Hikoyalar (G&M)
الذهاب إلى القناة على Telegram
Eng zo'r, sara, tarbiyaviy, saviyali va sevimli @Hikoyalar shu yerda 📜📚📖 @Hikoyalar kanaliga qo'shilish uchun 👇 https://t.me/joinchat/AAAAADuknkYHGVbghYjS1A 👆 ni bosing va OK. Bizni aslo tark etmang! Yaxshilari albatta bo'ladi. Biz izlanishdamiz!
إظهار المزيد6 650
المشتركون
+124 ساعات
-147 أيام
-6630 أيام
جاري تحميل البيانات...
القنوات المماثلة
سحابة العلامات
لا توجد بيانات
هل تواجه مشاكل؟ يرجى تحديث الصفحة أو الاتصال بمدير الدعم الخاص بنا.
الإشارات الواردة والصادرة
---
---
---
---
---
---
جذب المشتركين
سبتمبر '26
سبتمبر '26
+160
في 1 قنوات
أغسطس '26
+227
في 2 قنوات
Get PRO
يوليو '26
+227
في 1 قنوات
Get PRO
يونيو '26
+268
في 5 قنوات
Get PRO
مايو '26
+284
في 0 قنوات
Get PRO
أبريل '26
+195
في 0 قنوات
Get PRO
مارس '26
+226
في 1 قنوات
Get PRO
فبراير '26
+192
في 6 قنوات
Get PRO
يناير '26
+292
في 5 قنوات
Get PRO
ديسمبر '25
+221
في 1 قنوات
Get PRO
نوفمبر '25
+215
في 4 قنوات
Get PRO
أكتوبر '25
+183
في 2 قنوات
Get PRO
سبتمبر '25
+268
في 4 قنوات
Get PRO
أغسطس '25
+252
في 1 قنوات
Get PRO
يوليو '25
+170
في 3 قنوات
Get PRO
يونيو '25
+740
في 19 قنوات
Get PRO
مايو '25
+269
في 4 قنوات
Get PRO
أبريل '25
+233
في 1 قنوات
Get PRO
مارس '25
+181
في 3 قنوات
Get PRO
فبراير '25
+280
في 2 قنوات
Get PRO
يناير '25
+303
في 1 قنوات
Get PRO
ديسمبر '24
+282
في 6 قنوات
Get PRO
نوفمبر '24
+283
في 3 قنوات
Get PRO
أكتوبر '24
+291
في 3 قنوات
Get PRO
سبتمبر '24
+306
في 6 قنوات
Get PRO
أغسطس '24
+391
في 6 قنوات
Get PRO
يوليو '24
+319
في 7 قنوات
Get PRO
يونيو '24
+194
في 7 قنوات
Get PRO
مايو '24
+329
في 8 قنوات
Get PRO
أبريل '24
+600
في 11 قنوات
Get PRO
مارس '24
+317
في 33 قنوات
Get PRO
فبراير '24
+452
في 40 قنوات
Get PRO
يناير '24
+450
في 7 قنوات
Get PRO
ديسمبر '23
+307
في 6 قنوات
Get PRO
نوفمبر '23
+751
في 20 قنوات
Get PRO
أكتوبر '23
+1 582
في 32 قنوات
Get PRO
سبتمبر '23
+1 088
في 0 قنوات
Get PRO
أغسطس '23
+1 970
في 0 قنوات
Get PRO
يوليو '23
+675
في 0 قنوات
Get PRO
يونيو '23
+492
في 0 قنوات
Get PRO
مايو '23
+417
في 0 قنوات
Get PRO
أبريل '23
+462
في 0 قنوات
Get PRO
مارس '23
+376
في 0 قنوات
Get PRO
فبراير '23
+396
في 0 قنوات
Get PRO
يناير '23
+697
في 0 قنوات
Get PRO
ديسمبر '22
+507
في 0 قنوات
Get PRO
نوفمبر '22
+320
في 0 قنوات
Get PRO
أكتوبر '22
+387
في 0 قنوات
Get PRO
سبتمبر '22
+360
في 0 قنوات
Get PRO
أغسطس '22
+500
في 0 قنوات
Get PRO
يوليو '22
+434
في 0 قنوات
Get PRO
يونيو '22
+297
في 0 قنوات
Get PRO
مايو '22
+479
في 0 قنوات
Get PRO
أبريل '22
+507
في 0 قنوات
Get PRO
مارس '22
+539
في 0 قنوات
Get PRO
فبراير '22
+419
في 0 قنوات
Get PRO
يناير '22
+525
في 0 قنوات
Get PRO
ديسمبر '21
+489
في 0 قنوات
Get PRO
نوفمبر '21
+455
في 0 قنوات
Get PRO
أكتوبر '21
+504
في 0 قنوات
Get PRO
سبتمبر '21
+467
في 0 قنوات
Get PRO
أغسطس '21
+694
في 0 قنوات
Get PRO
يوليو '21
+657
في 0 قنوات
Get PRO
يونيو '21
+454
في 0 قنوات
Get PRO
مايو '21
+430
في 0 قنوات
Get PRO
أبريل '21
+426
في 0 قنوات
Get PRO
مارس '21
+411
في 0 قنوات
Get PRO
فبراير '21
+720
في 0 قنوات
Get PRO
يناير '21
+1 159
في 0 قنوات
Get PRO
ديسمبر '20
+12 859
في 0 قنوات
| التاريخ | نمو المشتركين | الإشارات | القنوات | |
| 24 سبتمبر | +3 | |||
| 23 سبتمبر | +8 | |||
| 22 سبتمبر | +8 | |||
| 21 سبتمبر | +10 | |||
| 20 سبتمبر | +7 | |||
| 19 سبتمبر | +4 | |||
| 18 سبتمبر | +3 | |||
| 17 سبتمبر | +5 | |||
| 16 سبتمبر | +9 | |||
| 15 سبتمبر | +5 | |||
| 14 سبتمبر | +8 | |||
| 13 سبتمبر | +3 | |||
| 12 سبتمبر | +9 | |||
| 11 سبتمبر | +10 | |||
| 10 سبتمبر | +8 | |||
| 09 سبتمبر | +9 | |||
| 08 سبتمبر | +2 | |||
| 07 سبتمبر | +12 | |||
| 06 سبتمبر | +4 | |||
| 05 سبتمبر | +12 | |||
| 04 سبتمبر | +3 | |||
| 03 سبتمبر | +5 | |||
| 02 سبتمبر | +9 | |||
| 01 سبتمبر | +4 |
منشورات القناة
- Сизлар ака укасиз шундай экан бир-бирингиздан бунақа хафа бўлиш яхшимас. Ана энди эса тушлик қиламиз, каттаотангиз ва каттаонангизни чақириб чиқингизларчи? Бугун ҳаммангиз уйдасиз Дилшоджон яхши кўрган мантини букиб осганман. Чой ичамиз, Дилмуроджон, Достонжон боринглар ўйинчоқларни йиғиштириб олингларчи дастурхон олиб келаман.
- Гапим тугамасдан деворга суяниб турган Дилшоджон менга умрида илк бор гапириб «хўп» деб, биринчи бор мени айтганимни қилди, тезда бориб стол устидаги ўйинчоқларни йиғиштириб олишни бошлади. Ич-ичимда севиндим. Чунки келганига олти ой бўлсада бир марта менга гапирган бола эмасди. Доим жим юрарди.
- Болалар акангизга қарашингчи!
Эртаси куни:
- Дилшоджон бир хафтадан кейин мактабга чиқасиз дадангиз билан бозорга бориб ўзингиз ёқтирган формани кийиб кўриб сотиб олинг хўпми?
- Хўп, дедида дадасига эргашди. Ортидан мени икки кичикларим ҳам бизам борайлик деб эргашди.
- Болаларим сизлар ҳам борасизлар фақат ҳозирмас мактабга чиқсаларингиз борасизлар ҳозир акангизнинг навбати. Хўпми?
- Хўп, деб акасини чақириб ортидан югуриб кетди.
- Ака бизга бозордан нимадир олиб келинг хўпми?
- Хўп.
Орадан бир хафта вақт ўтгач Дилшоджон мактабга чиқадиган кун келди. Аксига олиб дадасини ишдан қўйишмади.
- Дилшоджон сизни мен кузатиб қўйсам майлими? Сўрадим
Аста бош ирғаб ҳа ишорасини қилди уни мактаб дарвозасигача кузатдим.
- Яхши ўқиб келинг хўпми?
- Хўп, аста қадам ташлаб ичкарига киргач тўхтаб ортига қараб кимнидир қидирди. Тушундим у кимнидир кутди, отасиними, онасиними? Кимнидир? Аста қўлимни кўтариб ҳаммаси яхши бўлади ишорасини қилдим.
Тушлик вақти бўлай деб қолди. Дилшоджонни мактабдан олишга борсамми, кимнидир кутсаю ҳеч ким бормаса кўнгли ранжимасин деб мактаб олдига бордим. Узоқдан уни кўриб кимнидир қидираётганини тушундим, ўша қидираётгани менмас, отаси ё онаси эканини ҳам тушундим, лекин ҳозир ёлғизмаслигини билдириш учун ҳам олдига бориб уни кутиб олдим.
- Салом полвон, қалай экан мактаб яхшими, бу сизга совға. Бир пайтлар эрим менга деб олиб келган сунний атиргулни унга тутдим.
- Раҳмат, деб олиб яна ўзимга қайтариб берди сизда турақолсин гул, дея.
Магазин олдига етканимизда ўғлим аста магазинга қараб юраётганини кўриб магазинга кирамизми? Бугун байрамингиз, нима десангиз олиб бераман, бутун магазинни оламан десангиз ҳам олиб бераман чунки ойлик олганман, мана дедим. Пулни кўрсатиб.
- Ростдана?
- Ҳа ҳоҳлаган нарсангизни олинг.
- Хўп, деб ичкарига кирди Дилшоджон.
- Менга иккита суҳарик беринг!
- Хўп яна нима оласан, мана,-савдогор гапирди.
- Бўлди бошқа нарса олмайман керакмас раҳмат, деди
- Унда минг сўм бўлди сизлардан, деди савдогор.
- Яна бошқа нарсалар ҳам ол болам, мен аралашдим гапга.
Йўқ, бошқа нарса керакмас, деди.
Йўлда келарканмиз гапирдим.
- Суҳарикни яхши кўришингни билганимда уйга кўп-кўп олиб келиб қўярдим, болам!
- Йўқ, менга суҳарик ёқмайди.
- Вой, унда нега олдинг уни?
- Бу суҳарикларни укамлар яхши кўради, мактабдан қайтишингизда бизга нимадир олиб келинг деб тайинлашганди, шунга олдим буларни, деб жавоб берди. Тилим айланмай қолди. «Укаларим» деганига бир қувонсам уларни айтганини унутмаганига яна бир хурсанд бўлдим.
- Мен эса ўша болаларнинг Дилшод деган акасини жуда яхши кўраман дедим.
Қилган сабрим ўз мевасини беришни бошлаган эди, бундан жуда хурсанд бўлдим.
Тамом
Internet manbalaridan...
| 2 | Ўгай_ўғил
Мен эримга иккинчи бўлиб турмушга чиққанман. Мени иккита ўғлим бор, бири беш ёшда, иккинчиси тўрт ёшда, олдинги турмушидан эса битта ўғли бор у ҳозир етти ёшда. Олдинги хотини билан эрим кўп яшамаган, ҳомиладор вақти ажрашган эди. Бир йил бўлай деганда менга уйланганди. Собиқ хотини бошқа жойга уй қилиб кетган, лекин тинч яшамаётганди. Эрим билан собиқ хотини битта маҳалладан эди. Бир кун эшитиб қолдик, ажрашиб келиб қўйибди ота уйига деб, орадан кўп ўтмай ортидан эри ҳам келиб шу ерда алоҳида яшай бошлашди. Эрим ўғли билан кўришиб турарди. У киши жуда меҳрибон яхши инсон эдилар, уйга ҳам бир кун Дилшоджонни (собиқ хотинининг ўғли) олиб келди. Таҳмин қилдим барибир мени ёқтирмаса керак кўзига кўринмай қўя қолай деб олдига чиқмай у яхши кўрадиган овқатни қилиб бердим. Яхши келиб кетди. Ўзи собиқ хотини билан ҳозирги эри шу бола деб тортишаркан деб бир эшитгандим, эри «ўгай» деб кун бермас экан. Дилшоджон уйига боргач онасига
- Мен отам билан яшайман, дебди.
Онаси ҳам эрини қилиғини билиб руҳсат берибди. Шундан Дилшоджон биз билан яшайман деб келди. У дарвозадан кириб келар экан, мени онанг деб таништирганда юзимга шунчалар нафрат билан қарадики, буни маъносини уқиб олиш қийинмас эди. Мен бу бола учун ўз онасини отасидан айирган бир бегона эдим ҳалос. У жудаям камгап ва жуда-жуда оғир, вазмин бола эди. Қарашидан сездим бу бола мени она деб тан олиши жуда қийин бўлишини. Менга келган вақти:
- Ассалому алайкум, деди. Бошқа гапирмади. Уйимизга келиши билан мени болларимда нима бўлса унга ҳам ҳаммасини олиб келиб бердик. Лекин булар уни қизиқтирмади. Мен ҳам иложи борича унга ҳалал бермасликка уринардим. Ишларимни аста-аста ўзим билиб қилиб юрдим.
Болларимга ҳам акаси ҳақида яхши гапириб, ҳимоя қилиб юришларини тушунтирдим. Катта ўғлим Дилмуроджон жуда ақилли, ҳаммасини тушунди маслаҳатларимни, акаси билан гаплашиб турарди. Нима десам айтганимни қиларди. Кичигим эса, Достонжоним бироз эркатой эди. Юзимга қараб акаси хўп деса у ҳам хўп деб қўярди. Бир кун ошхонада манти букаётсам Достоним йиғлаб олдимга борди.
- Ая, ая акам, ак акам мени урди, Дилшод акам мени урди, деб келиб қолди. Ортидан Дилмуродим келиб йиғлама Достон акам қаттиқ урмадиларку, мени ҳам урса йиғламайманку, хафа бўлма акамдан...
Достонимни бошини силаб ўпиб қўйиб
- Оғримаяптими? десам
- Йўқ, деди.
Кейин аста олдимга олиб насиҳат қилишга ўтдим.
- Болам, сен ўғилболасан, бу нима қилганинг, аканг сени ёмон бўл деб урушмайдику, сен хато қилгандирсан, тўғри қил деб ургандир, нима бўлганда ҳам эркак киши бировдан таёқ еса тезда дадасига ё аясига айтиш керакмас, бу чақмачақарликка киради. Буни ёмон боллар қилади, мени болам ёмон боламаску, тўғрими? Акангни менга чақиб айтиб берсанг, акангни сен урсанг аканг менга айтиб келмайдику, нега шуни тушунмайсан?
- Катталарни ақли етмайдиган саволни мен тўрт яшар ўғлимга бердим. Катталар амал қилмайдиган вазифани мен мана шу жажжи ўғлимга топширдим.
- Айт айб кимда энди, чақмачақарлик қилган сендами ё акангдами?
- Энди бошқа чақмачақарлик қилмайман.
- Ўз тилида бийронгина сўзлади ўғлим.
- Қани юр акангдан кечирим сўрайлик.
- Хўп
Ташқарига чиқар эканман айвонда ўтирган Дилшоджонни ойнадан кузатиб аста уйга томон келдик. Мени кўрган Дилшоджон сакраб жойидан туриб орқага деворга тиради ўзини ва кўзларини бир менга, бир Достонжонга қаратиб пирпиратиб турарди. Унинг мендан қўрқаётгани шундоққина маълум эди.
- Қани Достонжон акангдан кечирим сўра!
- Ака мени кечиринг, мен ёмон бола бўлмийман бошқа, энди сизнинг яхши укангиз бўламан. Бийронгина гапирди болам. Дилшоджон бирдан менга қаради ва бироз уялгандек ерга қаради.
- Шундай бўлсин ўғлим, мен ҳаммангизни яхши кўраман, Дилшоджон укангиз айтганингизни қилмаса уни уринг майли, ёмон бола бўлиб кетмасин хўпми? Достонжон ҳам рози бўлди шунга тўғрими ўғлим.
- Ўғлим аста бошини силкиб ҳа ишорасини қилди. | 1 000 |
| 3 | — Товуқ шўрвадан ичиб кетинг, бобоси! Иссиғида яхши-да!
— Бу овқатинг совуса яхши-да, келин! Дарров қайтаман, кетмай тур!
Шундан сўнг қассоб тўғри нариги қассобхонага жўнади: ярим оқшомда бир амаллаб гўшт топиб келди, лекин ҳамма унинг гўшт излаб юрганига ҳайратланди. Яна денг, ўзи қассоб бўлса. Бу ёғи энди, ўзбекчилик-да, шундай қилмаса, бу урф — қассобнинг кўнгикетарларга илинадиган доимий ушури тугайдими?..
Ибратли дунё каналидан | 1 343 |
| 4 | Гўшт қидирган қассоб.
Ҳўкизни Асқар қассоб чошгоҳга етиб саранжомлади: сомсахонага тарқатди, полвон «қиз узатди»га деб олди. Кейин ўзининг чори қўчқорини бўғизлади, униям сотди. Элда тўй-маърака кўп, гўшт қолармиди.
Кеч тушгач, Асқар қассоб гўштхонани ёпиб, уйга кетишга чоғланди. Қумқайроқ, пичоқларни энди латтага ўраган ҳам эдики, аёл кишининг чақириғидан ўнгланиб, эшик томонга бир-икки одим ташлади.
— Бобоси, бир кило гўшт тортинг! — деди Муқаддас келин чангакда осиғлиқ чарви ортидан мўралаб.
— Куни билан қаёқда эдинг? — деди қассоб уни койигандек. — Суяги қолди.
— Югур-югурдан қўл тегармиди? Иши қурғурнинг охири йўқ. Тугади деманг, ҳамма масаллиғини тайёрлаб қўйганман.
— Шукрда ҳам гўшт бориди…
— У ёққа бориб келгунча…
Асқар қассоб кулди:
— Учган-тушгани бор, келин! Яна қовурға гўшт! Бир кило чиқмаса, хафа бўлмайсан. Биласан-ку, бизнинг бўрдоқининг суягиям гўштдай гап. Шўрва қилсанг, бетидаги мойни кўравер.
Муқаддас келиннинг юзи ёришди:
— Барибир, суяги камроқ бўлгани яхши.
— Овқат суяк билан ширин-да, таъм беради.
Қассоб қолган қовурғани тарозига қўйди, икки палла қимирласа-да, тенглашмади.
— Айтдим-ку сенга, чиқмайди.
— Нега чиқмас экан! Сизга граммигача тенглашмаса, беҳисоб. Бераверинг! — деди бўйнини чўзиб келин. — Кеч қолиб кетмасин.
Қассоб гўштни тезда қоғозга ўраб, Муқаддасга узатди.
— Темир дафтарингизга ёзиб қўйинг! — деди келин кулиб. — Ҳа, бунча қовоғингизни уйдингиз, кўчиб кетяпмизми, берамиз.
Асқар қассоб қўлини докага артди: «Оббо, сал кам бўлди-да! Меҳмонга бораман, дедими? Ярим оқшом кимнинг кўзи учиб турибди. Доим шу, кеч тушгач келади…»
Муқаддас келин шошиб кетаркан, хаёлидан ўтказди; «Ҳам ошга, ҳам кўргалига камлик қилади-ёв! Юз грамм кўпроқ бўлганда, бола-чақанинг тилига таъм тегарди. Буни кимнинг оғзидан топаман, ҳайронман?!»
У йўлда тўхтаб, Шукур қассобнинг гўштхонаси томонга қадам ташлади-ю, тағин фикридан қайтди.
Дарвозадан ичкарига ҳатлаганида, тўнғичи Ойдин қозон бошида тимирскиланиб юрар, ўчоққа ўтин қалаб, аланглаб кўчага қараб қўярди.
Онасига кўзи тушгач, қизгина саллониб чопиб келди-да, деди:
— Сиз кетгач, у ёқдаям борми, йўқми деб, дугонамникига чиқувдим, топилди. Ўшани амаллаб пиширдим. Бобомникидан берган экан…
— Ҳа, ўтган сафар бизга берувди, бунисида дугонангга… Қишлоқда нечта уй бор, ўҳ-ҳў, унга ўнта қўчқор ҳам етмайди. Ҳа, барибир, ўзимизники-да. Қўрққанидан эмас, сийлаганидан беради, — деди Муқаддас қизига гўштни узатаркан ва тўсатдан хаёлига келган фикрдан қувонди. — Қассобникидан гўшт узилмайди. Укангга айт, хўрозни ушласин!
Қассобнинг хотини Ойсулув момо кун бўйи меҳмон кутди, кузатди. Энди каравотга кўрпа тўшаб, ётмоқчи эди, эрининг овози эшитилди:
— Дарров чўзилиб олибсан!
Момо эрини қаршилади.
— Келин тушириб, бемалол ўтираманми девдим, қаёқда!
— Тегирмон тош юргиздингми, кундаги меҳмонда! Кўрдингми, қўчқор семиз чиқди. Қолганини кўнгилетарларга тарқатдингми? Муқаддас келин гўшт излаб, тентираб юрувди, бергандирсан!
Момонинг лаблари учди:
— Туёғигача тарқатдим, бу сафар…
Унинг гапи тилида қолди.
— Яхши қипсан, қўни-қўшни қўй сўйибди, деб эшитса, томоғи тушади.
— Гап сўраб, охиригача эшитмайсиз. Муқаддас овсин қуруқ қолди.
Қассобнинг пешонаси тиришди:
— Оббо, аввал гўштни бўлиб, кейин тарқатмайсанми? Аёл зотига соч мўл бериб, ақлдан қисганда.
Момо тўнғиллади:
— Меҳмон келувди, нима, тишининг кавагини сўриб ўтирадими?
Асқар қассоб белбоғини ечиб, хотинига узатди.
Момони ўй тутди.
Бобо чарчаган эса-да, аллақандай ғайрат билан дарвоза томон юрди.
— Чой қайнатсин, келинга айт.
Шу пайт дарича ғийқиллаб, бир қора кўринди.
— Момоси оёқ узатиб ётибдими, дейман!
Муқаддас келин каравот томон келаверди: қўлида устма-уст қўйилган лаган.
— Нима ташвиш, келин? — сўради қассоб.
Муқаддас келин момо билан кўришди.
— Тўйга ҳормага келганим йўқ эди, шунга?
Қассобнинг негадир юзига иссиқ қон югурди. У секин изига қайтиб, пул тугулган белбоғни очиб, ип ўралган бир даста беш юз сўмликни олди-да, кўчага ошиқди. | 1 288 |
| 5 | Ҳарбий хизматдаги бу қобилятимни эслаганимдан сўнг чол томон ўзимни отдим. Отаси томон талпинаётган бегона одамни билагидан чангаллаб отишга шайланаётган ўғилларига қараб: “Мен докторман! Отангиз тирик қолишини истасаларингиз, айтганимни бажаринглар!” деганимдан сўнггина улар мени қўйиб юборишди ва оталарини сақлаб қолишимни сўраб ёлвора бошлашди. Улардан кичик пичоқча олиб келишларини сўраганимда ҳамда уни олиб келишгач, чолнинг бўйнидан кўтариб, кекирдагининг ўртасидаги керакли нуқтага пичоқ тиғини ботирганимда, ўпкага йиғилган ҳаво тешикдан ташқарига отилди-ю, ўзи билан бирга сочилган қонни юзимга белади. Тиғ тешган кекирдак орқали чол хириллаб нафас ола бошлади. Шу орада тез ёрдам ходимлари ҳам етиб келишди ва мени чолнинг ёнидан нари суриб, ишга киришишди...
— Раҳмат сизга, ака! Докторлар: “Агар яна бир-икки дақиқа ёрдам кўрсатиш кечикканида, отангизни сақлаб қололмасдик”, деб айтишди. Овқат томоқларига жуда мустаҳкам тиқилиб қолган экан. Шунинг учун сизнинг бу яхшилигингизни ўлгунимизча унутмаймиз. Ака, илтимос сиздан, эрталаб орамизда бўлган суҳбатни бўлмади деб тасаввур қилинг. Айбимни ювиш учун укаларим билан келишган ҳолда мана буни сизга совға қилмоқчиман.
Чолнинг катта ўғли шундай деб қўлимга калит тутқазар экан, кўчада турган, худди синфдошимникига ўхшаган машинани кўрсатди. Бундан албатта хурсанд бўлдим. Аммо шартга кўра мен машинани совғага эмас, сотиб олишим шарт эди. Шунинг учун йигитга қараб, машинани совғага ололмаслигимни, агар рози бўлса, уни бўлиб тўлаш шарти билан менга сотишини илтимос қилдим. У эса гапимдан кулиб юборар экан, менга қараб шундай деди:
— Унда бундай қиламиз, ака. Чўнтагингиздаги пулни чиқаринг. Улар қанча бўлишидан қатъий назар, мен мана шу машинани шу нархга сизга сотганим бўлсин.
Бу таклифга биноан чўнтагимдаги пулни чиқараётганимда, эрталаб қизим томонидан унга солиб қўйилган, ишқаланавериб сиртидаги ялтироқ кукун тўкилиб қолган танга ерга тушиб кетди. Йигит эса уни чаққонлик билан қўлига олар экан:
— Менга шунинг ўзи етарли! Энди хотиржам бўлаверинг. Сиз машинани текинга эмас, бир тангага сотиб олдингиз! — деди-ю, ёнидаги ёрдамчисига машина ҳужжатларини менинг номимга расмийлаштириб беришини тайинлаб, ўзи отасининг ортидан шифохона томон йўл олди.
Ўша куни Худонинг менга кўрсатган чексиз марҳамати туфайли кеч тушгач, ҳовлимда энг қиммат русумли икки дона машина пайдо бўлди.
Abdulla Omon нинг “Ижобат” ҳикояси. | 1 574 |
| 6 | Бу пайтда мен унинг борлиги ва буюклигига ҳар кунгидан ҳам кўпроқ ишондим. Кейинчалик бу сўзни қуёш шафақни қизартиргунича жуда кўплаб такрорладим. Атроф ёришгач, бир лаҳзалик уйқу кўзларимни элитганида эса қизалоғимнинг жарангдор кулгусидан уйғониб кетдим:
— Тилла танга-а-а-а-а! ...
“Ўзингга қолдир” деб кўп бора айтсам ҳам: “Бунга ка-а-а-а-тт-а машина сотиб олиб келасиз!” деб чўнтагимга танга тиққан қизимни ўпиб хайрлашиб, туман маркази томон йўл олдим. Ресторанга етиб келганимда мени Ҳожи отанинг ўзи эмас, катта ўғли қабул қилди. Ўртамизда суҳбат бошланар экан, унга маддоҳлик қилиш ва ёлғон гапиришни ўзимга эп кўрмаганим учун менга нега пул керак бўлаётганини рўйи-рост сўзлаб бердим. Ундан фақатгина касбимни яширдим холос. Чунки касбимни эшитгач, бунча катта пулни қарз сифатида бермаслигини яхши билардим. Йигит мени жим эшитди. Ортиқча савол бермади. Аммо гапимни тугатганимдан сўнг у менга биринчи бор кўриб турган одамига бунча катта суммани қарз бера олмаслигини айтди. Қолаверса, сотиб олишни ният қилаётган машинамнинг жуда қимматлигини, агар қарз берган тақдирда ҳам бу қарзни қайтариш учун камида беш-ўн йил ишлашим кераклигини тушунтирди. Бу гаплардан сўнг ҳафсалам пир бўлиб, у билан хайрлашдим.
Ташқарига чиққанимдан сўнг рестораннинг бир бурчагида ёлғиз ўзи овқатланаётган, бошдан-оёқ оппоқ кийинган қарияга кўзим тушди. Унинг атрофида официантлар айланиб-ўргилаётганини кўриб, бу инсон ўша таърифини эшитганим саҳий Ҳожи отанинг ўзи эканлигини тушундим. Шундан сўнг беихтиёр у томон юра бошладим. Энди мен ўғлидан кўрмаган марҳаматимни унинг ўзидан тиланмоқчи эдим. Агар саҳийлиги рост бўлса, у гапларимни эшитиб, менга ёрдам кўрсатади. Мен унга сотиб олишни мўлжаллаган машинамни доимий ҳайдаб юриш учун эмас, бир-икки ой дўст-у душманнинг кўзига кўриниб туриши учун олаётганимни, кейин эса уни дарҳол сотиб, олган қарзимни қайтариб олиб келишимни тушунтирмоқчи бўлдим.
Шу мақсадда Ҳожи отага яқинлашишимга тўрт-беш қадам қолган ҳам эдики, у бирдан бўйнини ушлаб, оғзини катта-катта оча бошлади. Зум ўтмай ранги бўзариб кетди. Чолнинг бу аҳволини кўрган официант қиз чинқириб юборди. Ҳеч қанча вақт ўтмасдан ҳар томондан одамлар югуриб келиб, чолни ўраб олишди. Чол эса ерга йиқилиб тушган, томоғини ушлаганча борган сари бўзариб борарди. Ҳар томондан отилиб келган ўғиллар: “Тез ёрдам чақиринглар!” деб бақираётган ва отасини кўтармоқчи бўлишаётган бир пайтда чолнинг аҳволи янада оғирлашиб, юзи кўкимтир тусга кира бошлади. Бошини ерга ташлаб, кекирдагини чўзиб-чўзиб тўлғонди.
Айнан мана шу пайтда, чол бўйнини чўзиб, бошини орқага ташлаб тўлғонаётганида, бир фикр бошимга чақмоқдек урилди. Чолнинг бу аҳволи нафас етишмовчилигидан келиб чиққан, томоғига нимадир тиқилиб қолган шекилли, қанча уринмасин, нафас ололмаётганди. Буни билишимга сабаб ҳарбий хизматга борган илк кунларимданоқ постимиздаги тиббий хизматчи вазифасини ўтаётган сержантимиз томонидан танлаб олинганим ва кейинчалик биринчи тиббий ёрдам кўрсатиш бўйича жуда кўп тайёрланганим эди. У мени кун-у кун тинч қўймасди. Исталган вақтда, ҳатто ухлаётганимда ҳам тепиб ўрнимдан турғазар, битта воқеани мисол келтириб, бунга қандай биринчи тиббий ёрдам кўрсатишимни сўраб қийнарди. Унинг мана шундай қийноқли саволларининг ичида мина ёки снаряд осколкаси сабабли юз қисми титилиб, нафас олиш йўли тўсилиб қолган аскарга қандай ёрдам кўрсатиш ҳақидаги савол ҳам бўлиб, у мендан этик мойига ботирилган бармоғимни жабрланувчи ролини ўйнаётган хизматдошимнинг бўйнидан очилиши керак бўлган тешикнинг жойига текказишимни сўрарди. Бармоғимдаги этик мойи кекирдакнинг нотўғри жойига тегиб қолгудек бўлса, ўша тун эрталабгача ухлагани қўймасди. Шу сабабли бора-бора мен шундай даражага етган эдимки, нафас ололмаётган беморнинг бўйнидан очилиши керак бўлган тешикни кўзимни юмиб ҳам бехато кўрсатиб бера олардим. | 1 273 |
| 7 | — Дадаси, уйғонинг. Шом пайти ухлаш яхши эмас. Тезроқ тура қолинг энди. Кечки овқатни суздим. Болалар сизни кутишяпти.
Кирган заҳоти кўзимни юмиб олганим учун мени ухлаб қолган деб тахмин қилиб, елкамдан турткилаган хотиним шундай дея хонадан чиқиб кетди. Бугунги гаплардан сўнг ухлаб бўлармиди? Ҳеч қачон! Шу сабабли юз-қўлимни ювиб дастурхон бошига келиб ўтирар эканман, савол назари билан менга тикилиб турган хотинимга қараб, охири ёрилдим. Синфдошим билан орамизда бўлиб ўтган бу шартлашувни кимгадир айтмасам, юрагим тарс ёрилиб кетиши аниқ эди. У бошини ҳам қилганча барча гапларимни диққат билан эшитди. Ҳар гал дастурхон атрофида шовқин кўтарадиган болаларимиз ҳам менга нимадир бўлганини сезишди чоғи, бу гал жим овқатланишди.
Мана шундай мотамсаро муҳитда овқатланаётганимизда, кимдан бунча катта қарз кўтариш ҳақида тинимсиз ўй сураётганимда, ҳаёлимга бирдан “Ҳасан ҳожи” деган исм келди-ю, юрагим ёришиб кетди. Бу одам туман марказидаги жуда катта ресторан, озиқ-овқат дўконлари ва қурилиш моллари билан савдо қиладиган нуқталарнинг эгаси бўлиб, ўзининг саҳийлиги билан ном чиқарганди. Аммо ҳозир ўзи қариб қолганлиги сабабли унинг ишларини олти ўғли аҳилликда юритишарди. Мен ҳожи билан ҳам, унинг ўғиллари билан ҳам шахсан таниш эмасдим. Лекин чўкаётган одам ҳасга ёпишади деганларидек, синфдошлар орасида шарманда бўлишдан кўра ҳожидан катта қарз кўтаришни маъқул топдим. Шундай бир пайтда хотиним билан олинажак қарзнинг нақадар катталигини муҳокама қилган ҳолда овқатланиб бўлганимиздан сўнг дастурхонга фотиҳа ўқиш навбати етиб келганида, уч ёшли қизим жажжи кафтларини дуога очди. У бугун ҳар кунги одатига биноан онаси томонидан ёдлатилган бобо-бувиси, оиламизнинг соғ-саломатлигини сўраб ўқиладиган дуони эмас, мутлақо кутилмаган дуони ўқиди:
— Илоҳо омин! Художон, эйтага кечгача дадамга ка-а-а-а-тт-а машина бейгин!
Қизимнинг бу дуоси юрагимни симиллатиб юборди. У дастурхон йиғилиб, токи уйқуга ётиш вақти бўлгунича бу дуони жуда кўп бора такрорлади. Аммо уйқуга ётишдан олдин унинг тилаги бирдан ўзгарди.
— Дадажон, — деди у кўрпасини ёпиб қўяётганимда, — Мен эйталабгача ўйгатган сеҳйли дуоингизни ўқиб чиқаман. Шундай қилсам, Худо ёстиғимнинг тагига к-ў-ў-ў-п пул қўйиб қўяди. Мен эса бу пуллайни сизга бейаман. Сиз бу пуллайга ка-а-а-а-тт-а машина сотиб оласиз!
Қизимнинг бу гапларига жавобан: “Хўп қизалоғим, хўп. Худди шундай қиламиз”, деб пешонасидан ўпиб, хонасидан чиқиб кетаётганимда, у бу гапини онасига ҳам қайта-қайта такрорлаётганди. Унинг бундай ҳаёлий орзуларга ишонишига ўзимиз айбдормиз. У ҳар гал нимадир хоҳлаб қолса, буни қўлга киритиш учун Худодан ёрдам сўраб дуо ўқишини айтардик-да, у ухлаб қолгач, кечаси бўлишига қарамасдан, ҳали ёпилишга улгурмаган дўконлардан худди у орзу қилган нарсани топиб келиб, ёстиғининг остига тиқиб қўярдик. У эса эрталаб уйғонгач, ёстиғининг остидан топилган нарсани кўриб чексиз қувонарди. Шунинг учун ҳам гарчи унинг бугунги тилагини дўкондан сотиб олиб бўлмаса-да, кўнглини оғритмаслик ва Худога бўлган ишончини йўқотмаслиги учун чўнтагимни ковлаб, қайтимга берилган бир дона тангани олиб, ёстиғининг остига тиқиб қўймоқчи бўлдим. Аммо қўлимдаги танганинг у ёқ-бу ёғига қараганимда, унинг нақадар оддийлигини кўриб, қизим бу сафар ишонмаслигини билдим. Шу сабабли омборхонага кириб, уйни таъмирлаган вақтимда усталардан ортиб қолган ва бўёққа қўшиб деворга пуркаладиган тилларанг кукунга қўлимдаги сиртига яхшилаб елим суркалган тангани ботириб олдим. Натижада у худди тилла тангадек кўринишга келди. Кейин эса бу тангани қизимнинг ёстиғининг остига тиқиб қўйдим.
Ўша кеча ухлолмадим. Кўзим илинди дегунча синфдошимнинг хандон кулгуси ва шаънимга ёғдирган ҳақоратлари қулоғим остида жаранглагандек бўлаверди. Ташқарига чиқиб, туннинг қоронғусида соатлаб ҳовли айландим. Қарз олмаслик чорасини излаб, ҳаёлимдан минг хил ўй ўтказдим. Барча ўйларим мени яна қарз кўтаришга келтириб тиқаверганидан сўнг эса қизалоғимнинг дуосини эсладим-у, беихтиёр оғзимдан: “Эй Худо! Ўзингдан ўзгага муҳтож қилма! Ўзинг менга тўғри йўлни кўрсат!” деб ёлвордим. | 1 054 |
| 8 | — Ҳой иккичилар! Гапимни эшитинглар! Агар ораларингдан кимдир аълочиларни машинасига миндирадиган бўлса, жағини синдираман! Улар ортимиздан югуриб кетишади!
— Жуда ерга уриб юборманг, бой ака! Бир кун бизга ҳам сизникидек машиналар миниш насиб қилиб қолар.
— Нима-нима?! Сизникидек дейсанми? Бу машинанинг қанча туришини биласанми ўзи? Умр бўйи емай-ичмай пул йиғсанг ҳам, бундай машина ололмайсан!
— Унақа деманг, бой ака! Худо бераман деса, умр бўйи пул йиғиш шарт эмас. “Ол қулим” деб юборса бас, бир кунда ҳам олса бўлади!
— Бир кунда?! — у бақириб кулиб юборди, — Мактаб пайтида ҳам мана шундай тентак эдинг, ҳалиям ўзгармапсан! Ҳой хаёлпараст! Бу сенга аммангнинг товуқ катаги эдими, бир кунда сотиб ололсанг?! Хўп, яхши, сен айтганча ҳам бўла қолсин. Ҳой йигитлар, қани яқинроқ келинглар! Мана бу аҳмоқ худди менинг машинамдақа машинани бир кунда сотиб олармиш! Эшитяпсизларми?! Бир кунда-я!
Атрофни синфдошларимнинг қийқириқ кулгуси тутди. Сўзамол бу кулгудан завқланиб, унинг тинишини кутиб турар экан, гапини шундай деб давом эттирди:
— Энди мени диққат билан эшитинглар! Агар у сўзида туриб, эртага кун ботгунича худди мана шундай машина сотиб ололса, сизлар гувоҳликларингизга сўз бераманки, мана шу тойчоқни теп-текинга унга совға қиламан! Мабодо сўзининг устидан чиқа олмаса, мени бундай хотинчалишлар бор даврага бошқа чақирманглар!
Салкам ўн йил умрини чет элда ўтказиб, бири икки бўлиб қайтган синфдошимнинг бу гапи теримни бигиздек тешиб ўтди! У биргина шу гап билан чекланмади. “Мастлик — ростлик” деганларидек, дилидаги барча кир босиб ётган болалик хотираларини қайта эслаб, ўқитувчиларнинг талабчанлиги ва бизнинг аълочилигимизни аччиқ кинояларга белаб тўкиб-солди. Ўзи шундоғам ҳаминқадар аҳволидан қимтинимгина давранинг пойгагида ўтирган дўстим иккаламиз бу гаплардан сўнг ерга кириб кетгудек бўлдик. Даврани тўлдириб ўтирган йигирма киши эса икки аълочининг устидан қотиб-қотиб кулишарди. Бизни кулгуга қўйган ягона айбимиз мактабни аъло баҳолар билан битирганимизда ва бу аъло баҳолар бизни тўкинлик эмас, камбағаллик сари олиб борганида эди. На илож, тақдир инсон зоти билан шунчалик қаттиқ ҳазил қилар эканки, сенинг аъло баҳолар билан мактабни битирганинг ҳар доим ҳам чўнтагингни қаппайтиришга кафолат бермас экан.
Айнан мана шу сабабли бугун иккичилар пулдор, айнан шу сабабли бугун дўстим иккаламизнинг бошимиз эгик. Бу ерга келишдан олдин хотинимнинг гапига кириб уйда қолсам бўлар экан. Мана шу иккичи, олғир синфдошим томонидан тоққа саёҳат қилиб келишга таклиф қилинганимни эшитган заҳоти у менга: “Борманг! Ёшлигида ёлчитиб дўстлик қила олмаган киши энди сизга улфат бўлармиди!” деб йўлдан қайтармоқчи бўлганди. Аммо мен синфдошим билан мактабни битиргунимизча орамизда кунда содир бўладиган тортишув ва жанжалларни ўтмишда қолиб кетган, мусофирлик уни тамомила ўзгартирган деб ўйлагандим.
Уйга қайтаётганимизда худди ўзимдек ношуд аълочи синфдошим: “Кўп ҳам кўнглингга олаверма! Ҳа энди мастликка алжирайверади-да!” деб кўнглимни кўтаришга қанчалик уринмасин, унингдек бетимни терисини шилиб ташлаб тиржайиб кетишни эплай олмадим. Қанча уринмай, бу гаплар миямга мих билан ўйиб ёзилгандек қайта-қайта айланаверди-айланаверди! Бу заҳарли гап биргина юрагимга эмас, юзимга ҳам таъсир қилган чоғи худди шу алфозда уйга кириб келар эканман, хотиним мени кўрди-ю, ёнимга югуриб келиб, ҳол-аҳволимни сўрай кетди. Менимча, рангим докадек оқариб кетган ҳам бўлса керак. Хотинимнинг саволларига жавоб бермадим. Бунинг ўрнига: “Унинг табиатини биласан-ку”, дея олдим холос. Мана шу биргина гап хотиним учун бутун бир вазиятни тушуниб олишга етарли бўлди. Ўша олғир синфдошим билан узоқроқ қариндош бўлгани, унинг феълини мендан кўра яхшироқ билгани, қолаверса, у совчи қўйганида уни эмас, мени танлагани учун ҳам бу кир табиатли кимсанинг юрагида гина қолиб кетганини хотиним мендан кўра яхшироқ биларди. Шу сабабли гапимни тугатар-тугатмасимдан уни қарғай кетди! Мен эса баданидан руҳи суғуриб олинган шалвироқ танамни судраганча ётоқхонага кириб, ўзимни кровать устига отдим. Ҳаётдан чинаккамига нафратланиб кетдим! | 1 133 |
| 9 | Ҳар иккала хат ҳам ҳақиқатни қарор топтириш, адолатни тиклашга қаратилган эди. Аммо мен негадир, эҳтимол, Узоқ Шарқда олти йил оддий солдат бўлиб, бутун қийинчиликларни бошимдан ўтказганим учундир, ногаҳон ўзим кўрган бепоён совуқ ўрмон, қор тагида эгилиб турган дарахтлар, қиш кўз олдимга келди. Бир зум нигоҳим олдига бу қоронғи ўрмонда беҳол имиллаб дарахт кесаётган дадамлар келди, келди-ю, алам, изтироб, меҳр-шафқат ва хўрлик туйғулари тошқиндай гувиллаб вужудимни қақшатиб юборди.
«Йўқ! Бу нопоклар 1918 йилдан фирқа аъзоси бўлмиш отамни ноҳақ қамайдилар, қариганида ҳам озод қилишни истамай, қаҳратон қишда ҳам ўрмон кесдириб, ўлимга маҳкум этадилар-у, энди ўз гуноҳларини ювиш умидида жудолик азобидан икки букилиб қолган бевасига нафақа тўлармишлар, бошпана берармишлар! Йўқ, мен битта онамни улар берган садақасиз ҳам боқиб оламан, уларсиз ҳам бошпана топиб бераман!»
Хаёлан шундай деб, яхши ният билан ёзилган икки хатни бурда-бурда қилиб йиртиб ташладим…
Одил Ёқубов. | 2 255 |
| 10 | Дадамлар бурчакда курсида ўтирган эканлар (мен аввал у кишини танимай қолибман!) биз киришимиз билан дик этиб ўрнидан турдилар. Азалдан барваста, тўладан келган, новча одам бир-икки ой ичида чўпдай озиб, лунжлари ичига ботган, кўзлари киртайиб, қий-ғир бурни сўррайиб қолганди.
Яна қамалган кечасидагидек йиғи-сиғи бошланди. Ойимлар-ку, юзини рўмолига яшириб, жимгина титраб йиғлар, лекин опамлар… дадамларнинг бўйинларига осилиб олган опамларнинг фарёди тор хонани зир титратарди.
Кейинчалик марҳум ойимлар кўп айтгучи эдилар:
— Ноинсофлар жилла қурса ярим соат ҳам фурсат бермадилар. Даданг шўрликнинг дийдорига ҳам тўймадик. Берган чорак соатлари кўз очиб юмгунча ўтиб кетди…
Бу сафар чорак соат давом этган видолашув давомида дадамлар бирор марта Сталиннинг номини тилга олмадилар, қамалган кунларидагидек: «Мен партия олдида гуноҳкор эмасман! Ўртоқ Сталин барҳаёт экан, мени оёқости қилиб қўймайди!», — демадилар. Билъакс, бир неча марта кўзларига ёш олиб:
— Мени кечир, Гулшан. Аёл бошинг билан беш болани қандай боқасан — ақлим бовар қилмайди. Энди юз кўришишимизга ҳам кўзим етмайди, кечир мени! — дедилар.
Ҳар сафар дадам шундай деганларида столга мукка тушиб, алланималарни ёзаётган киши:
— Ҳой, Ёқубов! — дерди қоғоздан бош кўтармай.— Сенга нима бўлди? Ёш боламисан, Ёқубов!
Ниҳоят, бу одам қаршисидаги деворга осилган алмисоқдан қолган девор соатига кўз ташлаб:
— Фурсат тугади, Ёқубов. Энди хайрлашинглар! — деб буюрди.
Опамларнинг нидоси баттар авжига чиқди. Ойимлар озгина пул олиб келган эканлар, дир-дир титраган қўллари билан дадамларга тутди, дадамлар эса:
—Болаларингга ярат, Гулшан! — деб ёлворар эдилар. Лекин ойим кўнмай, ахири пулни олишга мажбур қилдилар.
Ойимлар келтирган пул бор-йўғи эллик сўм бўлиб, ўнта беш сўмликдан иорат эди. Дадамлар пулни қийнала-қийнала оларканлар, беш сўмликлардан бирини менга узатдилар. Ойимлар пулни мендан олиб, дадамларга қайтариб бермоқчи бўлгандилар, дадамлар кўнмадилар, кафтларини бошимга қўйиб:
— Сен энди бу уйдаги энг катта эркаксан, болам, — дедилар ва яна кўзига ёш олдилар. — Ойингга ёрдамлашиб, укаларингга қараб тургин, болам!
Дадамлар шундай деб беш сўмликни чўнтагимга солдилар.
— Умримда бир марта сенга музқаймоқ олиб бермоқчи бўлган эдим, бу ҳам насиб этмади Бу пулга дафтар-китоб ол! Қолганига музқаймоқ олиб е, ўғлим!..
Боядан бери ойим ва опамларга қўшилиб йиғлашни ўзимга эп кўрмай серрайиб турган бола, тўсатдан, худди дадамларни олиб чиқиб кетаётган пайтларидагидек юрагимда нимадир дарз кетгандай туюлдию НКВД ходимининг мақтовлари ҳам, аксилинкилобчилар кирдикорларини фош этган ҳушёр пионер эканлигим ҳам — бари ёдимдан чиқиб, «Дадажон!», деганча отамнинг тиззасини қучоқлаб олдим.
Бу машъум воқеалардан кейин кўп йиллар ўтди, кўп сувлар оқиб кетди. 1955 йили Хрушчевнинг бутун дунёни ларзага солган машҳур нутқидан кейин оиламиз, шахсга сиғиниш зулмидан жабр чеккан миллион-миллион оилалар каби дадамларнинг тақдирини, ўлик ё тирик эканини (унгача ёзган ўнларча хатларимизнинг биттасига ҳам жавоб ололмагандик) сўраб, юқори ташкилотларга мурожаат қилдик.
Мактубларнинг биттасини Қозоғистон Компартияси Марказий Қўмитасига, икинчисини СССР Давлат хавфсизлиги қўмитасига йўлладик. Тахминан тўрт-беш ойдан кейин бирин-кетин иккита жавоб келди. Жавобларнинг биринчиси Қозоғистон Марказий Қўмитасидан бўлиб, унда дадамларнинг партиявий иши кўриб чиқилгани, у киши Сталин шахсига сиғиниш қурбони бўлганлиги эътироф этилган ва 1918 йилдан эътиборан партия аъзоси сифатида тиклангани хабар қилинган эди.
Иккинчи жавоб Москвадан, Давлат хавфсизлиги қўмитасидан бўлиб, унда айтилишича, дадамлар Узоқ Шурқдаги қайси бир ўрмон хўжалигида дарахт кесувчи бўлиб ишлаган, 1943 йил қиш ойларида (вақти аниқ айтилмаган) дарахт кесаётган пайтида йиқилиб вафот этган.
Биринчи жавобдан фарқли ўлароқ, бу хатда шундай илова ҳам бор эди. Агар волидамиз (мен ёзган хат, табиий, ойимлар номидан битилган эди) нафақа ёшида бўлсалар, у кишига давлат тегишли микдорда нафақа тўлайди. Агар ойимларнинг турар жойи бўлмаса, у киши қўмитадан келган ушбу жавоб асосида шаҳар кенгашига мурожаат қилиб, навбатсиз уй оладилар… | 1 807 |
| 11 | Асабларим таранг тортилган, миям назаримда лаҳча чўққа айланган эди. «Наҳот жонажон ҳукуматимизга қарши ёзилган бу мудҳиш сўзларни топиб, душманларнинг кирдикорларини фош этолмасам? Йўқ, топаман! Топганда ҳам биринчи бўлиб топаман. Иккинчи бўлишнинг фойдаси йўқ!.. Тўхта, шоир елкасидаги мана бу гажак тола нимани эслатади? «С» ҳарфининг ўзгинаси-ку!.. Унинг ёнидаги газак-чи! У ҳам «С»! Унинг ёнидагиси ҳам!» Мана буниси «Р»нинг ўзгинаси-ку! Вой, тавба! Бу баттоллар «СССР» деб ёзиб қўйишибди-ку, боядан бери шуни ҳам кўрмапман-а?… Мана бу гажак тола-чи? Қуйиб қўйгандек «Д» ку! Ундан кейинги гажак-чи? «О»нинг худди ўзгинаси-ку! «О» бўлган жойда «Л» ҳам бўлиши керак? Мана «Л»! Ёнгинасида эса «Ой»га ўхшаш иккита гажак қаторлашиб турибди! «Долой СССР!, яъни «Йўқолсин СССР!» деган гап-ку бу!».
Мен ҳаяжондан нафасим бўғилиб:
— Топдим, муаллим, топдим! — деб бақириб юбордим.
Мажруҳ ўқитувчим текис полда қоқилиб-суриниб оқсоқлана-оқсоқлана ёнимга келди. Синф тўла ўқувчилар ҳам «гурр» этиб ўрниларидан турдилар-да, устимга ёпирилдилар.
Мен худди безгак тутгандек дир-дир титраб, улуғ шоирнинг жингалак сочлари орасидан топган мудҳиш ҳарфларни кўрсата бошладим. Ниҳоят, кўрсатиб бўлиб, тенгдошларимга мағрур қарадим. Синфга чўккан оғир сукунат ичидан тўсатдан ўқитувчимизнинг:
— Маладес! — деган хитоби эшитилди. — Ҳушёр пионер деб шуни айтадилар!
Ҳамма менга ҳасад билан қарар, мен ўзимни чинакам қаҳрамон ҳис қилардим.
— Қани, дафтарларингни йиғиб беринглар! Бир соатдан кейин спорт майдонига бутун мактаб тўпланади. Ҳаммамиз бирга бу мудҳиш дафтарни ёқиш маросимида қатнашамиз!
Ўқитувчимиз оқсоқлана-оқсоқлана синфдан чиқиб кетди, лекин бир соат тугул икки соат ўтди ҳамки, у қайтмади. Сўнг дафтарларни ёқиш маросими бошқа кунга қолдирилипти, деган хабар келдию уй-уйимизга тарқалдик.
Кечқурун мен кундузи бўлган воқеани ҳаяжондан энтика-энтика ойимларга айтиб бердим.
Ойимлар мен кутган мақтов ўрнига:
— Ҳой, болам-ов, болам-ов! — дедилар тўсатдан кўзларига ёш олиб. — Сенга нима бўлди, болам-ов!
— Менга нима бўпти? Нега бундай дейсиз, ойижон? — дедим ранжиб.
— Ҳеч нима… Илоё дадангга ўхшаб қаҳри қаттиқ бўлма. Оллодан биттаю битта тилагим шу, болам.
Ойимларнинг гапига яхши тушунмадим. Эрталаб мактабга, тўғрироғи, залда осилган ҳурмат тахтасига қараб чопдим. Надоматлар бўлсинким, рўйхатга бир неча марта кўз югуртириб чиқдим: йўқ, на номим, на суратим бор! Душманнинг ёвуз кирдикорини фош этган ҳамма ҳушёр пионерларнинг сурати ҳурмат тахтасига осилган-у, битта менинг суратим йўқ! Афтидан, кимдир ҳушёрлик қилиб халқ душмани фарзандининг суратини ҳурмат тахтасига осиш мумкин эмаслигини айтиб, мендан ҳам ҳушёрроқ бўлган!
Мана, бу воқеаларнинг содир бўлганига ярим асрдан кўпроқ вақт ўтди. Шахсга сиғиниш даврининг не-не жиноятлари фош этилди. Бу жиноятлар қандай даҳшатли бўлмасин, назаримда, уларнинг энг ёмони — катталар етмагандек, мендай гўдакларни ҳам ҳамма нарсага шубҳа билан қараш, ҳаммаёқдан ёвуз кирдикорлар қидиришга қаратилган уринишлар деб биламан.
Ниҳоят, дадамлар билан видолашадиган кун ҳам келди. Видолашишга уч кишига рухсат беришганди: ойимлар, катта опамлар ва менга! Шу боисдан бўлса керак, қариндош-уруғлардан ҳеч ким, на дадамларнинг укалари, на ёр-дўстлари — ҳеч ким келмади.
Ойимлар билан опамлар кечаси ухлашмай, дадамлар учун буғдой талқон, сўк талқон ва яна аллақандай нарсалар тайёрлашди. Чунки бу пайт дадамлар озод бўлади деган умид ожиз милтираб турган шамдай сўнган, у кишини узоқларга олиб кетишлари чамаси ойимларга аён эди.
Эрталаб тўрва-халталарни кўтариб қамоқхонага қараб йўл олдик. Бу сафар бизни кўп куттиришмади. Белига чойнакдак тўппонча тақиб олган ҳарбий бизни узун, тор, нимқоронғи йўлакдан ичкарига бошлади. Йўлакнинг ярмига борганда ўнг қўлдаги эшикни очиб, бизга йўл берди. Чоғроққина тўртбурчак хонанинг тўридаги стол олдида гимнастёрка кийган, сочлари оппоқ бир одам алланималарни ёзиб ўтирарди. | 1 490 |
| 12 | — Қўйиб юбор, болапақирни, — деди орага тушиб.— Ўртоқ Сталин айтди-ку, бола отаси учун жавоб бермайди, деб? Гуноҳи нима бу норасиданинг!
Ёш котиб қовоғидан қор ёққанича бир қарияга, бир чарм пальтоли ҳарбийга қаради-да, қўлимни қўйиб юборди ва: «Йўқол кўзимдан!» — деб ўшқирди.
Шундан кейин нима бўлди, нима қўйди — ҳозир эсимда йўқ, фақат котибнинг омбирдек метин чангалидан чиқдиму томоғимни ғип бўққан кўз ёшини юта-юта, саф-саф бўлиб ўтаётган бахтли тенгдошларим ёнидан катта кўча томон отилдим…
Дадамлар ҳибсга олингандан сўнг уч-тўрт ой ўтди ҳамки, у киши билан бирор марта кўриша олмадик. Бутун шаҳар ҳануз таҳликада, ҳамма жойда, ҳатто мактабларда ҳам душман қидириш ҳамон давом этарди. Сира эсимдан чиқмайди. Ўша йили улуғ рус шоири Пушкин вафотининг 100 йиллиги нишонланар эди. Бу ғамгин санага аталиб қанақа тадбирлар белгиланди, қанақа китоблар чиқарилди, қанақа мажлислар, адабий кечалар ўтказилди — буни билмайман. Аммо ўша санага аталиб ўқувчилар учун дафтар чиқарилгани ёдимда. Миллион-миллион нусхада чиқарилган бу дафтарларнинг олди муқовасида болаликдан ҳаммамизга таниш жингалак соч, ҳабашчеҳра шоирнинг сурати солинган, муқованинг охирги бетига эса шоир эртакларидан бирига чизилган сурат берилган эди. Аввал бошда ҳеч қандай гап йўқ эди. Кейин тўсатдан шаҳарда, жумладан мен ўқийдиган мактабда ҳам ваҳимали миш-мишлар тарқалди. Гўё Пушкин юбилейига чиқарилган бу дафтарлар, тўғрироғи, дафтар муқовасидаги суратларга аксилинқилобий сўзлар битилган эмиш! Кимки Пушкиннинг соч ва соқоллари, айниқса, муқова охиридаги эртакларга чизилган суратларни эътибор билан кўздан кечирса, шоирнинг жингалак сочларию эртакларга чизилган суратларни ҳушёрлик билан нигоҳидан ўтказса, маккорона битилган аксилинқилобий сўзларни топиши мумкин эмиш!
Мен ўқийдиган 3-«А» синфида ёши анчага борган, тишлари тўкилиб қолган, аммо жуда мулойим, меҳрибон рус кампири дарс берарди. Бир ойдан бери бу кампир — ҳозир исм-шарифлари ёдимда йўқ — касал бўлиб, ўрнига ёш татар йигитча дарс бера бошлаган эди. Қаттиқ оқсоқланиб юрадиган бу йигитча бизга қўшни бўлмиш райком котибининг қайниси бўлиб, дадам қамалганларидан кейин менга ўқрайиб қарай бошлаган эди. Аммо ҳаётнинг ўйинини қарангки, дадамлардан кейин бир ҳафта ўтар-ўтмас ёш ўқитувчимизнинг поччаси ҳам ҳибсга олиниб, «халқ душмани» деб эълон қилинган эди. Шу-шу баттар мунғайиб, аввалгидан баттар оқсоқланиб қолган ўқитувчи менга ачиниб қарайдиган, йўлакдами, ҳовлидами — танҳо юрганимни кўрса, бошимни силайдиган бўлиб қолганди. «Пушкин суратлари ичига қабиҳ аксилинқилобий сўзлар ёзилган эмиш», деган гап тарқалган куни ёш ўқитувчимиз синфимизга жуда хомуш бир қиёфада кириб келди. У мунгли кўзлари билан болаларга узоқ тикилиб тургач:
— Болалар! — деди аллақандай ёлвориб. — Қани, кеча тарқатилган дафтарларингни олинглар-чи! Ҳалиги… муқоваларига Пушкин сурати солинган дафтарларингни айтяпман!.. Олдиларингми? Эҳтимол, эшитгандирсизлар, ашаддий душманларимиз маккорона чизилган ҳарфлар воситасида СССРга қарши сўзлар ёзишипти! Бу мудҳиш сўзларни топган болалар бор. Уларнинг суратлари эртага фахрий доскага осилади. Наҳот бизнинг синфимизда бирорта ҳушёр ўқувчи бола топилмаса? Қани, суратларга яхшилаб қаранглар! Шояд сизлар ҳам душманларимизнинг бу қабиҳ сўзларини топиб, уларни фош этсаларинг!
Ёш ўқитувчи шундай деб менга ўзгача бир умид билан қараб қўйди. Ҳар қалай менга шундай туюлдию олдимдаги дафтарга чизилган суратларга тикилиб, жон-жаҳдим билан маккорона чизилган ҳарфларни қидира бошладим… | 1 031 |
| 13 | Ҳар шанба тиканли сим билан чегараланган бу қалъа рўпарасига камида 150—200 аёл, чол-кампирлар йиғилишади, булар «халқ душманлари»нинг оила аъзолари. Ёш-ёш жувонлар қақшаб-қалтираб қолган кексалар ҳибсхона ходимларининг овқат қабул қилишини кутиб, эрталабдан кечгача тиканли сим олдида дийдираб туришади. Ойимлар қамоқхонага гоҳида мени ҳам етаклаб боришларига сабаб — мабодо дадамлар билан юз кўришиш насиб этса отамлар мени кўриб қолсинлар деган ниятда эдилар. Лекин дадамларни бирор марта кўрсатишмади, кўрсатишмаганлари ҳам майли, бот-бот олиб борган овқатларимизни қабул қилмасдан қайтариб юборишарди. Гоҳо мен бир неча соат маҳтал бўлиб кутганимдан кейин бирор баҳонани рўкач қилиб, ҳибсхонанинг шундоқ ёнгинасидаги шаҳар боғига қараб чопардим. У ерда худонинг куни борки, митинг бўлар, шаҳар мактабларидан ноғоралар гумбури ва карнай-сурнайлар садоси остида болалар саф тортиб боққа келишарди. Боғ ўртасига қизил алвон билан ўралган улкан минбар ўрнатилган бўлиб, чарм пальто кийган, тўппонча таққан фаоллар унга чиқиб ваъз айтишар, ваъзларнинг аксарияти тротскийчилар ва уларнинг «дум»ларини фош қилишга бағишланарди. Бу ваъзхонликларнинг даҳшатли томони шунда эдики, бугун Тротскийнинг «дум»ларини фош этиб, оташин нутқ сўзлаган нотиқларнинг аксари эртасига ўзлари «дум»га айланиб, фош этилганлар рўйхатига тушиб қолишарди.
Мени бу митингларга боришга нима чорлаганини ҳануз тушунолмайман. Афтидан, карнай-сурнай ва ноғоралар садоси саф тортиб ўтадиган тенгдошларимнинг қувноқ ва жўшқин қўшиқлари бўлса, ажаб эмас. Чунки бу гумбур-гумбур садолара оташин қўшиқлар қулоғимга чалиниши билан худди ноғорага ўрганган ҳарбий отдай оёқларим ўз-ўзидан рақсга тушиб, юрагим ҳаприқиб кетаверарди. Фақат бир нарса мурғак қалбимни эзар, у ҳам бўлса, минбардан туриб айтиладиган нутқларда баъзи-баъзида дадамларнинг номи ҳам «дум»лар қатори тилга олинади. Лекин шундай пайтларда дадамларнинг Сталин тўғрисидаги сўзлари эсимга тушардию юрагимга қуйилиб келган аламли туйғуни ҳайдардим. Бу ҳол токи шаҳар ёшлар қўмитасининг котиби билан юзма-юз келгунимча давом этди.
Бу ёш, хушқад, хушсурат йигитча бизга қўшни эди. Оиламиз бошига мусибат тушгунга қадар, у хонадонимизга бўзчининг мокисидек қатнар, дадамлар билан кечалари узоқ суҳбатлашиб ўтирарди. У ўша ёзда уйланган, хотини ҳам, ўзига ўхшаш кўҳлик, хушқад, хушсурат эди. Дамлар уларнинг тўйларига тўйбоши бўлган, ойимларнинг айтишича, дадамлар унга моддий ёрдам ҳам берган эканлар.
Дадамлар қамалганларидан кейин ён қўшнимиз қорасини ҳам кўрсатмайдиган бўлди. Бунга ажабланмаса ҳам бўларди, чунки шогирд тугул қариндош-уруғлар ҳам бу оғир, ғурбатли кунларда уйимизни четлаб ўтишар, битта-яримта келса ҳам кечалари қўрқа-писа келиб, сўнг девор паналаб қайтиб кетарди.
Шанба куни эди. Чамаси, қамалганлар сони кўпайган, чунки авахтага овқат кўтариб келганлар сони анча ортган, навбат кутаётганларнинг думи кўринмасди. Кун совуқ, севалаб майда ёмғир ёғарди. Шу боисданми, бошқами, ойимлар мен сўрамасданоқ уйга кетишимга рухсат бердилар. Мен тинимсиз майдалаб ёғаётган ёмғирдан дийдираб, уйимизга томон равона бўлдиму тўсатдан боғ томонда янграган ноғоралар гумбирию карнай-сурнайлар садосини эшитиб, беихтиёр тўхтадим.
Ноғоралар ва карнай-сурнайлар садоси тобора авжга чиқмоқда, чамаси, одатдагидан ҳам катта митинг бошланмоқда эди. Ўргатилган отга ўхшаб яна ноғоралар гумбирлаётган томонга бурилдим. Ҳақиқатан ҳам ёмғирга қарамай, болалар ҳар томондан саф-саф бўлиб боққа ёпирилиб келишарди.
Дарвозага яқинлашиб қолганимда ногаҳон рўпара томондан келаётган қўшнимиз — шаҳар ёшлар қўмитасининг котибига кўзим тушди. У бир ўзи эмас, чарм пальтолик ҳарбий одам билан уч бурчак соқол қўйган, жиккаккина мўйсафид қуршовида келарди.
Котибни кўришим билан юрагим негадир «шув» этиб, боққа шўнғишга чоғландим, аммо котиб бир сакрашда йўлимни тўсиб, билагимдан шаппа ушлади-да:
— Ҳа, қашқирдан туғилган қашқирча! — деди титроқ босиб. —Битта шалтоқ бузоқ бир тўда подани бузади! Бўйнингга сохта қизил галстук тақиб, бу софдил қизил пионерларни бузмоқчимисан? — У қўлимни оғритиб сиққанча ўзига торта бошлади. Лекин шу пайт жиккак мўйсафид: | 912 |
| 14 | Мен ҳозир, шахсга сиғиниш даврининг мудҳиш кирдикорлари, мудҳиш инқилоб доҳийлари, айниқса, Сталин ҳукмронлиги даврида юз берган шафқатсиз қатлу қирғинлар, миллион-миллион бегуноҳ кишиларнинг бошига тушган ғурбатлар, ота боладан, бола отадан айрилиб, одамларнинг кўзёши дарё бўлиб оққан ўша зимистон йиллар ҳақида ўйлаганимда, дадамларнинг Сталин тўғрисида гапларини эслаб, ҳайрон бўламан. «Наҳот отам бу қирғинбаротни кўрмаган-сезмаган бўлсалар, наҳот Сталин бу жабру ситамлардан бехабар эди, деган содда, бемантиқ сўзларга ишонган бўлсалар?», деган фикр бот-бот кўнглимдан ўтади.
Лекин ундай десам… ўша даврда ҳукм сурган инқилоб чавандозлари орасида машъум Инқилобнинг сохта оташин чақириқлар, жўшқин қўшиқлар, алвонлари, «доҳий»нинг алангали нутқларига астойдил ишонган, бўлаётган қатлу қирғинларнинг ҳаммаси инсоният бахти учун қилиняпти, деган мудҳиш ёлғонга учган соддадил, оқкўнгил одамлар оз бўлганми?
Албатта, юракни зирқиратувчи бу ўйлар менинг хаёлимга кўп йиллардан кейин ўша даврлардаги даҳшатли воқеалар фош қилиниб, кўзимиз очилганда келди. У маҳалда эса…
Билмадим, тинтув қанча давом этди. Лекин дадамлар қудуқ сувини сипқора-сипқора, «Ўртоқ Сталин содиқ фарзандларини хор-зор қилиб қўймайди», деган гапни такрорлай-такрорлай ярим челак сувни ичиб тугатганлари ҳануз эсимда.
Мен кейинчалик, бу гапни айтсам кўплар ишонмай:
— Қўйинг-э, одам боласи ярим челак сувни ича оладими? — дегувчилар ҳам бўлди, аммо мен, ўн-ўн бир яшар бола, буни ўз кўзим билан кўрганман, дадамларнинг ўша сўзларини ўз қулоғим билан эшитганман! Ичи ёниб кетаётган одам ярим челак у ёқда турсин, бир челак сувни ҳам ичади!
Ниҳоят, тинтув тугади. Дадамларга кийинишни буюрдилар. Ойимлар билан опамларнинг ноласи кўкка чиқиб, уйимиз аччиқ фарёддан зир титради. Ойимлар дадамларнинг елкасига пальтосини илдилар. САКУни битирган шўрлик меҳмонларга тузалган дастурхондан илинган нарсани рўмолга тугиб, қўлларига тутқиздилар.
Боягидан ҳам баттар қорайиб, бир зумда аллақандай озиб, мункайиб қолган дадамлар аввал ҳамон фарёд чекаётган ойимлар билан опамлар, сўнг қақшаб-қалтираб қолган укаларимнинг пешоналаридан ўпдилару, навбат менга келганда:
— «Ҳай, аттанг! — дедилар тўсатдан кўзларига ёш олиб. — Умримда бир марта сенга музқаймоқ олиб бермоқчи бўлувдим. Шуниям эвлаёлмадим-ов, болам!..
Бутун тинтув давомида кўзимга ёш олмаган, «келгусида зўр одам бўласан», деган сўзлардан шишиб кетган норасида, бирдан ҳамма нарса — дадамларнинг ҳеч қачон эркаламаганини ҳам, дўкондан қимиз тополмай қайтанимда графинни қулочкашлаб отганлари ҳам — ҳаммаси эсимдан чиқдию аламли чинқириқ билан дадамларнинг тиззаларини қучоқлаб олдим…
…Бир неча ой ўтди. Бу орада хонадонимиз мотамсаро бир маконга айланди. Қиш яқинлашиб қолган, кун сайин унинг қаҳрли нафаси кучайиб борар, уйда эса на ўтин бор, на кўмир!.. Биз танча қуриб, бир амаллаб кун кечирамиз.
Ҳафтада бир марта, янглишмасам, шанба кунлари дадамга овқат олишади. Ойимлар бир амаллаб топган-тутганларини пиширадилару тонг маҳал у киши билан бирга авахтага равона бўламиз.
Туркистонда Қул Хўжа Аҳмад Яссавий мақбарасининг шундоқ биқинида Ўрта Осиёни забт этган генерал Черняев қурдирган беш-олтита мустаҳкам ғиштин бинолар бўларди. Черняев бу биноларни чор аскарлари учун қурдирган. Шўро ҳокимияти эса уларни қамоқхонага айлантиргану атрофини тиканли сим билан ўраб ташлаган. | 933 |
| 15 | Китобларнинг деярли ҳаммаси қизил жилдли Ленин асарлари эди. Тинтув бошлаган ҳарбий Ленин асарларига тегмас, қалин, серсурат альбомларни эса варақлаб кўриб беписанд, ерга ташлар эди. Ҳануз эсим-да: бу альбомлар ҳам худди болохонадаги китоблар каби, аллақандай раҳбарларнинг суратларига тўла бўлиб, уларнинг ҳам аксари аллақачон қамалгани учун (буни мен кейин билдим, албатта) юзларига кўк сиёҳ чапланган, кўзлари ўйиб олинган, баъзи суратларнинг каллалари «кесиб» ташланган эди. Беписанд ҳарбий (агар янглишмасам, у ҳам капитан эди) альбомларни кўздан кечираркан, дам улардаги кўзлари ўйилган, бошлари «кесилган» суратларга, дам дадамларга қараб:
— Кўриниб турибди, жа ғоявий эканлар! — дерди мийиғида кулимсираб.
Хушсурат маллосоч капитан эса ташқи хонадаги қутилар, сандиқ ва сандиқчалар, шкафларнинг тортмаларини очиб, улардаги буюмларни титкилар, латта-путталар орасидан алланималарни қидирар эди. Навбатдаги шкафга келганда ҳарбий уринмасин, унинг пастки тортмаларини очолмади. Уйда бирорта сандиқ, ё шкаф йўқ эдики, мен уни очолмасам. Капитаннинг қийналаётганини кўриб, мен қўлимга мих олдиму пилдираб бориб шкафнинг тортмасини шартта очиб бердим. Капитан чеҳраси ёришиб кулди-да:
— Маладес! — деди бошимни силаб. — Келгусида зўр одам чиқади сендан!
Капитаннинг бу кутилмаган мақтовидан юрагим «жиз» этди. Кейинчалик, катта бўлганимда, мен уйдаги дод-фарёдга қарамасдан отамни қамашга келган жаллоднинг мақтовидан бир зумгина бўлса-да, яйраб кетганимни ҳар эслаганимда бир ўзимдан ижирғаниб юрдим. Аммо ўша дақиқада, афсус-нидоматлар бўлсинким, унинг сўзларидан ғурурланиб кетганим ҳам ҳақиқат, мудҳиш ҳақиқат!
Шу пайт дадамларнинг:
— Сув! — деган овозлари эшитилди. — Бир пиёла қудуқ суви беринглар, юрагим куйиб кетяпти!
Уйда сув йўқ экан. Опам йиғидан тўхтаб:
— Ўртоқ капитан! — дедилар ҳиқиллаб. — Рухсат беринг, укам қудуқдан сув олиб кирсин!
Капитан шкаф тортмасидан бошини кўтариб:
— Агар дод-войингни қўйсанг — рухсат бераман! — деди ва кулди: — Шундай чиройли қиз ҳам бунақа йиғлоқи бўладими?
Капитаннинг опамларга қилаётган сохта хушомади ёқмади. Лекин нима ҳам қилардим? Челакни олиб ташқарига отилдим. Ҳовлидаги чироқ ўчган, айвондан узоқроқда, қудуқ ёнидаги гужум панасида кимдир қоққан қозиқдек қаққайиб турарди. Бу — поччамлар эди. У лом-мим демасдан қўлидаги чақалоқни менга тутқазиб, қудуқдан ярим челак сув олиб берди-да, шарпасиз одимлаб ҳовлининг қоронғи бурчагига қараб кетди.
Кейинчалик марҳум ойимлар кўп айтгучи эдилар:
— Ўша куни поччангни худо ўзи асради! Агар поччанг опанг билан бирга келганида, ким билсин, уни ҳам бирга опкетишармиди бу тошбағирлар?
Ойимларнинг бу гапида жон бор эди, чунки тинтув тутаб, дадамларни олиб кетаётганларида ҳарбийлар САКУчи шўрлик меҳмонларга Туркистондан кетишдан аввал НКВДга бориб, рухсат олишлари шарт эканини уқтиришиб, қўлларидан тилхат олишди.
Мен ярим челак сувни кўтариб, ичкарига кирганимда, дадамлар стулда ўтириб, оёқлари тагида ҳамон дод солиб йиғлаётган катта опамлар билан ойимларни тинчитишга уринардилар. Азалдан қорамағиз одам, дадамлар бир зумдаёқ бамисоли оловда қолган арчадек қорайиб кетгандилар. Ойимлар токчадан коса олиб бердилар. Дадамлар бир коса муздай қудуқ сувини битта сипқориб:
— Қўй, йиғлама, қизим, йиғлама, Гулшан! — дедилар оғир ҳансираб. — Ҳукумат олдида тариқча гуноҳим йўқ! Ўртоқ Сталин тирик экан, бу туҳматлардан қутқариб олади ҳали!
Дадамлар қудуқ сувини косалаб сипқорар эдилару шу битта гапни қайта-қайта такрорлардилар:
— Ҳукумат олдида бегуноҳман, Гулшан! Ўртоқ Сталин барҳаёт экан, бизни буларнинг оёғи остига ташлаб қўймайди! | 1 102 |
| 16 | Мен тура қочдим, қочарканман, ойимларнинг:
— Қимиз ҳам ўлсин! Қимиз деб боламни ўлдирмоқчимисиз, адаси? — деган аччиқ фарёдини эшитдим.
Ойимларнинг айтишича, кейинчалик дадамлар ҳам бу қилмишидан ггушаймон бўлганлар. Ким билсин, эҳтимол бошига оғир мусибат тушишини сезиб юргани учундир, эҳтимол бир маҳал дилимга озор бергани эсига тушиб, уни кўнглимдан чиқармоқчи бўлгандир, ҳар қалай, умримда биринчи бор бошимни силаб, музқаймоқ оберишга аҳд қилдилар.
Кўчанинг нариги юзида шаҳар боғи бўлар, боғ олдидаги майдончада ҳар хил сув, мева шарбатлари, музқаймоқ сотиладиган митти-митти дўкончалар бўларди. Борсак, дўконлар ёпилган экан. Дадамлар астойдил ранжидилар.
— Умримда бир марта сенга музқаймоқ олиб бермоқчи бўлгандим, бу ҳам насиб қилмади-ёв, болам! — дедилар, у киши аллақандай чуқур ўкинч билан.
Уйга борганимизда чироқлар ёнган, ҳовлидаги ўчоққа қозон осилган, биздан аввал етиб келган катта опамлар билан ойимлар ўчоқ атрофида куймаланиб юришар, поччамлар кўринмас эдилар.
Дадамлар ичкарига кириб кетдилару дарҳол қайтиб чиқдилар. Чеҳралари очилган, кайфлари чоғ эди.
— САКУда бирга ўқиган эски қадрдонларим келишипти. Қалай, тузукроқ гўшт-пўштларинг борми, Гулшан? — дедилар дадамлар ойимларга қараб. — Бор бисотингни дастурхонга тўкасан бугун…
Марҳум волидамизда жиндак шаддодлик бўларди.
— Сиз қозон-ўчоқ атрофида айланавермай ичкарига кириб меҳмонларингизга қарайверинг! — дедилар шартта кесиб.
Дадамлар ойимларнинг бу сал ясама қўрслигига кулимсираб, ичкарига кириб кетдилар.
Ҳовлимизда, шундоқ ўчоқ ёнида бир туп гужум ўсар, гужум тагида чуқур қудуқ бўлар, иссиқ ёз ва илиқ куз кунлари гўштни шу қудуқда асрардик.
Ойимлар менга қудуқдан гўшт олиб бер, — дедилар. Мен қудуқ чанғироғининг дастасини айлантириб, гўшт осилган чангакни торта бошладим-у, тўсатдан кўчадан кириб келган икки ҳарбийга кўзим тушиб, негадир юрагим орқамга тортиб кетди. Улар ўчоқ атрофида куймаланиб юрган ойимлар билан опамларга бир қараб қўйдилар-да, этиклари билан ерни тап-тап босиб айвонга чиқишди. Айвондан уйга киришди. Ҳарбийларни кўришлари биланоқ турган жойларида тош қотиб қолган ойимлар билан опамлар бирдан дод солишиб, уйга қараб югуришди. Қудуқ чанғироғини беихтиёр қўйиб юбориб мен ҳам кетларидан чопдим.
Мен ўша пайтлар мамлакатимизда ва ҳатто шаҳримизда нима бўлаётганидан бехабар эдим, албатта, шу боис ойимлар билан опамларнинг ҳарбийларни кўришлари биланоқ фарёд чекиб, ичкарига отилишлари сабабини англамадим. Аммо улар мудҳиш мақсад билан келишганини ақл билан бўлмаса-да, юрак билан ҳис этгандим. Кейин билсам, ўша даврда ҳамма жойда бўлганидек,Туркистонда ҳам ҳар куни, ҳар дақиқада кўплаб одамлар ҳибсга олинган экан. Ойимлар ва опамлар бундан бохабар бўлганлари учун ҳам ҳарбийларни кўриб дод солишган экан. Эшикдан киришим билан ҳарбийлардан бири — новчадан келган, малла сочларининг учлари қошларига нафис эгилиб тушган хушсурат ўрис капитан полни ғарч-ғурч босиб, эшикка келди-да, унинг илмоғини солиб:
— Тинтув тутагунча энди ҳеч ким уйга кирмайдиям, чиқмайдиям! — деди юракка ғулғула солувчи бир қатъият билан.
Уйда қий-чув бошланган, катта опамлар ўрта эшикда ҳайкалдай қотиб қолган дадамларнинг бўйнига осилиб йиғламоқда, ойимлар ҳам дадамларниг елкасига суяниб, унсиз титрамоқда, кичик опамлар билан укаларим бурчакка тиқилишиб, худди калхатлардан қўрққан жўжалардай, кўзлари ола-кула, бир-бирининг пинжига кириб олишганди.
Икки тавақали ўрта эшик очиқ, ичкари хонанинг тўрида САКУда дадамлар билан бирга ўқиган меҳмонлар, рангларида ранг йўқ, типпа-тик серрайиб туришарди. Иккинчи ҳарбий эса ичкари уйдаги катта қизил шкафга терилган китоб ва альбомларни битта-битта кўздан ўтказмоқда эди. | 977 |
| 17 | Раҳматли бувамлар Ёқуб (жонлари жаннатда бўлғай!) ҳақиқатан Қарноқ қишлоғининг энг катта масжидида то инқилобгача сўфилик қилгандилар. Одамларнинг айтишича, у кишининг овозлари шу даражада зўр бўлган эмишки, ҳар субҳидам масжид мезанасига чиқиб азон айтганларида нафақат ўн минг кишилик Қарноқ аҳли, балки ўттиз чақирим наридаги Туркистон намозхонлари ҳам эшитган эмишлар. Шу боисдан Қарноқ аҳли бувамларининг исмларига Шайх сўзини қўшиб, Ёқуб шайх деб атаганлар… Лекин ўн олтинчи йилги қаттиқ қурғоқчиликда бобомиз Ёқуб шайх оғир аҳволга тушганлар. Шу боис отамиз оиласини боқа олмай, бир-икки қўй, бир-икки қоп ғалла эвазига бир бойнинг ўғли ўрнига мардикорликка кетганлар-у, уёқдан болшевой бўлиб қайтганлар. Шу-шу, ота-бола бири — шайх, бири — болшевой, қип-қизил синфий душманга айланганлар.
Дадамларнинг маҳкамаси улкан савдогар қурган ва эндиликда партия қўмитаси жойлашган кўркам бинонинг шундоқ биқинига жойлашган эди. Мен борганимда дадамлар ҳам идорадан чиққан эканлар. Мени узоқдан кўриб дарвоза олдида тўхтадилар. Дадамлар тўладан келган, новча, қиррабурун, ўша даврда расм бўлган тўмтоқ мўйловли, хушқад, салобатли киши эдилар. Эгнидаги либоси ҳозир хотирамда йўқ, агар янглишмасам ўша маҳалда Сталинга тақлидан кийиладиган кўкрак чўнтакли яшил костюм ва галифе шим кийган, оёқларида ҳам ўша замонларда расм бўлган ғарч-ғурч хром этик.
Раҳматлик дадамлар, уйқусизликданми, бошқами — кўзлари қизарган, аллақандай ҳорғин кўриндилар менга. У киши ҳансирай-ҳансирай айтган гапларимни эшитдилар-у, чеҳралари сал ёришиб:
— Юр, болам! — дедилар бошимни силаб. — Сенга битта музқаймоқ оберай!
Боя айтганимдек, дадамлар дийдаси қаттиқроқ, ўктам, камгап одам эдилар. Ўша кунгача мен у кишининг бирор марта бошимни силаганларини билмасдим. Аксинча, ҳануз эсимдан чиқмайди: дадамлар ур калтак, сур калтак тагидан чиқолмай, ишдан ҳайдала-ҳайдала охир пировардида қишлоққа қайтиб, уйда кўкрагини захга бериб ётган пайтлар. Бир кун ойимлар қўлимга пул ва икки-уч литрли графин (дадамлар катта лавозимларда ишлаган маҳалда орттирган нодир матоҳ) тутқазиб:
— Дўконга кириб қимиз олиб чиқ, даданг айтдилар! — дедилар.
Дўконга кирсам қимиз тугаган экан. Мен парвойи фалак, қўлимдаги графинни ўйнатиб уйга қайтдим. Йўлим ёғоч ва темир қозиқлар қоқилган мол бозоридан ўтарди. Тўсатдан нимадир «шақ» этди. Қарасам, қўлимдаги графин темир қозиқлардан бирига тегиб, тангадай жойи ўпирилиб тушибди. Юрагим орқамга тортиб кетди. Уйга қайтишга журъат қилолмай анчагача боғимиз пойидаги сой бўйида айланиб юрдим. Ниҳоят, юрагимни ҳовучлаб уйга кириб бордим. Ойимлар мени кўриб:
— Қаёқларда дайдиб юрибсан, бевош? Даданг шўрлик кутавериб диққинафас бўп кетдилар-ку! — деб койидилар, сўнг графиндаги тешикка кўзлари тушиб, қўлимдан ушлаганча ичкарига судрадилар.
Дадамлар улкан, чорхари уйимизнинг тўрида китоб варақлаб, ёнбошлаб ётардилар..
— Дўконда қимиз йўқ экан, бу ҳам етмагандек, ўғлингиз графинни синдириб қўйибди… — Ойимлар шундай деб графинни дадамларнинг олдидаги хонтахтага қўйдилар.
Кейинчалик ойимлар бу ишларидан пушаймон бўлиб кўп гапирганлар. «Нега шундай қилганимни ўзим ҳам билмайман, болам, дадангларнинг ночор аҳволи ҳаммамизни эзиб қўйган эди», дегувчи эдилар, раҳматлик.
Дадамлар шитоб билан қадларнии ростладилару хонтахтадаги графинни олиб, менга қараб отдилар. Зарб билан отилган графин шундоқ қулоғим тагидан ўтиб (чамаси, жонҳолатда бошимни олиб қочган бўлсам керак!) деворга тегиб чил-чил синди. | 1 045 |
| 18 | Музқаймоқ (ҳикоя)
Ўша оиламиз бошига оғир кулфат тушган куни, мен, ўн яшар бола, нимадандир кўнглим ғаш, уйимиз рўпарасидаги пахса деворга чиқиб, ўзимча гўё отга миниб ўтирардим.
У маҳалда биз Туркистон шаҳрининг энг сўлим жойларидан бири — Лагер кўчасида икки хонадан иборат, олди айвон, ўша замон имкониятига кўра тузуккина уйда истиқомат қилардик. Бу уйнинг каттагина ҳовлиси ҳам бор эди. Икки қаватли улкан дарвоза орқали кирадиган бу ҳовлида биздан ташқари яна бир нечта хонадон яшарди. Дарвозанинг устида қуруқ пичан сақланадиган болохона бўлар, биз, болалар оқшом пайтлари беркинмачоқ ўйнаганда болохонага чиқиб пичан тагида «жон сақлардик».
Оиламиз бошига мусибат тушган ўша машъум кундан бир неча ой муқаддам дадам уйимиздаги деярли барча китобларни уч-тўрт қопга солиб, беда тагига яширгану, болохона эшигига отнинг калласидек қулф осиб қўйгандилар. Эндиликда болохонага ҳеч ким киролмас, фақат мен гоҳо-гоҳо туйнукдан тушиб, қоплардаги китобларни, айниқса серсурат, қалин китобларни туйнук шуъласига солиб, томоша қилиб ўтиришни ёқтирардим.
Бу суратлар ҳам жуда ғалати, уларнинг аксари чарм палто кийиб, белларига қилич ва тўппонча тақиб олган ҳарбий, баъзилари эса от ўйнатган, қизил алвон кўтариб душман сари от суриб кетаётган марду майдонлар бўлса ҳам, негадир барчасининг кўзлари ўйиб олинган ёки юзларига кўк сиёҳ тортилган эди. Нега шундай? Мен бу сир-асрорнинг тагига етолмай қийналардим, дадамлардан сўрашга эса юрагим дов бермас, сабаби, дадамлар қаҳри қаттиқ одам эди, «бу китобларни сенга ким кўрсатди» деб дашном беришлари мумкин эди.
Ўша қора кун ҳам, нимадандир кўнглим нотинч, китоб титиш эсимга тушиб томга чиқдим. Аммо таниш туйнукка яқинлашганимда кўчанинг бошида қўш от қўшилган чиройли фойтунга кўзим тушди. Сал ўтмай, фойтун дарвозамиз рўпарасига келиб тўхтади. Ундан ўша пайтларда барча катталар учун расм бўлган яшил ранг галифе шим ва гимнастерка кийган ўрта яшар икки киши билан қизил кўйлакли, кўзлари қийғоч бир аёл тушди. Эркаклардан бири томда мени кўриб қолиб:
— Эгамберди Жақиповнинг уйи шулма? — деб сўради.
— Шу, — дедим мен. Шу пайт ҳовлидан чиққан ойимларнинг:
— Келинглар, меҳмонлар, хуш келибсизлар, — деган овози эшитилди. Мен болохона устунидан сирпаниб, ерга сакраб тушдим. Меҳмонлар ичкарига киришган, ойимлар аллақандай ҳаяжонда эдилар.
— Дадангнинг маҳкамасига чоп! — дедилар ойимлар негадир шивирлаб — Айт: САКУда бирга ўқишган оғайниларингиз келишди, де! Кутиб ўтиришибди, тезроқ келар экансиз, де! Ҳа айтмоқчи, бирйўла мактабга бориб, онанг билан поччангга ҳам айт — тезроқ келишсин. Дастурхон-пастурхонга қарашиб юборишсин!
Мен негадир, афтидан «меҳмон» сўзидан кўнглим ёришиб, икки оёғимни қўлимга олиб чопа кетдим. Гарчи поччам билан катта опамлар ўқитувчилик қиладиган мактаб дадамлар ишлайдиган маҳкамадан хийла нарида бўлса-да, аввал ўша томонга ўтиб, ойимларнинг гапини опамларга айтдим, сўнг, ҳамон икки оёғим қўлимда, ялангоёқ, ялангбош, кўча чангитиб дадамларнинг маҳкамасига қараб чопдим.
Дадамлар бир маҳаллар Қозоғистон Халқ комиссарлари кенгаши қошида тузилган майда миллатлар (асосан ўзбеклар) халқ комиссари лавозимида ишлаган. САКУни тугатганларидан кейин эса ҳозирги Чимкент вилоятининг Сайрам районида биринчи котиб, кейинроқ эса Қозоғистон темир йўли Сиёсий бошқармаси бошлиғининг биринчи ўринбосари вазифаларида хизмат қилганлар. Лекин кейинги йиллар «Отанг сўфи бўлган, сен буни яширгансан», — деган айбнома билан пастга сурила-сурила, юмалай-юмалай охир-пировардида Туркистон тумани молия бўлимига мудир этиб тайинланган эдилар. | 1 155 |
| 19 | message.txt | 1 |
| 20 | Сатурннинг ўз фарзандларини еб қўйиши!
1-ҳикоя
“Қадимги юнон мифологиясига кўра, коинот ҳукмдори Уран ўз фарзандларидан қўрқиб, уларни ернинг бағридан чиқармасдан азоблаган. Аммо унинг хотини ўз фарзандларини ҳимоя қилиш учун кенжа ўғли Кронос (Сатурн)га ўроқ бериб, отасига қарши чиқишга ундайди. Сатурн отасини енгиб, коинот тахтига ўтиради. Бироқ Сатурн ўзига ҳам ўғиллари томонидан худди шундай тақдир қайтарилишидан қаттиқ қўрққани учун туғилган ҳар бир фарзандини нимта-нимта қилиб еб қўяди.”
Юнон мифологиясидан.
2-ҳикоя
“Сайёҳ дашту биёбонда қаҳру ғазабдан қутирган йиртқичга дуч келади. Бу йиртқичдан қутилиш мақсадида сайёҳ ўзини сувсиз қудуққа отади. Аммо қарангки, унинг тубида даҳшатли бир аждаҳо сайёҳни ейман деб оғзини очиб турган бўлади. Шўрлик сайёҳ нима қилишини билмай қолади. Қудуқдан қайтиб чиқай деса, қонсираган йиртқичнинг чангалида ҳалок бўлади, қудуқнинг тубига тушса, аждаҳога ем бўлади. Шунинг учун ҳам қудуқ деворидаги ёриқдан ўсиб чиққан бутанинг шохига илиниб, муаллақ осилиб қолади. Аммо борган сари унинг билакларидан қувват кета бошлайди. У тез орада қисмати тугашини, икки томондан уни кутиб турган хатарнинг бирига рўпара келишини ҳис қилади. Лекин шундай бўлса ҳам, у тақдирга тан бермай, бутани маҳкам чангаллаганича осилиб тураверади. Мана шундай бир пайтда сайёҳ ўгирилиб қараса, у осилиб турган бутани бири қора, бири оқ бўлган икки сичқон тагидан кемираётган эмиш. Ўшанда у англайдики, тез орада шох ўз-ўзидан қирсиллаб синиб, у тўппа-тўғри аждаҳонинг оғзига тушади. Сайёҳ бу воқеа аниқ содир бўлишини, ўзининг муқаррар ҳалок бўлишини билади. Аммо ҳозирча осилиб турар экан, у теварак-атрофига аланглаганида шохнинг баргларида бир неча томчи асални кўриб қолиб, барча хавф-хатарларни унутади ва уни ялай бошлайди.”
Лев Толстойнинг «Иқрорнома»сидан.
Биринчи ҳикояда Сатурн «Вақт» сифатида келган. Яъни вақт ўзи етиштирган барча нарсани еб-ютиб юборади. Ўзини буюкман деб ҳисоблаган барча кишилар, барча ишлар ва барча асарлар вақтнинг чангалида йўқ бўлиб кетади.
Иккинчи ҳикояда эса инсон боласи шу қадар ожиз ва нотавон эканлиги кўрсатилганки, у ҳаёт бутоғига ожизгина осилиб турган пайтда, кун ва тун деб аталмиш оқ-қора сичқонлар унинг умр шохини кемириб, кунини қисқартираётганини ва бунинг натижасида муқаррар ўлимга маҳкумлигини сезиб турса ҳам, ҳаёт томонидан унга туҳфа этилган сўнгги, алдамчи асал томчиларини ялаб қолишга шошилади. Ўзини қутқаришга ҳаракат ҳам қилмайди!
Мана шу икки ҳикоя инсон умрига энг гўзал таъриф берилган адабиёт дурдоналарига мисолдир! | 1 924 |
