандим. Бўлмади. Характерларимиз тўғри келмади, дейишади-ку... Хуллас, уч йил аввал қонуний ажрашдик. Ҳозир қизим билан ёлғиз яшайман. Оғир кунларни бошдан ўтказдим, Баҳром. Мана шу касалхонадаги иш мени чалғитди, оёққа турғазди. Савобини билмадим-у, лекин одамларга кераклигимни ҳис қилиш менга куч беради. Баҳромнинг юраги бир қалқиб кетди. Бу янгилик унда бир вақтнинг ўзида ҳам ачиниш, ҳам аллақандай яширин бир умид уйғотганди. Ўшанда, бундан 12 йил аввал, Севара бошқага унаштирилганини эшитганда Баҳромнинг дунёси йиқилганди. Ўшандан бери юрагини ҳеч кимга оча олмади, уйланиш ҳақидаги гапларни эса доим ҳазилга буриб келди. Мана энди тақдир уларни яна ўша кўча бошида, ўша кофехона ёнида рўпара қилиб қўйибди. — Кечир... Мен билмагандим, — деди Баҳром оҳиста, унинг овозида чин дилдан қайғуриш бор эди. — Бунинг учун кечирим сўрама, — Севара яна ўша таниш, чиройли табассуми билан Баҳромга қаради. — Ўтган иш ўтиб кетди. Муҳими, ҳозир тинчман. Ўзинг-чи? Ростдан ҳалиям бўйдоқмисан? Мени алдамаяпсанми? — Сурбетларча ёлғизман, — деб кулди Баҳром ва бу сафар унинг кулгиси жуда самимий чиқди. — Сочларим оқагани билан, юрагим ҳалиям ўша, 20 ёшли талабаникидек аҳмоқ. Орадаги совуқлик, йиллар давомида йиғилган бегоналик девори бир лаҳзада қулаб тушди. Улар яна ўша содда, бир-бирини кўрганда ҳаяжонланадиган Баҳром ва Севарага айланишганди. — Севара, — Баҳром бир оз дадиллашиб, чўнтагидан телефонини чиқарди. — Мен бу сафар сени шунчаки қўйвориб юбормоқчи эмасман. Рақамингни бер. Эртага навбатчилигинг тугагач, қизингни ҳам олиб, бирга айлангани борамиз. Мени таклифимни рад этма, илтимос. Севара Баҳромга қаради. Унинг кўзларида эски қадрдонни, балки ундан ҳам яқинроқ бўлиши мумкин бўлган инсонни кўрди. Рақамини айтаркан, у ҳам ичида аллақачон унутилган ширин бир туйғу — умид уйғонаётганини ҳис қилди. Кофечи йигит уларнинг ортидан қараб, жилмайиб қўйди. Бугун унинг қаҳваси икки қалбни қайта бирлаштирган эди. Нуриддин Зиё

2
"Ҳозир машина ағдарилади-ю, самосвал устимиздан ўтиб кетди", деб ўйлади Хуршид қўрқувдан титраб. Негадир шу топда онаси кўз ўнгига келди. Яна бир-икки сония ўтган бўлса керак. Аммо бу онлар йилга тенг эди. Ниҳоят, самосвал тўхтади. "Москвич" ҳам унга кўндаланг ёпишганча, силкиниб тўхтаб қолди. "Хайрият, ағдарилмади" -- Хуршид аъзойи баданини муздай тер босганини энди пайқади. -- Қўрқманг, -- деди Назиранинг елкасидан қучоқлаб, -- қўрқманг, тирик қолдик-ку! Назира қўлини туширди. Унинг ранги докадек оқариб кетган, қўллари қалтирар эди. У бирдан титраб-титраб йиғлаб юборди. Хуршид машинадан тушмоқчи эди, эшик очилмади. Пачоқ бўлиб, ўриндиққа ёпишиб қолибди. -- Эшикни очинг! -- деди у ҳамон йиғлаётган Назирага. Назира беҳуш бир тарзда ерга тушди-да, каловланиб бориб симёғоч тагига -- уйиб қўйилган қорга ўтириб қолди. Хуршид ҳам оёқларини аранг босиб машинани айланиб ўтди. Самосвалнинг эшиги очилди-да, ранги қув ўчган, кўзлари қўрқувдан олайган йигит сакраб тушди. Кирза этикларини дўқиллатиб югуриб келди. -- Тирикмисиз, ака? -- деди йиғламсираган товуш билан. У энтикиб нафас олар, ингичка мўйлови учиб-учиб турар эди. Хуршид индамасдан ўз машинасига қаради. "Москвич"нинг эшиги ичкари кириб, ойнаси чил-чил синган, томигача пачоқ бўлган эди. Қизиқ, у нимагадир ачинмади ҳам. фақат машинасининг ҳозирги кўринишини ўз аҳволига ўхшатгиси келди. Бирпасда тумонат одам тўпланди. Хуршид кўзлари билан хотинини излаб топди. Назира уч-тўрт қадам нарида довдираб турар, семиз бир хотин унинг чаккасига қор ишқалар эди. Шовқин-сурон, бақириқ-чақириқ орасида ҳеч нимани англаб бўлмай қолди. Аллақаёқдан етиб келган инспектор одамларни тарқата бошлади. У Хуршидга яқин келиб сўради: -- Машина сизникими? Хуршид индамай бош силкиди. -- Бахтингиз бор экан, -- инспектор жилмайди. -- Бунақа авариядан тирик чиққанлар оз бўлади. Самосвал кимники? -- Меники, -- деди бояги йигит яна йиғламсираб. -- Нима бўлди? -- Бу киши секин келаётган эканлар, -- деди йигит бўшашиб. -- Қувиб ўтмоқчи эдим, рўпарадан такси чиқиб қолди. -- Машинани расво қилди, тўлаб берсин... Хуршид хотинининг овозини эшитиб, бурилиб қаради. Назира унинг ёнида турар, йиғиси тинган эди. -- Тўлаб беради, опа, тўлаб беради, -- деди инспектор, йигитнинг ҳужжатини оларкан. -- Судга бериб ҳаммасини ундириб оласиз. Шундай дейиши билан унниқиб кетган қора духоба камзул кийган кампир тўдага ёриб кирди-ю. "Вой, болам" деб додлаганча шофёрни қучоқлаб олди. Кейин инспекторнинг елкасига осилди: -- Раҳм қилинг, ўғлим, битта-ю битта болам шу. Хуршид нима гаплигини, бу кампир қаёқдан келиб қолганлигини тушуна олмай қотиб турар, фақат бир нарсани билар эди: бу кампир шофёр йигитнинг онаси экан. Кампирнинг ушоқлигими, духоба камзулими, нимасидир, ўз онасини эслатди. Негадир кўзига ёш олиб, инспекторга ёпишиб олган кампирни қучоқлади. -- Қўйинг, ойи, хафа бўлманг, ўғлингизга ҳеч нима қилмайди. Кампир энди унинг бўйнига осилиб илтижо қила бошлади. -- Жон болам, ўғил-қизларингизнинг роҳатини кўринг. -- Ўзимнинг ҳам оёғим тортмай турувди-я! Э ўша хотиннинг сўзига кирган эркакнинг... -- шофёр бола қўпол сўкинди. -- Ойим кеча опамникига -- Келесга кетган эдилар. Ҳали ишдан борсам, хотиним туриб олди-да, палакат! Ойимни олиб келасиз дейди. Билмадим, қайнонаси билан киндиги биттами? Хуршид ҳамон кампирни овутаркан, беихтиёр жилмайди. Хотинини бемалол сўкаётган бу чапани йигитга ҳам, унинг онасини шунчалик яхши кўрадиган хотинига ҳам ҳаваси келди. -- Судга берасизми? -- деди симёғочдан тушиб турган лампочка ёруғида протокол ёзаётган инспектор Хуршидга қараб. Хуршид индамай турган хотинига зимдан қараб қўйди-ю, хотиржам гапирди: -- Қизиқмисиз, суднинг нима кераги бор. Ўзимиз келишамиз. Тасодиф-да... Хаётда бундан баттарлари бўлади-ку... Инспектор "ўзингиз биласиз" дегандай елкасини қисди. Шофёр боланинг онаси эса ҳайратдан кўзларини катта очиб Хуршидга узоқ тикилиб қолди. 1970 йил Oʼtkir Hoshimov
783
3
Ўшанда онаси тўйнинг учинчи куниёқ сўппайиб жўнаб кетганини Хуршид ҳозир яна эслади. "Мана бугун ҳам шунақа бўлди-ку. Дили оғриб кетди-да... Автобусга илиндимикин? Стартёр ҳадеганда ўт олавермагач, Хуршид бутун аламини машинадан олмоқчи бўлгандай, қора терга тушиб, ручкани шиддат билан айлантира бошлади. Ниҳоят, мотор гуриллаб кетди. Хуршид машинани эҳтиётлаб гараждан олиб чиқди. Назира унинг ёнига ўтириб уф тортди. -- Ўлсин, кеч қолдик! Нима бало, дадам ўзига "Волга", сизга атайлаб "Москвич" олиб берганми? "Яна ўша гап, -- деб ўйлади Хуршид машинани чироқлар чарақлаган серқатнов кўчадан оҳиста юргизиб бораркан. -- Падарига лаънат, машинанинг ҳам, пулининг ҳам!" Одатда рулда ўтирган киши ҳамиша зийрак бўлади. Шу топда Хуршид ҳарчанд уринмасин, кўнгил ғашлиги тарқамади. Уйланибдики, шу гап. Айниқса, Назира айтган "юксак аристократия" даврасига кирганида Хуршид бўғилиб кетади. Қайнотасининг ҳам, атрофидагиларнинг ҳам топган гапи -- ким қанча маош олади, кимнинг "Москвич"и бору "Волга"си йўқ, қайси заргарлик магазинига қандай "комплект" келган, ким Ригадан неча минг сўмга гарнитур олиб келди... Бу даврага кирганида Хуршид ҳавоси сўриб олинган вакуумга тажриба учун қамаб қўйилган сичқонга ўхшаб қолади. Устига-устак фарзандсизлик эр-хотинни асабий қилиб қўйди. Начора ўзга илож йўқ. Хуршид бу хонадондан қарздор. Шуни ўйлаган сайин баттар азоб чекади. Ўз қишлоғини, болалигини қўмсайди. Эсида, шундоқ уларнинг чорбоғи остидан каттакон анҳор ўтар эди. Болалигида, студентлик чоғида таътилга чиққанида ҳам Хуршид шу анҳорда чўмилишни яхши кўрарди. У чарчагунча сузар, кейин соҳилдаги қум устида чалқанча ётиб оларди-да, кўзларини юминқираб, қуёшга тикилар эди. Шунда унинг кўз ўнгида сон-саноқсиз бинафша ранг ҳалқачалар оловланиб ёнар, Хуршид уларни соатлаб томоша қилишдан зерикмас эди. Мана шу нурли ҳалқачалар ҳам, илиқ қумнинг кураги майингина ботиши ҳам ширин тушдек аллалар эди уни. Ҳозир у атрофини ўраб олган ҳамма нарсани ана ўша нурли ҳалқачаларнинг бир нафасли жилваланишига алишишга тайёр эди. Бугун онаси келди-ю, ўша сеҳрли дамларни яна эслатиб кетди. Машина силкиниб, Хуршиднинг ҳуши ўзига келди. У йўл чеккасидаги ўнқир-чўнқир яхмалакдан ўтди-да, яна ўша тезликда юриб кетди. Ярим йил илгари Фаёз Маҳмудович Хуршиднинг олдида унинг қайнотасига ярим ҳазил, ярим чин қилиб: "Куёвингизга машина олиб бермайсизми?" деб кулган эди. Мана у "Москвич"ли ҳам бўлди. Машинали бўлди-ю, ташвиши яна кўпайди. "Юксак даврадагилар энди Хуршидга очиқдан-очиқ таъна қиладиган бўлиб қолишди. "Диссертация чўзилиб кетди-ку, қачон олиб бўласиз?" Рост, у уч йил аспирантурада ўқиди. Яна икки йил ўтди. Ишининг охири кўринмаяпти. Хуршид аспирантурага кираётганидаёқ кўнгли ғаш бўлган эди: конкурсда у билан тенг балл олган хоразмлик қизни эмас, Хуршидни қабул қилишди. Хуршид лазер нуридан космонавтика фойдаланиш деган мураккаб мавзуга қўл урди. Аммо бу ишни эплай олмаслигини ўзи ҳам биларди. "Оёғи ердан узилган одам осилиб ўлади. Икки ўртада домлангнинг юзини ерга қаратдинг. Қўлингдан келмас экан, бошқаларнинг йўлига ғов бўлиб нима қилардинг", деб ўзини кўп бор койиди. Аммо нима фойда? Олимлик йўлига тасодифан кириб қолган, домласининг этагига ёпишиб югурдаклик қилиб юрган аспирантлар озми?.. Ўзи-чи, ўзи? Мана, бугун Фаёз Маҳмудович доктор бўлади. Хуршид зиёфатга келган меҳмонларга чой ташийди. Охирида ҳаммани уй-уйига ташиб, аравакашлик қилади. Тўғри-да ҳар ким қўлидан келган ишни қилиши керак! Унинг ўйларини аллақандай ваҳимали гумбурлаган овоз, кетидан Нажиранинг чинқирган товуши бузиб юборди. Хуршид даҳшат ичида рулга ёпишиб хотинига қаради. Назира икки кафти билан юзини тўсганча энкайиб қолган эди. "Авария!!" -- шу хаёл миясига чақмоқдай урилди-ю, рулни кескин ўнгга бурди. Аммо рул унга бўйсунмас, машина аллақандай ғайри табиий равишда шиддат билан кўндалангига судралиб борар эди. Хуршид беихтиёр орқасига ўгирилиб қаради. Каттакон самосвал буфери билан Хуршиднинг машинасини шундоқ ёнбошидан илиб олганча шиддат билан судраб борарди.
599
4
Назира тўғнағич ушлаган қўлини кўтарганча қошини чимириб, зарда билан унга тикилди. Хотини ҳеч нима демаса ҳам, Хуршид шу топда унинг нима ўйлаганини фаҳмлади. Ҳар қалай Хуршид Фаёз Маҳмудовичдан қарздор эди. Домла унга отаси қилмаган яхшиликларини қилди. Бугун у докторлик диссертацияси ёқлаяпти. Фаёз Маҳмудович кечаёқ Хуршидга тайинлаган: "Ҳимояга келмасангиз ҳам ресторанда столларни тайёрлаб қўйинг, кечқурун келин билан бориб, меҳмонларни кутиб олинглар, машинангизни ҳам мина келинг". Хуршид кун бўйи югуриб-елиб, стол тайёрлади. Энди бошқалардан олдинроқ бориб, меҳмонларни кутиб олиши керак. Шунинг учун тайёр машинада онасини қишлоққа ташлаб келолмади. У цемент зиналардан тушиб бораркан, яна онасини ўйлади: "Ойим ҳам қизиқ, шу пайтда кетиш зарурмиди?" Хуршид гаражга кириб, машина эшигини очди. "Москвич"нинг мотори совиб қолган экан, ҳадеганда ўт олавермади. Хуршиднинг асаби қақшаб, газни босаверди. Аслида, шу машина ҳам, бир чеккаси Фаёз Маҳмудовичнинг шарофати билан олиниб қолган. Хуршид домлага ҳар қанча хизмат қилса, эъзозласа арзийди. Студентнинг стипендияси нима бўларди! Хуршид дарсдан бўш пайтларида товар станциясига бориб, юк ташир, аммо буни ҳеч кимга -- ҳатто ётоқдаги ҳамхоналарига ҳам билдирмас эди. Беш йил шундай ўтди. Охирги курсда ўқиётганида сири ошкор бўлиб қолди. Бир куни контейнерда гарнитур келган экан. Қоронғи тушиб қолган эди. Хуршид ғира-ширада турган юк эгаси -- шляпали кишининг енгидан тортди. -- Агар хўп десангиз юкингизни ортиб берардим. Юк эгаси ўгирилиб қараши билан Хуршид қотиб қолди. Қани энди ер ёрилса-ю, кириб кетса. Бу -- кечагина мақтаб-мақтаб унга "беш" қўйган домла -- доцент Фаёз Маҳмудович эди. -- Фамилиянгиз Авазов-а? -- деди у Хуршиднинг елкасига қоқиб. -- Бўпти ортинг. Ўша куни домла Хуршид билан ярим кечагача гаплашиб ўтирди. -- Сиз менга кечаёқ ёқиб қолгандингиз, -- деди домла хайрлашаётганида. -- Билимингиз пухта экан. Аспирантурага киришингиз керак. Бир ҳафтадан кейин Хуршидни Фаёз Маҳмудовичнинг лабораториясига ишга олишди. Охирги курс студенти бўлгани учунми декан ҳам қаршилик кўрсатмади. ... Мотор ҳамон ўт олмас, Хуршид ғижинар эди. Гараж эшигида пўстинга ўраниб Назира турар, жажжи этикчаларини бир-бирига уриштирганча бетоқат ер тепинар эди. Биринчи бор танишган кунларида ҳам Назира худди шундай пўстин, этикча кийиб олган эди. Ўшанда, янги йил кечасида Хуршид қачондир мактаб тўгарагида ўрганиб олган Гамлет монологини ўқиди. Чамаси яхши чиқди шекилли, ҳамма олқишлади. Балдан кейин троллейбус бекатига чиқса, пўстин кийган оппоқ, чиройли қиз турибди. Хуршид негадир ундан кўз узолмай қолди. Назарида қиз ҳам унга жилмайгандек бўлди. Бирибир, Хуршид қизга гапиришга журъат қилолмади. -- Қизнинг ўзи унга биринчи бўлиб гапирди. -- Гамлетнинг ўзи бўларкансиз, Офелия ким? -- Офелия... йўқ, -- деди Хуршид довдираб. Чиндан ҳам шунча йил ўқиб, Хуршид бирорта қизни билагидан ушламаган эди. "Мен ўқишим керак, бошқаси кейин бўлаверади", дерди ўзига-ўзи. Тўғрироғи қизлар билан юришга вақти ҳам йўқ эди. Ўша оқшом у Назиранинг Политехника институтининг кимё факультетида ўқишини билиб олди. Эҳтимол, қиз ҳам келишган, баланд бўйли, оғир-босиқ Хуршидни ёқтиргандир, лекин Хуршид Назирани бир кун кўрмаса туролмайдиган бўлиб қолди. Баҳор чиққанида қиз уйига совчилар кўп келаётганини, ота-онаси ҳам уни узатиш ниятида эканлигини айтди. Хуршид типирчилаб қолди. Тайин гапки, у ҳозир тўй қилолмайди. Қизнинг оиласи катта даргоҳ кўринади. Унча-мунчага рози бўлмаса керак. Бир куни у Фаёз Маҳмудовичга кўнглини очди. -- Келинни олиб келинг, ўзим гаплашаман, -- деди домла. Бу сафар ҳам бахт унга кулиб боқди. Назиранинг қайсидир бошлиқ бўлиб ишлайдиган отаси Фаёз Маҳмудовичнинг таниши экан. Тўй жуда катта бўлди. Назиранинг отаси битта-ю битта қизи учун борини тўкди. Фазилат холанинг латта-путталари ҳеч нимага ярамай қолди. Назиранинг онаси куёв томоннинг камхаражлигидан энсаси қотганини, тўйга келган қишлоқлилар бир чекага чиқиб қолганини Хуршид ҳам сезди.
497
5
Фазилат хола бу йўллардан кўп юрган. Одамнинг боши толенинг тоши экан. Хоҳласа у ёққа отади, хоҳласа бу ёққа. Лекин инсон ҳаммасига чидайди, кўникади. Эри урушга кетганида Хуршид унинг қўлида қолди. Осмон узоқ, ер қаттиқ. Қўшни хотин бир куни Фазилат холага ўргатди. "Сигирнинг думига маҳкам ёпишинг, сут-қатиқнинг ортганини шаҳарга олиб бориб сотсангиз, ҳарна бир кунингизга ярайди-ку". Раис инсофли одам эди. Тушга қолмасдан далага чиқиш шарти билан рухсат берди. Фазилат хола эрталаб соат тўрт яримда ўтадиган поездга бир бидон сут, ё қатиқ олиб чиқарди. Тошкентнинг гавжум кўчаларида "кисле молоко!" деб сотарди. Кейин илинса поездга чиқиб, бўлмаса ўткинчи аравада уйига қайтади, кетмонни елкасига ташлаб далага жўнайди. Хуршид ювош экан-да, ўшандаям. Уззукун танчанинг бир четида индамай ётаверарди. Бора-бора Фазилат хола мижоз орттирди. Шундан кейин кўча-кўйда югуриб юрмай, сутини мижозларига бериб қайтадиган бўлди. Ҳеч эсидан чиқмайди, бир куни Хуршид муз еган экан, аланга-оташ бўлиб ётиб қолди. Фазилат хола тун бўйи касал билан олишиб чиқди. Тонгга яқин ухлаб қолибди. Станцияга чиқса поезд ўтиб кетибди. Бормаса, мижозлари айниб кетади. Йўлнинг ярмигача аравада у ёғига пиёда сарпойчан қор кечиб, тушга яқин мижозиникига етиб борди. Оёқлари акашак бўлиб қотиб қолган, калишига қор тўлган эди. Шу-шу бод орттириб, узоқ вақт кўрпа-тўшак қилиб ётди. Қўшнилар уни қаттиқ койишди. -- Нима, болангиз сизга мармар тош қўярмиди? Жонингиз ўзингизга керакмасми! Ойнинг ўн беши қоронғи бўлса, ўн беши ёруғ. Рўшнолик кунлар ҳам келди. Уруш тўхтади. Яримжон бўлса ҳам эри қайтди. Хуршид мактабга қатнай бошлади. Орада мана шу Мавлуда туғилди. Аммо Фазилат холанинг қувончи узоққа бормади: тўсатдан эри ўлиб қолди. Энди унинг ёлғиз умиди ўғлидан эди. Хуршид мактабни яхши битирди. Институтга ўқишга кирди. Фазилат холанинг орзулари катта эди. Хуршид тезроқ ўқишини битириб қайтса, уни қишлоқнинг энг сулув қизига уйлантирсам, данғиллама тўйлар қилсам, деб юрарди. Бу сафар ҳам ниятига етолмади. Хуршид институтни битирди-ю, қишлоққа қайтмади. Ўқишни яна давом эттиришини, олим бўлмоқчи эканини айтди. Кейин тўсатдан уйланадиган бўлиб қолди. Тўй шаҳарда бўлди. Фазилат хола неча йиллардан буён тўплаган бисотини ўртага қўйди. Қишлоқдагилар "Ўғлинг ичкуёв бўлса" деб таъна қилишганида ичидан зил кетса ҳам сиртига чиқармади. "Бекор гап! Ҳечам ичкуёв эмас-да, бошқа туради. Ўзининг боласи олим бўлиб кўрсин-чи!" Шукур, Хуршид ўзидан тинди. Уйли-жойли бўлди. Мана, машина олди. Фақат Фазилат хола ўғлиникига кам келадиган бўлиб қолди. Майли, ёлғиз эмас-ку, Мавлудаси бор. Ўғлидан кўрмаганини қизидан кўрар. Ўғлидир-қизидир, ишқилиб, ўзидан кўпайсин. Автобус ғийқиллаб тўхтади, Фазилат холанинг хаёллари тўзиб кетди. У деразадан мўралаб, таниш ёғоч уйчани кўрди-ю, манзилга етганини сезди. Автобусдан тушаётганида нимагадир юраги ҳовлиқиб кетди: "Вой ўлмасам, ҳеч бунақа бўлмасди-ку, Мавлу тинчмикан?" У ҳовлиққанча дала ўртасида қорайиб ётган қатқалоқ сўқмоқдан қоқила-сурина жўнади. Юраги ҳамон хаприқар, нохуш бир нарсанинг дарагини сезгандек бесаранжом эди. Ниҳоят, олисдаги пастак уйнинг деразасида нур кўриб, кўнгли жойига тушди, бўшашиб тўхтади. Рўмолининг учи билан пешанасини артди. * * * Хуршид креслода хомуш ўтирар, онасининг тугун қучоқлаганча аллақайси бекатда дийдираб турганини кўз олдига келтириб, ич-этини ер эди. Назира эса бурчакдаги тошойна олдида ўтириб, тўғнағичларини тишига қистирганча сочини турмаклар, эрининг кўзгудаги аксига қараб-қараб қўяр эди. Шу топда икковининг ўртасида электромагнит майдони каби кўз илғамас, аммо таранг сукунат чўккан, уни биринчи бўлиб бузишга иккови ҳам журъат этолмаётгандек эди. -- Бўлмайсизми! -- деди ниҳоят, Назира бурилиб қараб. -- Меҳмонларга ўхшаб кириб борсак домланинг олдида нима деган одам бўламиз?.. -- Намунча шошасиз? Нима, мен югурдакмидим? -- Хуршид қовоғини солиб ўрнидан турди.
474
6
НУРЛИ ҲАЛҚАЧАЛАР -- Ойим, кетаман, деяптилар... Хуршид чизмалар ёзиб ташланган столдан бош кўтарди-ю, хотинининг гапига тушунмагандай, унга қараб қолди. Назира атлас кўйлак устидан тутиб олган фартукнинг этагига тиқмачоқ қўлларини артиб, остонада турарди. -- Шу топда қаёққа борадилар, кеч бўлиб қолди-ку? -- Айтдим, -- деди Назира лоқайд қиёфада бошини бир ёнга эгиб. -- Шунча қистасам ҳам кўнмаяптилар. Хуршид хонанинг бир деворини эгаллаган китоб жавони устидаги соатга қараб қўйди: "Олти бўлибди. Ярим соат бор. Улгурармиканман?" -- Машинада олиб бориб ташласаммикан? -- у хаёлининг давомини сўрагандек хотинига қаради. Назира узун киприкларини пирпиратиб, елкасини қисди. -- Билмасам... Бу унинг "йўқ" дегани эди. Хуршид хотинининг феълини яхши билади. Мана шу сўз оловида кўп марта оилавий жанжаллар пишган. -- Домла хафа бўлмайдиларми, ваъда бергансиз-ку? -- деди Назира яна ўша лоқайдлик билан. "Албатта, хафа бўлади-да", деб ўйлади Хуршид тараддудланиб ўрнидан тураркан. У деворларига чўғдек гиламлар осилган хонадан ўтиб, йўлакка чиқди. Фазилат хола амиркон маҳси-кавушини кийиб аллақачон тайёр бўлиб олган, тугунини қучоқлаганича муштдек бўлиб креслода ўтирар эди. Одатда она боласидаги қилдек ўзгаришни ҳам пайқайди-ю, бола онадаги ўзгаришни чандон билавермайди. Хуршид ҳали онаси келганида дурустроқ разм солмаган экан. Ҳозир кўзига онаси яна ҳам кичрайиб қолгандек кўринди. Юзида ажинлари кўпайиб, кўз ости салқиб қолганини сезди. -- Ойда-йилда бир келасизу, шунақа қиласиз-а, ойи? Нима, у уйингиз бўлганида бу уйингиз эмасми? -- деди Хуршид ранжиб. Кампир тугунни қучоқлаб, ўрнидан турди. -- Мавлу ёлғиз-а, жон болам, биласан-ку... -- Мавлуда ёш бола эмас. Қоласиз. -- Хуршид онасининг кўзига илтижо билан тикилди. Аммо шу ондаёқ хаёлидан лип этиб "барибир қолмайдилар", дег.ан фикр ўтди. -- Доминг бор бўлсин, болам, сиқилиб кетаман. -- Бўлмаса ташлаб кела қолай... -- Хуршид шундай деди-ю, бу гапни тил учида айтганини, бунинг устига орқасида хотини тикилиб турганини сезиб, ғижинди. -- Қўй, болам, сен ишингдан қолма! -- деди онаси унинг аҳволини тушунгандай, соддагина жилмайиб. -- Чиноз қочиб кетгани йўқ. Келиб-кетиб юрган жойим. * * * Автостанцияда одам сийрак эди. Ойнабанд залнинг бир чеккасидаги курсига ўтирган чол қопига ёнбошлаб мудрайди. Ўрта яшар хотин бола эмизиб ўтирибди. Касса олдида уймалашган уч-тўрт қиз хандон отиб кулади. Аҳён-аҳёнда диктор қайси автобус қайси майдондан, қачон жўнашини ҳижжалаб эълон қилади. Чинознинг автобуси жўнашига хийла вақт бор экан. Фазилат хола юраги сиқилиб ташқарига чиқди. Қиш куни бир тутам. Дарров қоронғи тушиб қолибди. Станция биносининг пештоқидаги лампочка ёниб турибди. Рўпарадаги акациянинг шохларида кечаги қор жимирлайди. Катта кўчадаги қор эриб кетган, аммо йўл чеккасидаги ариқ қирғоқлари оппоқ. Беш-олти ёшлардаги бир бола этикчаларининг пошнаси билан музни тешмоқчи бўлиб тепкилайди. Зина олдида тўнкарилган пақирга ўтириб олган мантипаз хотин болага қараб қичқирди: -- Этикни йиртасан, ер юткур. -- Болани қарғаманг, ўргилай, -- деди Фазилат хола овози титраб. -- Э, қирилиб кетсин, шуларни деб умримни хазон қилдим. Отаси бўлса топганини ичади. "Яратгандан ҳам ўргилай, -- деб ўйлади Фазилат хола келиб тўхтаган автобус томон юраркан. -- тилаганларга бермайди болани". У Хуршиднинг фарзандсизлиги учун ичидан ўкиниши, шу боисдан ўғли билан келини ўртасида кўп жанжал чиқишини биларди. Ўғлиникига кам келишининг бошқа сабаби ҳам бор. Бу уйда ўзини заргарлик дўконига кириб қолгандай ҳис қилар, у ёққа бурилса ҳам, бу ёққа бурилса ҳам бир нимани синдириб қўяётгандай бўлаверар эди. Автобус бетон йўлга чиққанидан ғизиллаб кетди. Фазилат хола олдинги ўриндиққа ўтирар, ташқарини томоша қилиб борар эди. Ҳаво очилиб кетган, кўкда осилиб турган ой совуқдан жунжиккандек ранги ўчиб, автобусга эргашиб борарди. Далаларни қор босган, аҳён-аҳёнда лип ўтиб қолаётган дарахтлар гулга белангандек оппоқ, ялангликлар майин ой нурида мудраб, афсонавий туш кўраётгандек сукутга чўмган.
629
7
​​👉 @IzlaydiBot
​​👉 @IzlaydiBot
919
8
🐄 Илк бор мол бозорига борганим ҳали ҳам ёдимда... Ёшлигимда дадам билан бир елиндор катта сигиримизни сотгани мол бозорига борганмиз. Тумонат одам. Ҳамма ёқ шовқин. Мен учун мутлақо янги муҳит. Ҳайронман... Бир тараф: — Ака, беринг! Барака топинг! Иккинчи тараф: —Пулни олинг, ака! Келишайлик! Деб бақирарди. Мен эса атрофга қараб ҳайронман: "Пул қани ўзи? Ҳеч ким пул кўрсатмаяпти-ку..." Бир пайт бир киши дадамнинг қўлидан ушлаб: — Ака, беринг энди... деб ялина бошлади. Ичимдан: "Дада, бериб қўя қолинг. Бечора жуда куйиб кетди-ку..." деб гапириворгим келади. Аммо дадам ҳеч шошилмасди. Охири сигирни ўша одамга эмас, анча юқори нархга бошқа харидорга сотдик. Кейин қўй олгани, қўй🐑 бозорига ўтдик. Бу сафар эса сотувчи қаттиқ туриб олди. Энди дадам: — Беринг, барака топинг... деб савдолашяпти. Бу гал ҳам ичимдан: "Дада, сўраган пулини бериб қўя қолинг..." деб бақириворгим келади. 😊 Шунда бир киши келиб, иккаласини ҳам тинчитди. Савдони пишириб берди. Мен эса: "Вой, бу бизнинг унутилган қариндошимиз шекилли..." деб ўйладим. 😂 Кейин билсам, у пайқачи экан. Савдо битгач, ҳар икки томон розилиги билан озгина "қанд пули" оларкан. Шунда билдимки, бозорнинг ҳам ўз қонуни, ўз одоби, ўз сабр мактаби бор экан. Бозордан чиққач, қўйдан ортган пулга дадам иккаламиз кабоб едик. Уксус сепилган пиёзча, иссиқ нон, тутуни чиқиб турган кабоб... Орадан қанча йиллар ўтди. Кўп жойларда кабоб едим. Лекин ўша куни дадам олиб берган кабобнинг таъмини бошқа ҳеч қаердан тополмадим. Чунки унинг ичида фақат гўшт эмас, болалик, меҳнатнинг баракаси ва дадам билан ўтган бир кунлик бахт ҳам бор эди. Facebookdan...
1 433
9
Майда-чуйдалар солинган тўрхалта кўтариб олган Йўлдошали жилмайиб келиб салом берди. -- Мана, йўқолиб кетганлар келди, ойи, -- деди айбдор оҳангда. "Ўзгариб кетибдими, кўзлари киртайиб қолибдими?" Мастура хола сўрагиси келди-ю, ийманди, келини билан қучоқлашиб кўришди. Бўйнига осилиб олган Асқаржонни кўтариб уйга олиб кирди. Икковлари дастурхон ёзишаётган эди, айвондан Йўлдошалининг товуши келди. -- Бу кимники, ойи? Мастура хола Асқаржонни тиззасига олди-да, ўтирган ерида жавоб қилди -- Кавартир қўйдим. Тахмондан кўрпача олаётган келиннинг қўллари ҳавода қотиб қолди. Мастура хола унинг ҳайратланиб тикилиб турган чиройли кўзларига қараб қўйди-да, Асқаржоннинг бошини силади. -- Квартир дейсизми? -- деди келини кўрпача ёзаётиб. -- Ҳа, -- Мастура хола унга қарамай Асқаржондан сўради. -- Боғчага боряпсанми? -- Энди бормийман! -- Асқаржон унинг пинжига кирди. Йўлдошали эшикдан қовоғини солиб кирди-да, костюмини ечиб, қозиққа илди. -- Нима қиласиз бошингизни қотириб, ойи! Юринг десак, у ёққа бормадингиз! Нимангизга етказолмаяпсиз? "Ҳах, бола-я! Қўпайгур-а! Онанг пулни нима қилади? Нафақа пулидан ўлимлигиниям ғамлаб қўйибди." -- Мусофир болалар экан, -- деди Мастура хола секин. Овқат устида гап-сўз бўлмади. Чойдан кейин Йўлдошали туриб костюмини кийди. Асқаржон пайқаб қолди шекилли, Мастура холанинг бўйнига осилиб олди. -- Ман кетмийман. Онаси унинг қўлидан тортди. -- Боғча опанг хафа бўлади, ўғлим. Асқаржон йиғлаб юборди. -- Аямминан ётаман, -- деди оёҚини типирлатиб. -- Вой, сенсиз битта ўзим қўрқаман! -- деди онаси уни кўтариб. -- Опанг ёлғиз қолса майлими? Йўлдошали уларнинг жанжалига бир оз қараб турди-да, нимагадир ийманиб, илтимос қилди. -- Сиз ҳам юра қолинг, ойи! Унинг гуноҳкор одамдай ялиниши Мастура холанинг юрагини эзди. Бола-да, бола! Шу топда нима қилади уни судраб. -- Эртага бораман! -- деди Мастура хола кўнгли ийиб. -- Жон болам! Эртага ўзим бораман. Мастура хола уларни кўча эшиккача кузатиб чиқиб, орқасига қайтди. Анчагача қулоғи тагида Асқаржоннинг йиғиси эшитилиб турди. Уй ичи яна жимжит бўлиб қолди. Анчадан кейин айвонда гурс-гурс қадам товушлари эшитилди. Катта-катта қоғоз халта кўтарган йигитлар олдинма-кетин кириб келишди. Қорача йигит каттакон ошқовоқни токчага қўйди. -- Эртага бир сомса қилиб бермайсизми, буви! Тандир бор экан. Уйингга буғдой тўлгур-ей! Бу йил ўзи ҳам қовоқ сомса емаган эди-я!.. Мастура хола хонтахтага бир лаган мошкичири келтириб қўйди. -- Ўзингиз емайсизми, буви, -- деди қорача йигит қошиқни қўлига олиб. -- Ман едим, -- деди Мастура хола. -- Билмадим, мошовқат санларга ёқадими, йўқми... -- Ёққанда қандоқ! У болаларнинг овқат ейишига қараб жимгина ўтирди. -- Ёлғиз ўзингиз турасизми? -- деди рангпар йигит шошилмасдан қошиқ сола туриб. -- Нега? -- деди Мастура хола жилмайиб. -- Ўғлим бор. Неварам бирам ширинки... Ҳозир келиб кетишди. -- Бошқа ёқда туришадими? -- Нега бошқа ёқда турсин. -- Мастура хола ғурур билан гапирди. -- "Сентир"дан секция олишган! Бирам яхши. Ҳаммоми бор, гази бор. Ўғлим боёқишга қийин. Катта жойда ишлайди. Шундан-шунга қатнаш осонми? Ўзим қўймадим. Ишхонангга яқинроқ жойдан уй олгин дедим. Бир оздан кейин йигитлар нариги уйга кириб кетишди. Мастура хола деразани очиб қўйди. Кўрпача ёзиб чўзилди. Хонага муздак куз ҳавоси кирди. Нариги хонадан йигитларнинг овози эшитилиб турарди. -- Шах! -- Тўхтанг... қайтадан юрайлик, ҳали қандоқ эди? -- Ашанақасизда энди... Бир вақт эшик қия очилиб, қорача йигит мўралади. -- Чой ичасизми, буви? Кўк чой дамладик. -- Йўқ, -- деди Мастура хола ўрнидан ярим қўзғалиб. -- Ўзларинг ича қолинглар, гиргиттон... У чироқни ўчирди. Нариги уйдан ҳамон йигитларнинг гангур-гунгур суҳбати эшитилиб турар, ора-чора қаҳ-қаҳ кулги садоси янграр эди. "Боёқишлар! Ўқийман, одам бўламан деб шунча жойдан келишибди. Мусофирчилик осон гапми? Худо билсин, оналари қай аҳволда ўтирганикин?" Унинг кўзлари секин-секин юмила бошлади. Қўшни хонадаги овозлар ҳамон тинмас, негадир бугун Мастура холанинг бағри бутун, кўнгли тинч эди. У бора-бора ухлаб қолди. Неча кунлардан буён биринчи марта ёнбоши ерга тегиб, ором олиб ухлади. 1969 йил Oʼtkir Hoshimov
1 379
10
Ҳозир салгина ҳаракат қилса, жони чиқиб кетадигандек қотиб қолди. -- Ёлғизлик Худойимга муносиб! -- деди у секингина, аммо овози шундай жаранглаб эшитилдики, ўз товушидан ўзи чўчиб кетди... Одамнинг тушига нималар кирмайди. Қаранг чолини кўрибди. Кўргандаям аниқ-таниқ кўрди. Зир югуриб юрганмиш. "Хаскаш қани, Мастир? Ариқ ифлос бўлиб кетибди-ку! Нега ҳеч ким қарамайди? Бир кун бўлмасам, ҳолинг шу-да!" дермиш койиб. Мастура хола чўчиб уйғонди. Тонг отиб қолибди. У тиззасини қучоқлаб ўтирганча нос чекди... Арвоҳи чирқиллаб юрибди-да... балки ёнига чақираётгандир. Нима қипти? Вақт-соати етганидан кейин бандаси омонатини топширади-да. Нима, дунёга устун бўлармиди? У ҳовлига тушди. Йўлкани айланиб ўтиб, ошхонага кирди. Хомсувоқ қилинган девордаги михда илиғлик хаскашнинг силлиқ бандини силаб қўйди. Бир вақтлар чоли шу хаскашни тутарди. Тавба, унинг асбобларини биттасини ҳам бежо қилмай асрайди-ку, нега бунақа койиб юрибди? Чойдан кейин у тағин дарвоза ёнидаги ҳарракка чиқиб ўтирди. Бояги туши кўзидан нари кетмай тураверди. Юрагини ваҳима босди. Нима қиларини билмай одамларни томоша қила бошлади. Бу дунёнинг ишлари битмас экан. Биров у ёққа ўтади, биров бу ёққа, ҳамма қаёққадир шошади. Муюлишдан жамадон кўтарган икки йигит чиқиб келди. Биттаси, қорачадан келган, баланд бўйли, чўқур дўппи кийиб олибди. Иккинчиси рангпаргина йигитча, бир қўлида жомадон, бир билагига костюмини илиб келяпти. Афтидан, мусофирга ўхшашади. Ўқувчи болалардир-да. Йигитлар Мастура холанинг олдига келиб салом беришди. Мастура холанинг улар билан гаплашгиси келди. -- Бировни қидириб юрибсизларми? -- деди у йигитларнинг қўлидаги жомадонларига қараб. -- Ўзимиз, буви... -- деди қорача йигит жилмайиб. Унинг жилмайишими, "ў"ни аллақандай мойлаброқ гапиришими, Мастура холага ёқди. -- Қайси юртдансан, болам? -- деди қорача йигитга қараб. Кейин ёнидан жой кўрсатди. -- Ўтир. Йигитлар жомадонларини оёқлари орасига олиб ўтиришди. -- Анжандан, -- деди бояги йигит. Рангпар бола ҳам бошини силкитиб жилмайиб қўйди. -- Ўқийсизларми? -- Ўқиймиз, -- деди яна ўша йигит. -- Политехническийда. -- Бу ёқда қариндошларинг борми? -- деди Мастура хола яна жомадонга қараб. -- Йўқ, -- деди йигит бош чайқаб, -- квартир қидириб юрибмиз, буви. Ётоқхона бору, кавартир тинчроқ-да... Мастура холанинг кўнглида ноаниқ, аммо майин илиқлик пайдо бўлди. -- Бу атрофда кавартир қўядиган одам йўқми? -- деди рангпар йигит ўртоғининг елкаси оша Мастура холага қараб. Мастура хола йигитларга бошдан-оёқ қараб чиқди. "Жой ўлсин! Нима, ейилиб қолармиди? Шулар ҳам ўқийман деб онасининг бағридан чиқиб келган-да..." -- Юринглар, -- деди у ўрнидан туриб. Йигитлар ҳайрон бўлиб бир-бирларига қараб қўйишди. -- Кўтарсанг-чи, юкингни, болам! Учовлари олдинма-кетин айвонга чиқишди. Мастура хола Йўлдошалининг хонасини очди. -- Киринглар. Йигитлар шифтига "ҳовуз" қилиб гулдор фанер қоқилган, деразаларига шойи дарпардалар тутилган уйга киришга ботинолмагандек эшик олдида туриб қолишди. -- Бизга аши уям бўлавуради, -- деди қорача йигит ҳовли этагидаги ҳужрани қўли билан кўрсатиб. Мастура хола индамасдан эшикдан нари кетди. -- Киринглар, гиргиттонлар, -- деди илтимос оҳангида. Йигитлар бир-бирларига қараб-қараб ичкарига киришди-да, жомадонларни девор тагига қўйишди. -- Ҳақи қанақа бўлади, буви? -- деди қорача йигит эшик тавақасидан ушлаб туриб. -- Ўқишларингга бораверинглар! -- деди Мастура хола унга қарамай. ... Кечқурунi бир қозон мошкичири қилди. Анжанликлар мош овқатни хуш кўрмайди, дейишарди. Майли, келишсин-чи... У гулзор четидаги водопроводда лаган ювиб турган эди, йўлак томондан қадам товушлари эшитилди. Кейин янгроқ овоз қулоқлари остида жаранглаб кетди. -- Ая! Мастура хола лаганни ерга қўйиб, чўнқайганча қучоғини очди. Қип-қизил жемпер кийиб олган Асқаржон пилдираб келиб унинг қучоғига отилди. Мастура хола унинг у юзидан-бу юзидан ўпди. Нимагадир қорайиб қолгандек кўринди кўзига.
1 071
11
-- Эрингдан хабар йўқми? Замиранинг ранги ўчди. -- Унақа эрдан қаро ер яхши... Битта боламни ойдинда оёғим билан боқаман. -- Уйга кир, чой дамлаб қўйдим, -- деди Мастура хола ялингудек бўлиб. -- Раҳмат, хола, -- Замира сумкасига имо қилди. -- Ҳали анча хатим бор. -- У бошини бир ёнга ташлаганча тез-тез юриб кетди. Аксига олиб, маҳаллада кампир кам. Тошбуви раҳматлик кўкламда қазо қилди. Жаннати хотин эди шўрлик. Тўхтамиш Самарқандга, қизиникига кетган. Отинникига борсамикан?.. Йўғ-е, иғво қилиб, одамнинг юрагини бузади. Фалончининг қизи мундоқ, пистончининг ўғли ундоқ. Савил! Олдин ўзингни бил! Ажаб бўлди. Қизи бир кечада қочиб кетди. Уч ойдан кейин қўчқордай ўғил туғиб келди. Ўла, бешик тўйи қилиб бердинг-ку... Мастура хола у-бу билан ўзини овутмоқчи бўлди-ю, кўнглига сиғмади. Кеч кирди. Мастура хола Йўлдошали келса керак, деганди. Йўқ, дараги бўлмади. Авваллари кун ора келиб турарди. Кейин камқатновроқ бўлиб қолди. Майли, ўғилдир-қиздир, ўзидан тинсин. Тавба, кексайганингдан кейин одамга унча-мунча нарса ёқмай қоларкан. У Холпошникига чиқиб телевизор кўрмоқчи бўлди-ю, кўнглига сиғмади. Уйга кириб чўзила қолди. Гулдор шифтга тикилганча узоқ ётди. Бултурлари дуруст эди. Шу кўкламдан буён кўп чарчайдиган бўлиб қолди. Оёқлари қақшаб-қақшаб оғрийди. Холпош ҳам телевизорни ўчирди шекилли, сукунат чўкди. Уй ичидаги зулмат яна ҳам қуюқлашиб кетгандек бўлди. Нимагадир Мастура холанинг юрагини қўрқинчга ўхшаган бир нарса ғижимлай бошлади. Қачондир, қаердадир қулоғига чалинган гап хаёлига келди. "Ўғлинг еб, ўрга кетар, қизинг еб, қирга кетар, ўз чолингдан қўймасин!" Кўнгил қурсин... Бўлмаса шу топда чолини эслайдими! Раҳматлик, унинг ўз қўлида жон берган эди. Унда Йўлдошали Масковда -- ўқишда эди... "Тўрттасини ерга қўйиб, топганимиз ҳам, тутганимиз шу, -- деган эди у ўлар чоғида, -- мингдан-минг розиман. Чироғимни ўчирмаса бўлди". Ўғил-қизнинг ҳоли шу экан-да. Чилласи чиқар-чиқмас қошини қара, кўзини қара деб бир қувонаркансан. Тили чиқиб, ойи деса бир суюнаркансан. Ўзинг емай-едириб, киймай-кийдириб, катта қилиб, энди оғзим ошга етди деганингда, қиз эрим деркан, ўғил хотиним деркан, ўзи билан ўзи овора бўларкан, кетаркан. Бўлмаса, домда нима қилади. Шундоқ данғиллама уйи бўлса, ҳовлиси бўлса. Шунга йил кутиб, очиртим келганида олмайманми, дейди. Бошқага бер. Уйи йўқларга бер. Келин ҳам ўзига еткунча... Қишда у ёқда, ёзда бу ёқда тураверамиз, эмиш. Тағин, сизам юрасиз, дегани ортиқча. "Иккита хона экан. Бир амаллаб жойлашармиз", дейди. Майли, шунчалик ҳурмат қипти, барака топсин, ўзидан тинсин. Яйрасин-яшнасин... Ўзи бўлса, кўзи тирик экан, чолининг васиятини ерда қолдирмайди. Мастура хола қачон ухлаганини билмади. Яна кун ёйилганда турди. Яна кечгача кутди. Йўлдошали бугун ҳам келмади. Мастура хола айниқса Аскаржонни соғинди. Ҳа, бола-я! Акалли ўғлингни етаклаб ров келиб, ров кетсанг, ҳақинг кетадими? У кечқурун Холпошшаникига чиқди. Она-бола сўрида ош еб ўтиришган экан, дик этиб, ўрнидан туришди. Холпош сўри панжарасидан энгашиб, Мастура хола билан айланиб-ўргилиб кўришди. Боёқиш, яхши хотин. Эри -- шопир. Бошқа шаҳарларга юк ташийди. Ҳафталаб йўқ бўлиб кетади. Ўтирибди, уйини уй, жойини жой қилиб... У Мастура холани қўлидан судрагудек сўрига чиқарди. -- Неварангизни соғингандирсиз? -- деди чой узатиб. -- Ҳа, -- деди Мастура хола. Кейин иккиланиб турди-да, қўшиб қўйди. -- Ҳали Йўлдошали келиб кетди. Алламаҳалгача у ёқ-бу ёқдан гаплашиб ўтиришди. -- Лола чиқа қолсин олдингизга, -- деди Холпош Мастура хола зинадан тушаётганда. -- Йўғ-е, ўзингиз ёлғизсиз... Мастура хола айвон чироғини ёқди. Полда қадам товушлари ўзига эриш туюлиб, гурсиллаб кетгандай бўлди. Кўнгли ғаш тортиб, уйга кирди. Ўзини овутиш учун иш тикмоқчи бўлди. Қаёқда! Сўқир бўлиб қолган бу кўз ўлгур! Бир вақтлар қандоқ эди! Осмондаги қушни бежарди. У чироқни ўчириб, ўрнига кирди. Оғир кўрпа уни бўғиб қўйгандек юк бўлди. Хонага зим-зиё сукунат чўкди. Шундай сукунат чўкдики, ўзининг юрак уришини ўзи аниқ эшита бошлади. Бора-бора қулоқлари шанғиллаб кетди. Зилдай жимжитлик унинг вужудини шафқатсиз қўллари билан ғижимлаб тўшакка михлаб ташлади.
851
12
ОДАМ ОВОЗИ Мастура хола ярим уйғониб, ёнини пайпаслади. Асқаржонни тополмай бирпас гаранг бўлиб ётди-да, кўзини очди. Кун ёйилиб кетибди. Уй ичи жимжит. У ўрнидан туриб ўтирди. Гулдор ёстиқнинг тагини тимирскилаб, илиққина нос шишасини топди. Тиззасини қучоқлаб ўтирганича эшик томонга қараб қўйди. Секин хўрсинди. Данагидан мағизи ширин дегандек, неварасига ўрганиб қолган экан. Асқаржон доим уни "ачом қилиб" ётар, мана шунақа хаёл суриб ўтирганида, эшикни тарақлатиб очиб кириб қолар, уй бозор бўлиб кетарди. Мана, уч ҳафтаки, Асқаржон йўқ. Отаси "дом"га кўчиб кетган. Йўлдошали ҳам, келини ҳам юринг деб, уввало қисташди, Мастура холанинг ўзи кўнмади. Икки хонали секция экан. Эр-хотин ёш... Бунинг устига чолининг чироғини ўчириб, ҳайҳотдай ҳовлини ташлаб қаёққа борарди. Мастура хола яна неварасини ўйлади. Асқаржонни боғчага беришган экан. Ичикиб қолмасин-да ишқилиб... У секин айвонга чиқди. Куз ҳам келибди. Айвон зинасидан этакдаги хужрага, ундан бурчакдаги ошхонагача чўзилган силлиқ йўлкага олма хазонлари тўкилибди. Гулзордаги райҳонлар шалпайиб қолибди. Мастура хола инқиллаб зинадан тушди. Ошхонага кириб, самоварга ўт ташлади. Тандир олдида ётган чўлтоқ супургини олиб, чап қўлини тиззасига тираганича энкайиб йўлкани супурди. Ёлғиз ўзи чой ичкиси келмади. Пастак ғиштни девордаги туйнукдан қўшни ҳовлига мўралади. Ўртадаги сўрида кўрпачага мук тушганча, яланғоч товонларини бир-бирига уриштириб китоб ўқиб ётган қизни кўриб, овоз берди: -- Лола, ойингни чақир. -- Ойим ишга кетганлар. Ҳа-я, бугун сешанба-я!.. Холпошша интернатда ишлайди. Кун ора боради. Мастура хола бирпас иккиланиб турди-да, яна қиздан сўради. -- Ўзинг чой ичдингми? -- Ичдим, -- деди қиз китобдан бош кўтармай. Мастура хола нари кетди. Наридан-бери икки пиёла чой ичиб, кўчага чиқди. Дарвоза ёнидаги ёғоч ҳарранка ўтирди. Кўча бошида кўйлакчан ўйнаб юрган қора-кура болалар уни кўриб қолишди-ю, қий-чув кўтариб, олдига келишди. -- Ая, Асқар қачон келади? -- деди болалардан тикроғи ҳарракга, Мастура холанинг ёнига ўтириб. Қизиқ, ёши олтмишдан ошибди-ю, болалар уни буви эмас, ая деб чақиришади. Мастура хола бармоқларини букиб, ҳисоблай бошлади. Бугун сешанба бўлса, чоршанба, пайшанба... Ҳали тўрт кун бор экан. -- Эртага, -- деди у болага қараб. Кейин илдам ўрнидан турди. -- Кетмай туринглар. У уйга кирди-да, вазадаги попук-қантдан кафтида олиб чиқди. Болалар конфетни олиб, қий-чув кўтарганча диконглаб кетиб қолишди. Мастура хола бошини бир ёнга ташлаганча ўтираверди. дераза олдига қатор экилган олчалардан шовиллаб хазон тўкилди. Устига ўргимчак тўри ёпишган бир дона қизҚиш япроқ шундоқ унинг тиззасига тушди. У хазонга узоқ қараб қолди. Кейин шипиллаган қадам товушларини эшитиб, бошини кўтарди. -- Вой, Замира! -- деди негадир қувониб. Елкасига сумка осиб, қора атлас кўйлак кийиб олган Замира салом бериб, кўришиш учун кифтини тутди. Замира нариги маҳалладаги Қаюм сартарошнинг қизи. Уч ойми-тўрт ойми бўлди, битта боласи билан эридан чиқиб келган. Почтачилик қилади. -- Йўлдош акамнинг журналини олиб келдим. -- Замира сумкасини ҳарракга қўйиб, кўк муқовали юпқа журнал чиқарди. Мастура хола журнални олиб, муқовасидаги катта-катта ёзувларга тикилди. -- Йўлдош аканг йўқ, -- деди у журнални ҳарракга ташлаб. -- Дўмга кетди. -- Вой, кўчиб кетишдими? -- Замира ҳайрон, Мастура холанинг кўзига тикилди. -- Сиз қолдингизми? -- Ман дўмда нима қиламан?! Бир кун туриб қон бўлиб кетдим. Келин ойинг ишда. Неварам боғчада. -- Мастура хола билинтирмай хўрсиниб қўйди. -- Ў-ўтирибман, -- деди чўзиб. -- Худога шукур, Йўлдошали ҳамма нарсани ғамлаб берган. Замира сумкани олиб, елкасига илди. Авваллари у хат-пат олиб келса, эшикдан ташлаб кетаверарди. Ҳозир Мастура хола Замира билан гаплашгиси келди. -- Қизинг катта бўлиб қолдими? -- деди у Замиранинг сумкасига қараб қўйиб. -- Юрибди, -- деди Замира секингина.
924
13
Атроф эса ғоятда фусункор эди: кучсиз эпкинда тебранаётган майсалар, виз-виз учаётган арилар, сўқмоқни у ён-бу ён кесиб ўтган чумоли карвонлари, шишадек тиниқ осмонда муаллақ туриб қолган тўрғай, ҳув наридаги ясси тепалик бағрини қизартирган алвон ранг қизғалдоқлар, кенг бедазорнинг ҳали у еридан-ҳали бу еридан дув кўтарилаётган чумчуқлар галаси, беданалар сайраши… Бунинг бари болакай учун ғоятда қизиқ, ғоятда жозибали эди. – Ота, тўрғай нега осмонда бунақа қилиб туради-а? – дея сўради аллақачон гинасини унутган болакай қўлларини қанот қилиб. Ота тепага қаради. Елкасини қисди. Тўрғай нечун бу тарзда муаллақ туришини ҳеч ўйлаб кўрмаган экан. Бу орада бола иккинчи саволни берди: – Нега чумчуқлар бунақа турмайди, а, ота? – Билмадим. – Шаҳарда чумчуқлар борми? – Бор шекилли. – Мусича билан тўрғай-чи? – Бор, – Ота шундай деди-ю, ўз-ўзидан ҳайратланди. Чунки шунча йил шаҳарда яшаб, ҳар иккала қушнинг бор-йўқлигини тузукроқ билмас экан. Дарвоқе, бир гал очиқ дераза рахига қўниб турган мусичага кўзи тушгандай бўлувди. Лекин тўрғайни-чи?.. Йўқ, кўрмаган экан. Баттар ажабланди: “Тавба, “дом”да турганингдан кейин, аҳвол шу экан-да!..” – Шаҳардаям қушларни рогаткада отишадими, ота? – Уф-ф, бунча бижилдоқ бўлмасанг! – Отанинг тағин жаҳли қўзиди. Болакайнинг юраги сиқилиб, полапондай ҳурпайиб олди. Шу созда пича сукут сақлаб жим борди. Бироқ кўп ўтмай, капалакка алахсиди. Капалак гулхайри япроғига қўниб, қора доғли оппоқ қанотларни митти елпиғичдай дам-бадам силкиб-силкиб турарди. Капалакка кўзи тушгач, у оёқ учида юриб, унга яқинлашди. Капалак учиб бориб, наридаги майсалардан бирига қўнди. Кейин бу ҳол яна так­рорланди. Бунга сари болакайнинг баттар ҳаваси қўзиб, ўт-ўланларни оралаганча, унинг ортидан эргашди. Капалак тағин учди, гоҳ пастлаб, гоҳ юқорилаб, ўн-ўн беш одим нарига бориб қўнди. Болакай унинг изидан қолмади. – Нусрат! Бу бехос чақириқдан чўчиб кетган болакай, бир хаёли, отаси томон югуриб бормоқчи бўлди. Аммо шундоқ бурни тагида дириллаб, ял-ял товланиб турган капалакни ташлаб кетишга кўзи қиймади. Бошидан соябони узун кепкасини қўлига олди. Тап!.. Капалак қўлга тушди. Болакай типирчилаётган капалакнинг қанотларидан авайлаб тутиб, танглайини тақиллатганча, уни у ён-бу ён айлантириб томоша қиларкан, ҳаяжондан томоғига нимадир тиқилиб: “Вуй, бунча чиройли! – деди-да, сўнг самимий оҳангда қўшиб қўйди: – Қўрқма, ҳозир сени қўйиб юбораман! – Нусрат! У капалакни эҳтиётлаб тутганча, отаси томон югурди. – Ота, қаранг, бирам чиройли! Ота хўмрайганча, аввал унинг ўтдан кўкарган шимига, оқиш кўйлагига, сўнгра қўлидаги капалакка разм соларкан, ғазабдан бўғриқиб, бир муддат тик туриб қолди. Кейин тўсатдан капалакка чанг солиб, кафтида ғижимлаб ерга итқитди, сўнг бунга ҳам қаноат этмай, оёғи билан эзиб, тупроққа қориштириб ташлади. – Нима бало, йилинг чўчқами, аҳмоқ! Болакайнинг ранги докадек оппоқ оқариб, бақрайганча туриб қолди. Қаршисида отаси эмас, эртакларда тасвирланган ёвуз руҳ тургандек, беихтиёр икки одим ортга чекинди. Орада чўп учидаги қирқоёқ тўйқусдан бармоғига ёпишгандай, ғалати тарзда бир-икки сесканиб ҳам олди. Сўнг кўзларига ёш қалқиб, пуштиранг лаблари титраб, кескин ортига бурилди-да, ҳув узоқда, ясси дўнгликлар ортида қолган қишлоқ сари елдай учиб кетди. – Нусрат! Нусрат!.. Ота унинг ортидан югурди ва биринчи қадамдаёқ болакай тушириб қолдирган икки дона қизалдоқни босиб, янчиб юборди. – Нусрат! Қайт изингга! Нусрат!.. Болакай тобора узоқлашиб борар, шу тобда у боягина яшил майсалар узра чарх уриб юрган оппоқ капалакка жуда-жуда ўхшаб кетарди. «Ижод олами» журнали, 2018 йил, 1-сон Нормурод Норқобилов
1 310
14
Болакай азалдан кўм-кўк майсалар устига мукка тушиб, ғимирлаб юрган турли жониворларни, айниқса, тиним билмас чумолилар карвонини соатлаб кузатишни ёқтирарди. Баъзида девор тагларини чўқилаб, захда ётган бирор қирқоёқни чўпга илаштириб оларди-да, уни чумолиларга ташларди. Боиси, қирқоёқни жинидан ёмон кўради. Қайсидир йили шофёр амакисининг қулоғига қирқоёқ кириб қолиб, шўрлик роса азобини тортган. Шу-шу қирқоёқни кўрди дегунча, уни чумолиларга талатади. Ўзи эса тепада, худди бобоси тўйда кураш тушаётган полвонларга пишанг бергандек, “Ҳа, бўш келманглар!” деб туради. Оқшом эса амакисига ҳисобот берарди: “Амаки, мен бугун яна битта қирқоёқ ўлдирдим. Энди машинангизга миндирасиз-а?” Амакиси доимо ваъдани қуюқ қилади-ю, бироқ ҳеч вақт сўзининг устидан чиқмайди. Болакай бобосига шикоят қилади. Бобоси: “Ҳа, уними, келсин ҳали, бир қулоғидан чўзиб қўймасам-ми!..” дея пўписа қилган бўлади. Сўнг уни эргаштириб, сой бўйидаги сайҳонликка олиб тушади. Тевараги дарахтлар билан қуршалган сайҳонликда бобосининг ўндан зиёд асалари қутилари бор. Бобоси бошига тўр қалпоқ кийиб, қутилар орасида узоқ ивирсийди. Болакай эса, теварагида виз-виз учаётган минглаб арилардан бирортаси ҳам ўзига тегмаётганидан ўзида йўқ қувонади: “Ари тилини биламан-да, шунинг учун улар менга қотинмайди!” деб ўйлайди. Арилар тилини бобосидан ўрганган. Бир куни, арилар нима деяпти, деб сўраганида, бобоси, “бекор турмай, ишлаш керак-ишлаш керак деяпти”, деган. Болакай ажабланган: “Шундан бўлак айтар гапи йўқми уларнинг?” Бобо деган: “Бўлак гап айтишга уларнинг фурсати йўқ”. Болакай қўлидаги қизғалдоқни авайлаб тутиб, бир муддат у ён-бу ён учиб, сўнг майсалар орасида ғо­йиб бўлган арини кузатиб тураркан, бирдан ари тилини билишини айтиб, отасига мақтангиси келди. – Ота, биласизми, ари нима деб ғўнғиллайди? Қўлида залворли портфель, эгнидаги қора чарм курткаси қуёшда қизиб, танини қиздираётганидан лоҳас тортиб бораётган ота малолланиб ортига ўгириларкан, арчилган тухумдек силлиқ юзида норозилик ифодаси пайдо бўлиб, тўнғиллади. – Уф-ф, эгнингни кир қилмасанг-чи! Бу хил қўрс муомалани сира кутмаган болакайнинг кўнгли чўкди. Эгнидаги оҳори тўкилмаган кийимларига тумшайиб қараб қўйди. Бу кийимда ўзини жуда ноқулай ҳис этмоқда эди. – Қизғалдоқни нима қиласан? – деб сўради ота, унинг қўлидаги чечакларга энди эътибор бериб. – Энамга обораман! – Ташла! – Йўқ! – Бола қўлидаги қизғалдоқни ортига яширди. – Боргунча, барибир сўлиб қолади. – Сўлимайди. – Агар ташласанг, шаҳарга боргач, ўзим сенга бозордан бир даста лола олиб бераман. Хоҳласанг, бир қучоқ. – Ие, лолани ҳам сотишадими? – Болакай таажжубланди. – Ҳа, сотишади. Болакайнинг ҳайрати янада чексизланди. Худди момоси гоҳи кунлари қирдан тушиб келадиган геолог амакиларга товуқ ёхуд тухум сотгандай, лолани ҳам сотишлари мумкинлигини тасаввур доирасига асло сиғдиролмади – ишонмади. – Алдайсиз. – Етар! – Ота жеркиниб, йўлида давом этди. – Чалғимасдан етишиб юр! Акс ҳолда… Бола унга етишиб юришга уринаркан, бироқ кўзи ғумай баргида ўрмалаб бораётган хонқизига тушгач, тағин алахсиди. Хонқизини авайлаб кафтига олди-да, кўрсаткич бармоғини тик тутиб, шодон овозда қичқирмоққа тушди: – Уч! Уч! Бойнинг қизини олиб бераман! Уч! Уч! Бойнинг қизини олиб бераман! Хонқизи унинг бармоғи учигача кўтарилиб, хиёл тараддудланиб турди-да, сўнг қора холли қизғиш қанот қабиқларини ғалати керганича, визиллаб учиб кетди. Болакай унинг ортидан завқланиб қараб қоларкан, қувончи ичига сиғмай, турган ерида шўхчан ирғишлади. Кейин бирдан анча нарига бориб қолган отасининг ўзи томон хўмрайиб қараб турганини пайқаб, қимтинганча унга яқинлашди. – Мен сенга чалғимай юр дедим-ку! Болакай жажжи туфличалари учига термулганча, ер сузиб тураверди. – Сени яхши десам, гап уқмайдиган бола экансан-ку, а?! Улар яна йўлда давом этишди. Болакай бирпас тинч борди.
1 050
15
Капалак (ҳикоя) Ота болакайни шаҳарга олиб кетиш учун келган куни ошхона томида биринчи қизғалдоқ очилган эди. Қип-қизил… Болакай улоқчадай ўйноқлаб кўчага отилди, жўраларига мақтанди… Қўрадаги жажжи қўзичоқлар, куни кеча туғилган тарғил бузоқча ҳам унинг эртанги сафаридан “бехабар” қолмади. Кейин томга чиқиб, қизғалдоққа ўз қувончини баён эди: – Эшитдингми, мен эртага шаҳарга кетяпман!.. Кун қуёшли бўлгани боис, супага жой қилинган эди. Қўш қават атлас кўрпача устида беўхшовроқ чордона қурганча, томдаги болакайнинг қувноқ хатти-ҳаракатларини зимдан кузатиб ўтирган ота – Ҳайдарали унинг бу гапини эшитиб, кулиб юборди. Бунга жавобан Махсум бобо жиддий эътироз билдирди: – Боланинг устидан кулмайдилар, улим. Кўнгли ўксийди. Бу пайтда болакай қизғалдоқ теварагидаги майин майсаларни ҳар ён тараб, уни ўт-ўланлар қуршовидан халос этмоқда эди. – Улинг жуда аломат-да! – деди чол неварасига меҳри товланиб. – Эшит, шамол турганда ғумайлар қўшиқ айтиб, отқулоқлар чапак чалармиш… Умринг узоқ бўлгур, хўп гапларни топади-да! – Бунақа бекорчи нарсаларга алахсигандан кўра, ҳарф ўрганса тузук бўлармиди… – дея тўнғиллади ота. – Мен нулевойга бермоқчи эдим, энанг қўймади, – деди Махсум бобо ошхона томонга имо қилиб. – Ҳалитдан мактабингиз нимаси, бола болалигини қисин-да, дея туриб олди. – Энди бунингиз бизни анча қийнайди, – деди ота ўша норози оҳангда. – Ҳозирги болалар мактабга боргунча алифбени шариллатиб ўқийдиган бўлиши керак. Бунингиз эса қизғалдоқ билан гаплашиб, ғумайлар қўшиқ айтади, деб юрибди. Ҳаддан зиёд эркалатиб юборгансизлар буни, ота! – Бекор айтибсан! – деди боядан бери ўғлининг, худди бегонадай, қовушмай ўтиришидан ғаши келиб турган Махсум бобо, зардаси қайнаб. – Бу ўзи бўлакча! Ана, укангди бачалари, осмондан қизил қор ёғадими, жала ўрнига тош ёғадими, сира пинак бузишмайди, худди шундай бўлиши керакдай, бари ўта лоқайд. Улинг эса тийрак – йўқ-бор нарсадан ўзича маъно қидиради, ҳайратининг эса чеки йўқ. Менга ўхшабди дейсанми? Бекор гап! Бунинг ёшида сен ўр эдинг, тўнг эдинг, пулга жуда ўч эдинг. И-я, нечун жаҳлинг чиқади? Эсингдами, амманг раҳматли қидириб келганида, ёнида ётган киши бўлиб, сочбоғидаги ҳамма тангаларни кесиб олгансан… Тағин куласан-а! Шуни билиб қўй, неварамни шаҳарга обориб синдириб-нетиб қўяр бўлсанг, ўзим сени синдираман! Уқдингми?! Болакай шаҳарда туғилган. Ота – талаба, она – талаба, ёшига тўлиб-тўлмай қишлоққа ташлаб кетишганди. Ўқишлари битгач эса, улар шаҳарда муқим туриб қолишди. Ҳар гал қишлоққа келишганда, болакайни ўзлари билан олиб кетмоқчи бўлишарди-ю, бироқ Махсум бобо: “Ҳеч қурса, мактаб ёшига етсин”, дея изн бермай келарди. Бу сафар ўғлининг нияти жиддийлиги боис, ноилож ройиш билдирганди. Оқиш биноли Темур йўл бекати яқин бўлгани сабаб, эртаси ота-бола кунботишдаги бедазор оралаб кетган сўқмоқ бўйлаб йўлга тушишди. Қизиган ҳавода кўкат ҳиди анқийди. Ҳозиргина бекатдан қўзғалган юк эшелони салдан сўнг ингичка, қорамтир тасма сингари олис уфқ қаърида кўздан ғойиб бўлади. Поездлар ҳаракатини томдан туриб кўп бора кузатгани учун бу манзаранинг болакайга ҳеч бир қизиғи йўқ, қоп-қора мунчоқдай кўзлари теваракка югургилаб, қизғалдоқ қидиради. Аксига олгандай, яқин ўртада улар кўринмайди, борлари ҳам узоқда. Бирдан болакайнинг кўзлари шодликдан чақнаб кетди, сўқмоқнинг шундоқ ёқасида, қалин ўт-ўланлар орасида бир жуфт қизғалдоқ мисли чўғдай лов-лов ёниб турарди. У, қувончи ичига сиғмай, қизғалдоқларни авайлаб узиб оларкан, уларнинг биридан ари ҳавога кўтарилди. Ана шундагина болакай ҳар ёнда арилар ғувуллаб, майсалар орасида ҳашаротлар қимирлаб, сўқмоқда эса чумолилар карвони ғимирлаб юрганини пайқади. Бундан юраги баттар энтикди.
1 116
16
-- Агар мени чиндан... ростдан ҳам яхши кўрганингизда атайлаб факультетингизга бориб, адрес топиб, Самарқандга ёзган хатларимга жавоб бермасмидингиз? Менинг нима учун ўқишга киролмаганимни, уйдагилар бунга йўл қўйишмаганини билдингизми? Охирги марта учрашувга боролмай қолган куним уйга совчилар келганини билдингизми? Ўшанда ёрдам бердингизми менга? Йўқ... -- Холида бирдан ўксиб-ўксиб йиғлаб юборди. -- Ўша куниёқ синглимдан уйингизга хат бериб юборгандим. Акам эшик олдида кўриб қолиб, хатни тортиб олибди... Ҳаммасини эшитдим... Ўша куни сиз уйга келган экансиз. Акам сизни хафа қилибди. Сиз бир гап билан аразлаб кетдингиз. Мен сизга ишонардим... Ўзимга ишонгандек ишонардим. Сиз бўлсангиз... Мен бир йўла ҳаммасидан айрилдим... Агар чиндан яхши кўрсангиз шунақа қилармидингиз?.. Кейин... кейин мен ҳеч кимга ишонмай қўйдим. Энди менга барибир эди. Холида чуқур изтироб билан йиғлар, унинг ҳар бир сўзи юрагимни тилимлар, ҳар томчи ёши қалбим ярасига томар эди. -- Ўтинаман, йиғламанг! -- дедим титраб-қақшаб. -- Холида, йиғламанг! Йиғламанг! Холида чуқур уф тортди. -- Майли, Эркин ака, ҳаммаси ширин тушдек ўтди-кетди. Энди қайтиб келмайди. Фақат, сиздан бир илтимос... Эндиги муҳаббатингизни -- бошқаларга насиб бўладиган муҳаббатингизни эҳтиёт қилинг... Холида секин ўрнидан турди. Қизил сумкачасини билагига илди-ю, менга узоқ тикилиб қолди. -- Эркин ака, эсингизда бўлсин. Мен, барибир, сизни яхши кўраман. Умримнинг охиригача яхши кўраман. Эшитяпсизми, охиригача, охиригача... -- У яна йиғлаб юборди. Кейин аста бурилди-ю, узоқ касалдан турган одамдай гандираклаб-гандираклаб юриб кетди. Қаёққа? Нимага? Наҳотки, мен ёшлигимнинг умримнинг олтин дақиқалари билан абадий видолашсам! Даҳшат ичида ўрнимдан сакраб туриб кетдим. -- Холида! Мен бутун хиёбонни янгратиб ҳайқириб юбордим, деб ўйлагандим. Йўқ! Бу сўз юрагимнинг туб-тубидан бўғиқ, аламли бир нидо бўлиб чиқди. Муюлишдаги ўрик ёнида унга етиб, билакларидан маҳкам ушлаб олдим. У ҳам, мен ҳам терак баргидек қалтирардик... -- Холида! Жоним. Қоракўзим. Сиз... Сиз... Мен нима қилаётганимни ўзим ҳам билмас, нимадир дегим, алланималар деб ҳайқиргим келарди. Холида кўзларимга хотиржам тикилиб туриб, паст, аммо қатъий оҳангда гапирди: -- Қўлингизни тортинг. Мен бировнинг хотиниман! -- Холида, ахир тушунсангиз-чи! Мен... Холида қўлимдан беҳолгина, силтаниб чиқди-ю, япроқлари оқшом шабадасида оҳиста силкиниб турган ўрик тагидан бурилиб, муюлишда кўздан ғойиб бўлди. Қарғашойи кўйлагининг этагини, ўнг билагига илиб олган қизил сумкачасини кўриб қолдим. У кетди... У кетди-ю, ҳам ширин, ҳам аччиқ, ҳам қувноқ, ҳам аламли узуқ-юлуқ хотиралар қолди менда. Шу хотиралардан бошқа нимам ҳам бор менинг? Ахир, мен муҳаббатимни эҳтиёт қилолмаган, асрай олмаган, ёлғиз яхши кўриш билан кифояланиб юрган одамман-ку! Шу бахтимни аввалроқ асрасам бўлмасмиди! ... Кўзларимда ёш қалқидими? Йўқ-йўқ. Нега? Эндими? 1964 йил
1 956
17
Фақат, бир нарса етишмайди. Қани ўша, беланчакка солиб аллалагандай ширин ҳисларга етаклаган суҳбатлар? Қани ўша муҳаббат чўғини алангалатган эҳтиросли сўзлар, қани? Қани ўша, болаларча маъсумлик билан жавдираган кўзлар, қани? Наҳотки ҳаммаси ёшликнинг сирли сўқмоқларида тўзонли из қолдириб ўтмишга сингиб кетган бўлса? Холида ҳамон чўнқайиб ўтирганича сувни шапиллатиб ювинар, елкасидан ошиб тушган сочининг учи тўлқинлар юзидан ўйнаб ҳўл бўлиб кетганди. Мен бўлсам унинг кўз ёшлари сувга қўшилиб оқиб кетаётганини ҳис қилиб турар, ўзим ҳам юрагимни ўртаб юбораётган ҳисларимни базўр босиб ўтирардим. Ниҳоят, Холида қизил сумкачасидан шойи рўмолча олиб юзларини арта-арта ёнимга келиб ўтирди. Анҳорга тикилганча ўтиравердим. -- Гапиринг, Эркин ака! -- деди у қизариб кетган кўзларини менга тикиб. -- Нимани? -- Бир йигитга кўнгил қўйиб, бошқасига тегиб кетган қиз қандай таънага лойиқ бўлса, шуларнинг ҳаммасини гапираверинг... -- Сизга айтадиган гапим битта -- бахтли бўлинг. -- Ким? -- Сиз... ўртоғингиз... -- Яна қанақа тилакларингиз бор? Холиданинг бу гапи таъна бўлиб эшитилди. Юрагимдаги изтироб ўрнини ғазаб эгаллади. -- Бўлгани шу! Холида анчагача жавоб бермади. Анҳор қаттиқроқ шовиллай бошлади. Хиёбон тепасида чироқлар лип-лип этиб, бирин-кетин ёнди. Кутилмаганда Холида ҳорғин кулиб қўйди. -- Қайси куни туш кўрибман: иккаламиз шу ерда... йўқ, бу ерда эмас, бошқа жойда -- каттакон анҳор бўйида турганмишмиз. Ювинаман деб эгилсам, бошимдаги рўмолим сирғалиб тушиб, сувга оқиб кетибди. Ҳув бирда менга кўк шойи рўмол совға қилгандингиз-ку, ана ўша рўмолмиш... Қўлимни -- чўзсам, ҳеч етмасмиш... "Эркин ака, қаранг-қаранг, рўмолим оқиб кетяпти", десам индамай туравердингиз. "Жон Эркин ака, тутиб беринг рўмолимни! Ахир, уни ўзингиз олиб бергансиз-ку... Қаранг, энди уни бошқа одам тутиб олади", десам, аразлаб бурилиб кетибсиз. Бирпасда сизни ҳам, рўмолимни ҳам йўқотиб қўйибман. Уйғонсам, ёстиғим ҳўл бўлиб кетибди... -- Холида лабларини қимтиб бошини қуйи солди. Шамол турди. Япроқларнинг ердаги сояси титрай бошлади. Анҳорга тўкилган чироқ нурлари чил-чил бўлиб кетди. Холида илкис бошини кўтариб, кўзларимга аянчли табассум билан тикилди. -- Эсингиздами, Эркин ака, биринчи марта шу ерда, шу скамейкада ўтириб гаплашган эдик. Қизиқ, бирон марта бир-биримизнинг қўлимизни ҳам ушламаганмиз... У бирдан қўлимдан ушлаб олди. Қўлларининг енгил титраётганини сезиб турардим. Вужудимни тентакларча бир эҳтирос қоплаб олди. Бирасда маст одамдек кўз ўнгим қоронғилашди. Қизиқ, нима демоқчи у? Ахир, бу... бу... Борди-ю, пайти келиб менинг хотиним ҳам бировга шундай гапларни айтса... Холиданинг қўлини шахт билан силтаб ташладим. Силтаб ташладим-у, аламдан, изтиробдан, додлаб юборай дедим. У шунчалар маъюс, шунчалар аламли ўкинч билан тикилиб қолдики, кўзимни қаерга яширишимни билмай қолдим. Йўқ, бунақа тикилганидан кўра аямай тарсакилаб юборгани, дод солиб йиғлагани, минг марта афзал эди. Мен ундан нима бўлса ҳам бир нарса кутардим, аммо у ҳамон ҳайкалдек қотиб турарди. Анчадан кейин у ҳаво етишмагандек энтикиб-энтикиб гапира бошлади: -- Сиз мени... Ўшанақа... ёмон хотин деб ўйлаяпсизми? Шунақами? Холида бу сўзларни шивирлаб айтди. Аммо шу тўрт-беш оғиз сўз қулоқларимни батанг келтириб, чиппа битириб, қўйгандек бўлди. -- Рост... -- Холиданинг кўзларида ёш йилтиллади. -- Рост. Мажбуран қурилган турмуш хиёнат қилишга олиб келса, эҳтимол. Лекин мен ўз номусимни ҳеч нимага, сизнинг муҳаббатингизга ҳам алишмайман... Мен нимадир демоқчи бўлдим. Аммо сўз тополмадим. Холида ҳам менга навбат бериб ўтирмади. -- Сиз мени... мени хиёнатчи, бевафо деб ўйлайсизми? Ўзингиз-чи?.. Ўзингиз нега менга шунақа бепарво қараб келдингиз? Энди у йиғламасди. Мен бўлсам бир нима дейишга ожиз эдим. -- Ўша... ҳаммаси учун битта мен айбдорманми? Йўқ, муҳаббатимизнинг уволини иккаламиз баравар бўлишиб оламиз! -- Холиданинг кўзлари ўт бўлиб чақнаб кетди. Аммо бир лаҳзадаёқ яна ўшандай маъюс бўлиб қолди.
1 558
18
Қаёққа бораман? Яна ўша уйгами?! Кимнинг олдига бораман? Мени шунчалик ҳақорат қилган одамнинг олдигами? Нимага бораман? Ялиниш-ёлвориш учунми? ... Холидага хат ёзиш учун уч марта қўлимга қоғоз-қалам олдим-у, аммо ёзолмадим. Ҳар сафар қалам ушласам, кўз олдимда унинг акаси жонланар, назаримда, менга нафрат билан тикилиб турар, аямай ҳақорат қиларди. Барибир, бўлмади. Орадан икки ойча ўтганиданк кейин Холидага хат ёздим. Ёзишга ёздим-у, ўзимдан-ўзим афсусланиб қолдим. Хатимга жавоб келмади. Қайтиб борганимдан кейин Холида буларнинг ҳаммаси учун мендан узр сўрайди, деб юргандим. Йўқ, бутун хаёлим пучга чиқди. Практика тамом бўлай деб қолганда, собиқ мактабдош дўстим Жавдоддан хат келди. Хат жуда қисқа эди: "Холидадан умидингни уз! Эрга текканига ўн беш кун бўлди. Акасининг ўртоғига тегибди..." Хатни бурда-бурда қилиб улоқтирдим. Бевафо! Ярамас! Сотқин! Йўқ, менинг нафратлашга, лаънатлашга ҳам ҳолим қолмаганди. Киприкларимни тўсган ёш пардасини томоғимни бўғиб қўйганди. Барибир, энди ишлай олмаслигимни тушундим. Лаш-лушларимни йиғиштириб, уйга қайтдим. Автобусдан тушишим билан атайлаб Холидаларнинг кўчасига бурилдим. Негадир, уни шу ерда, шу кўчада учратишимга ишонардим. Ҳа, янглишмабман. Мен уни кўрдим. Фақат узоқдан, орқасидан кўрдим. У кўча эшик олдида тўхтаган яп-янги "Волга" машинасининг ёнида хаёл сургандек қимирламай турарди. Кулранг макентош устидан қўнғир сочларини ташлаб олган. Бировдан чўчиган одамдек тўхтаб қолдим. Ичкаридан оқ кўйлак устидан қора бўйинбоғ таққан новча йигит чиқди. Билагидан ушлаб, Холидани машинага ўтқазди. Кейин ўзи рулга ўтирди-да, ҳайдаб кетди. Чамадон бандини жон-жаҳдим билан қисганимдан бармоқларим қирсиллаб, қўлим титрай бошлади. Молпараст! Амалпараст! Яна қанча турганимни билмайман. Қуёш тиккага келиб, аёвсиз қизитарди. Асфальтдан кўтарилган чучмал ҳовур кўнглимни беҳуд қила бошлади. -- Майли, -- дедим ўзимни юпатиб. -- Холида куюнишга, ўртанишга ҳам арзимайди ўзи. Менинг унга олиб берадиган машинам йўқ-ку, ахир? Бу сўзлар билан юпана олмаслигимни билсам ҳам ўзимни овутишга тиришар, аммо ўзимни овутишга, Холидани унутишга қанча уринсам, унинг хотираси қалбимга шунча маҳкамроқ ўрнашиб борарди. Мен учун фақат бир нарса аён эди: Холида -- бевафо! ... Шу кунгача мана шу фикр билан яшадим. Аммо бугунги воқеалар бутун фикримни остин-устун қилиб юборди. Кўзим мошдек очилди. ... Бугун ҳам Холидани худди ўша биринчи сафардаги каби троллейбусда учратдим. Эшикдан киришим билан орқа дераза ёнида турган Холидага кўзим тушди-ю, юрагим жиз этиб кетди. Индамай кондукторнинг ёнига ўтиб олдим. Энди пул узатаётган эдим, орқадан Холиданинг товуши эшитилди: -- Иккита билет беринг... Титраётган қўлларимни яшириш учун шимимнинг чўнтагига суқдим. Йўқ, юрагимни рашк эмас, ғазаб ҳам эмас, аламли бир изтироб чулғаб олганди. Ўгирилиб қарамасликка ҳаракат қилиб индамай тураверди. Аммо Холиданинг ўзи қарашга мажбур қилди мени. -- Эркин ака, сизга ҳам билет олдим. Елкам оша назар ташладим. У ҳалиям ўзгармабди. Фақат кўзлари, болаларча жавдираб тикилувчи кўзлари энди эҳтиёт билан боқарди кишига. Рангим ўчиб кетганини ўзим ҳам сезиб турардим. -- Раҳмат! Ҳисобни тўғрилаб қўймоқчи бўлибсиз-да... Бирдан Холиданинг ҳам ранги ўчди, бурни қисилиб, лаблари пирпираб учди. Икки томчи ёш кўзларидан дув этиб юмалаб тушди-ю, кейин елкалари силкиниб-силкиниб, унсиз йиғлай бошалди. Довдираб қолдим. Одамларнинг бизга ҳайрон бўлиб тикилаётганини кўриб, троллейбус тўхташи билан Холидани судраб тушиб кетдим. -- Ўзингизни босинг! -- дедим қуруққина қилиб. У ёқ-бу ёққа аланглаб, тушган жойимизни танидим. Ўрда экан. Холидани қўйиб юбормай, Анҳор бўйига олиб тушдим. Сарғиш қумни ялаб оқаётган сув қирғоғига етиб келганимиздан кейин қўлини қўйиб юбордим. -- Ювиниб олинг... Холида ҳўл қумда чуқур-чуқур из қолдириб сув бўйига чўнқайди. Ювиниб бўлгунича скамейкада ўтирдим. Деярли ҳеч нарса ўзгармаган. Оқшом сукунатини чуқурлаштириб шовиллаётган дарахтзор ҳам, оҳиста оқаётган анҳор ҳам, муюлишдаги бир туп ўрик ҳам -- ҳаммаси ўша-ўша. Пастак скамейка ҳам ўз ўрнида турибди.
1 228
19
-- Ёлғонми? -- Холида айёрлик билан қошини учириб қўйди, -- ҳув, анунда, зачёт дафтарингизни нега тортиб олдингиз? -- Унда... унда сизнинг суратингиз бор эди. -- Ростми? -- Холида яна ўша болаларча соддалик билан кўзларини жавдиратди... Шу куни иккаламиз уйгача пиёда қайтдик. Мен Холида билан хайрлашган дақиқадан бошлабоқ юрагимда сўнмас бир ўт алангалана бошлади. Бу ўт ҳеч тўхтамас, висол дамлари яқинлашган сайин кучаяр, фақат ўзини кўрсам сал босиларди-ю, хайрлашишимиз билан яна ловилларди. Бу ўт икки йилгача, йўқ-йўқ, ундан кейин ҳам, шу кунгача ҳам пасаймади. Лекин, нетаки, гоҳо тақдир сенинг измингга эмас, сен тақдирнинг измига бўйсунишга мажбур бўлиб қоларкансан... ... Иккинчи босқичнинг охирги имтиҳонини топширган куним Самарқандга, вилоят газетасига уч ойлик практикага кетиш олдидан Холидани учрашувга таклиф қилгандим. Аммо у келмади. Ҳар гал беш минут куттириб қўйса, аламимни папиросдан олардим. Бу сафар папирос ҳам дош беролмади. Худди ўша Анҳор бўйидаги пастак скамейка ёнида бир соат турдим. Юрагимни чулғаган шубҳалар чигаллашиб кетди-ю, шаҳар кўчаларида анчагача айланиб юрдим. ўша таниш хиёбонлар, ўша сокин анҳор, жуфт-жуфт бўлиб сайр қилиб юрган ўша севишганлар бир дардимни ўн қиларди. Хаёлимда икки савол, икки муаммо ҳукмрон эди: Холиданинг олдига борайми, йўқми? Эҳтимол, унга бир нима бўлгандир? Йўғ-е, ахир, куни кеча ўзим кўрдим-ку! Агар у шунчаки ноз қилаётган бўлса-чи? Ё остонасига бош уриб бораманми? ... Йўқ... Барибир муҳаббат устунлик қилди. Холидаларнинг кўчасига қандай қилиб бориб қолганимни ўзим ҳам билмайман. Уларнинг уйи тор кўчанинг ичида эди, аммо нечанчи эшик эканини билмасдим. Ҳар сафар уни кузатиб қўйганимизда кўча бошида хайрлашардик. Холиданинг ўзи ҳам уяларди, шекилли, кўча ичига киришимни хоҳламасди. Бир лаҳза иккиланиб турдим-у, кўча ичига кирдим. Лекин йигирма қадамча юрар-юрмас тўхтаб қолдим. Иккала тавақаси ланг очиб қўйилган эшикдан бир қўлида белкурак, бир қўлида каттакон пақир кўтариб Холиданинг акаси чиқиб келди. Мен унинг отини ҳам билмасдим. У биздан уч йил аввал мактабни битирган, ҳозир аллақандай идорада ишлаётганини эшитгандим. У менга қайрилиб қарамай, пақирга симёғоч тагига уйиб қўйилган кўмирни олиб сола бошлади. Яқинроқ келиб, салом бердим. У белкуракни ташламай, энгашиб турган кўйи елкаси оша менга қаради. Қаради-ю, бирдан қаддини ростлади. Жингалак сочи тер аралаш пешонасига ёпишиб қолган, кўмир тегиб қорайиб кетган майкаси ҳам хўл бўлганди. Билмадим, саломимни эшитмадими, алик олмади. Яхшилаб таниб олмоқчи бўлгандай менга узоқ тикилиб қолди. Кейин пешона терини шахт билан сидириб ташлади-да, кўзимга тикилиб туриб сўради: -- Хўш, хизмат?! Эсанкираб қолдим. Уялиб кетдим. Нима дейишимни билмай тўғрисини айтиб қўя қолдим: -- Холидахон бормилар? -- Акаси керак эмасми, акаси! -- унинг ранги ўчиб, белкурак ушлаган қўли асабий қалтирай бошлади. Мени еб юбормоқчи бўлгандай, тишларини ғижирлатиб таъкидлади: -- Қадамингни билиб бос, бола! Қизларга осилгандан кўра бурнингни эпласанг-чи! Кимсан ўзинг! Дадангга ўхшаган сартарош бўласан-да!.. Эсинг борида туёғингни шиқиллатиб қол, ҳа! Кўз ўнгим қоронғилашиб, бутун вужудим ловиллаб ёна бошлади. Қулоқларим шанғиллаб кетди. Инсон учун бундан ортиқ ҳақорат, бундан ҳам уятли нарса борми? Хаёлимда энг муқаддас нарса деб юрган уй шуми хали? Юрагимнинг энг чуқур жойларида иззатини ардоқлаб юрган кишиларим шу бўлдими? Йўқ, мен унга бир оғиз ҳам гапирмадим. Гуноҳкор одамдай бошимни қуйи солганча бурилдим-у, мадорсиз оёғларимни судраб юриб кетдим. Мен энди бу кўчага ҳеч қачон қадам босмайман, ҳеч қачон!.. Яхши кўриш-ялиниш, ёлвориш деган гап эмас. Мен Холиданинг олдида гуноҳкор эмасман. Ялинмайман ҳам... Эртасига эрталаб Самарқандга жўнаб кетдим. Кетдим, аммо хаёлим шу ерда -- Холида билан қолди. Ўзимча бу бемаънигарчилик учун Холиданинг мендан кечирим сўрашини кутардим. Ростдан ҳам бир ҳафтанинг ичида Холидадан кетма-кет иккита хат олдим. Иккала хатнинг ҳам мазмуни бир хил эди: "Мен сиз билан учрашишим керак. Тезроқ келиб кетмасангиз бўлмайди", дебди.
1 316
20
-- Яхши кино кетяпти... Тушамизми? Мен бу гапни ҳам орадаги ноқулай вазиятни бузиш учун айтдим. Дабдурустдан кинога таклиф қилишим Холидани ўйлантириб қўйди. Унинг йўқ дейишини кутиб турардим. Аммо йўқ демади. Елкасини учириб қўйди. -- Билмасам. -- Бўпти, юринг! -- дедим қувониб... Кинодан чиқиб, зиналар ёнидаги пастак арча тагида бир оз туриб қолдик. -- Эркин ака, биласизми... -- Холиданинг ёноқлари қип-қизариб кетди. Бир ўрим сочининг учини тутамлаб туриб, тутилиб-тутилиб гапирди, -- биласизми... Мен... сизга халақит бермайманми? Шу топда у кўзимга жуда содда, жуда пок, шу билан бирга аллақандай сирли кўриниб кетди. Бу савол олдида ўзим ҳам эсанкираб қолдим. -- Йўғ-е, нимага энди?.. -- Бўлмаса... келар ҳафтанинг шу куни, шу соатда, шу ерга келсам йўқ демайсизми?.. Холида баттар қизариб кетди. Қуюқ қайрилма киприклари юзига тўкилди. -- Холида, келасизми, ростдан келасизми? -- дедим севиниб. -- Мен кетдим! Хайр! Холида ердан кўз узмай кескин бурилди-да, келиб тўхтаган троллейбусга қараб югурди. Сариқ жемперига қуйиб қўйгандек ярашиб турган бир ўрим йўғон қўнғир сочининг силкиниб бораётганини кўриб турдим. У троллейбус зинасига оёқ қўяркан, менга бир ўгирилиб қаради. Назаримда, мулойим, жуда мулойим жилмайиб қўйгандек бўлди. Шундагина, мен уни кузатиб қўйишим кераклигини тушундим. Ахир, биз у билан ёнма-ён маҳаллада турамиз-ку! Аммо мен кечиккан эдим. Троллейбус бир силкиниб юриб кетди. Турган жойимда серрайиб қолдим. Ҳозир бўлиб ўтган гап-сўзлар қулоқларим остида дилрабо куй садоларидек жаранглар, шу куй мени бир умр сархуш қилиб қўяётгандай бўларди. Келаси учрашувгача шу куй оғушида яшадим. Чоршанба куни Холидани худди ўша ерда, кинотеатр зиналари ёнидаги пастак, хонаки арча тагида кутиб олдим. Холида бу сафар ўзига сал оро берган, бошини яқинда ювган бўлса керак, узун сочларининг нами ҳали қуримаган эди. -- Бугун кинога тушмай қўя қоламиз, хўп? -- Холида қошини чимириб, чиройли жилмайиб қўйди. -- Ихтиёрингиз... Ҳали оқшом қўниб улгурмаган катта кўчадан ўрдага -- Анҳор томонга юриб кетдик. -- Уйдагилар яхши ўтиришибдими, Холида? -- дедим унинг қадамига қараб оҳиста борарканман. -- Раҳмат... -- Холида анчагача жим қолди... Анҳор кўпригидан ўтиб дарахтзор орасига кирдик. Оқшом энг аввал шу ерга қўнади. Дарахтларнинг текис шовиллаши анҳорнинг безовта тўлқинлари овозига қўшилиб, беозор, оромбахш сукунатни чуқурлаштираётгандек бўларди... -- Ўтирамизми? -- Анҳор лабида турган пастак скамейкага имо қилдим. Ўтирдик. Анҳорнинг туб-тубидан қайнаб чиқаётган сувга тикилганча қолдик. Анчагача икковимиздан ҳам садо чиқмади. -- Эркин ака, сиз мени одобсиз қиз деб ўйлаяпсизми? -- Холида жавдираган кўзларини кўзимга қадади. Ҳайрон бўлдим. -- Нега энди? Холида анчагача индамади. -- Рост-да... ўзимдан-ўзим сизга... -- Холида бошини янаям қуйироқ эгди. Қийналиб-қийналиб гапирди. -- Лекин нима қилай? Фақат, фақат сиз мени ҳайдамасангиз бўлди... Бутун вужудимни ҳали ҳеч сезилмаган, ҳали ҳеч синаб кўрилмаган аллақандай ёғимли титроқ қоплади. Ҳали ишқ нималигини билмаган юракда нозик, жуда нозик, шамчироқдек бир ўт -- севгига чанқоқ ўт йилтиллаб тураркан. Муҳаббат шабадаси бир марта, фақат бир марта сийпалаб ўтса, бу учқун ловиллаб кетаркан. -- Холида, ахир, нега ундай дейсиз? Ахир, мен сизни... сизни... Хаёлимни ёлғиз сиз олиб қўйдингиз-ку, ахир! Менга насиб бўладими, йўқми, деб хавотирланиб ўзим ҳам тополмай юрган азиз бир нарсани тақдим қиласиз-у... Мен яна анча-анча гапларни айтгим, юрагимдаги ҳисларимнинг ҳаммасини тўкиб солгим келарди-ю, аммо шу ҳислар олдида ўзим ожиз эдим... -- Ростми? Шу гапларингиз ростми? -- Холида қайрилма киприкларини кўтариб кўзларимга тикилди. Энтикиб кетдим. -- Наҳотки, менга ишонмасангиз? -- Холида секин бош силкиди. -- Ишонаман... Лекин... Келинг, энди бир-биримиздан сир яширмайлик. Хўп? -- Сиздан нимани ҳам яширай?
1 056