Беларускі інстытут публічнай гісторыі

Як выглядала акцёрка Ганна Душэўская, сястра стваральніка бел-чырвона-белага сцяга, чый твар быў схаваны пад нікабам Доўгі час заставалася загадкай, як у рэальным жыцці выглядала Ганна Душэўская — перакладчыца, акцёрка і родная сястра архітэктара Клаўдзія Дуж-Душэўскага. Яе сапраўдны твар і невядомыя факты біяграфіі адшукаліся толькі цяпер. https://nashaniva.com/396733 Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/396733

📌 У аўторак, 9 чэрвеня, Прэс-клуб Беларусь прэзентуе вынікі даследавання «Беларуская нацыянальная ідэнтычнасць у 2026 годзе». Пачатак 15.00. 🔻 Што значыць быць беларусам і як на гэтае пытанне адказвае супольнасць? Незалежныя сацыёлагі ўжо шэсць гадоў вывучаюць беларускую нацыянальную ідэнтычнасць. Удзел бясплатны, рэгіструйцеся па спасылцы.  https://racyja.com/by/hramadstva/anlajn-prezentacyja-belaruskaja-nacyjanalnaja-identycnasc-u-2026-h/

«Надакучыла вайна на фасадах»: новы мурал у Берасці выклікаў спрэчкі BGmedia піша пра дыскусію вакол новага мурала на тарцы дома на вуліцы Герояў абароны Брэсцкай крэпасці. На ім – савецкі вайсковец на фоне Тэрэспальскай брамы і разбураных будынкаў крэпасці. Частка гараджан мяркуе, што гэта можа быць Андрэй Кіжаватаў, адзін з вядомых абаронцаў крэпасці, але подпісу ці тлумачэння побач няма. Таму, хутчэй за ўсё, гэта зборны вобраз абаронцы. Роспіс можа быць часткай больш шырокага праекта памятных муралаў: яшчэ ў 2025 годзе гарадскія ўлады паведамлялі пра сем такіх работ. Мурал выклікаў спрэчку пра тое, ці не занадта шмат у гарадской прасторы Берасця ваенных сюжэтаў. Адны каментатары нагадваюць пра асаблівае месца крэпасці ў гісторыі горада, іншыя хацелі б бачыць на фасадах больш мірныя, сучасныя і жыццёвыя сюжэты. Гэта дыскусія паказвае, што гарадская памяць – не толькі пра мінулае, але і пра тое, якім жыхары хочуць бачыць свой горад сёння.

«Колькі ёй было ў 2020-м? Дзіцёнак! Але яна стаіць і распавядае пра Рамана Бандарэнку» У Варшаве ўжо амаль чатыры гады працуе Музей Вольнай Беларусі. За гэты час у калекцыі музея ўжо каля тысячы экспанатаў. Дарэчы, фонд папоўніўся бюлэтенямі, якія ўлады спрабавалі спаліць 10-11 жніўня 2020 года. А 9 чэрвеня адкрыецца выстава з рэчамі, якія нядаўна былі вывезеныя з Беларусі. Дырэктарка музея Наталля Задзяркоўская распавяла «Салідарнасці» пра беларускія каштоўнасці, гістарычныя рэчы, якія беларусы вымушаны захоўваць у зямлі, а таксама культуру ў краіне і эміграцыі, якую не трэба падзяляць. Чытайце на сайце Без VPN

📌 У панядзелак, 8 чэрвеня, у Беластоку ў фундацыі «Okno na Wschód» (ul. Sienkiewicza 82) адбудзецца прэзентацыя кнігі Фелікса Акермана «Гісторыя Гародні: 1919-1991». 🔻 Усяго на даследаванне для гэтай кнігі ў аўтара сышло восем гадоў, некалькі з якіх ён правёў у Гародні — як у самім горадзе, так і ў архівах, — і нават вывучыў беларускую мову спецыяльна для гэтага праекта. https://racyja.com/by/kultura/prezentacyja-knihi-feliksa-akermana-pra-harodnju-u-belastoku/

«Варшаўскі мост». Вітальд Пілецкі: герой з-пад Ліды ў Аўшвіцы і Варшаве У 1943 годзе Вітальд Пілецкі ўцёк з лагера і першым праінфармаваў польскі ўрад у эміграцыі і саюзнікаў па тое, што адбываецца ў Аўшвіцы. https://www.polskieradio.pl/396/7811/Artykul/3693873

Збор намінацый на Прэмію Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі-2026 Пачынаецца праца экспертных камісій па вызначэнні лепшых публікацый 2025 года. Даследчыкаў і ўсіх зацікаўленых запрашаюць дасылаць свае меркаванні і зрабіць свой унёсак у вызначэнне дасягненняў беларускай навукі. Прапановы можна падаць на адрас premija@palityka. org да 30 чэрвеня 2026 года. Па выніках працы камісій будуць вызначаны па тры найлепшыя публікацыі па наступных кірунках: гісторыя (манаграфіі, артыкулы), гуманітарныя навукі (манаграфіі, артыкулы), сацыяльна-палітычныя навукі (манаграфіі, артыкулы). Урачыстае аб’яўленне лепшых публікацый адбудзецца 25 лістапада 2026 года ў Варшаве. Да разгляду таксама прымаюцца працы апублікаваныя ў 2024 годзе, якія раней не вылучаліся на конкурс. У дадатак у 2026 годзе плануецца вызначыць найлепшыя нямецкамоўныя манаграфіі на беларускую тэматыку апублікаваная за апошняе дзесяцігоддзе – у 2017 - 2025 гадах. Усе падрабязнасці тут.

🌟185 год таму нарадзілася самая вядомая гродзенская пісьменніца ✍️ Пані Эліза Ажэшка нарадзілася 6 чэрвеня 1841 года ў Мількаўшчыне (сёння — 🦬Гродзенскі раён) у сям’і памешчыка і адваката Бенедыкта Паўлоўскага. У 17 гадоў выйшла замуж і пераехала на Палессе. ❤️‍🔥Падчас паўстання 1863–1864 гадоў у Людвінове (цяпер гэта вёска ў 🕊Драгічынскім раёне Брэсцкай вобласці) хавала ў сябе паўстанцкага лідара Рамуальда Траўгута і дапамагла яму перабрацца за мяжу. Пасля паразы паўстання яе мужа саслалі ў Сібір, а сама яна пераехала ў Гродна, дзе праславіла горад сваімі творамі. Пісаць пачала пасля паўстання. У 1905 годзе яе ўпершыню вылучылі на Нобелеўскую прэмію па літаратуры. Беларускае сэрдца польскамоўнай Элізы Ажэшкі спынілася 18 траўня 1910 года ў 🦌 Гродне. Больш пра жыццё пісьменніцы і яе ўплыў на гісторыю горада — у матэрыялах Hrodna.life: 🪶А — Ажэшка. 5 фактаў з жыцця пісьменніцы з-над Нёмана пачынаюць «Гарадзенскую азбуку» 🪶Першы псеўдагістарычны муляж. Хто і калі збудаваў «дом Ажэшкі» 🪶Як 90 гадоў таму ў Гродне адкрывалі помнік Элізе Ажэшцы

Святая, асветніца, будаўніца манастыроў і... першая беларуская феміністка Яе імя ведаюць амаль усе беларусы. Але ці шмат хто ведае, кім была Еўфрасіння Полацкая насамрэч? Мы прывыклі яе ўспрымаць як святую з падручнікаў, але яе сапраўднае жыццё было нашмат цікавейшым. У дзень яе народзінаў узгадваем факты, якія дазваляюць паглядзець на адну з самых вядомых жанчын беларускай гісторыі зусім па-іншаму. 😇А даведацца яшчэ больш пра Еўфрасінню Полацкую можна ў нашай праграме «Вусы Скарыны».

«Карона Вітаўта» з’явілася ў Facebook Гістарычны онлайн-часопіс «Карона Вітаўта» завёў сваю старонку ў Facebook. Цяпер сачыць за новымі матэрыяламі праекта можна не толькі на сайце, але і ў сацыяльнай сетцы: https://www.facebook.com/share/1CjiwjouYj/ «Карона Вітаўта» — гэта беларускі гістарычны онлайн-часопіс з аўтарскімі публікацыямі пра гісторыю Беларусі і Еўропы. На сайце праекта ёсць матэрыялы пра розныя эпохі, гістарычныя тэмы і асобаў: ад Вялікага Княства Літоўскага і Рэчы Паспалітай да ХХ стагоддзя і сучаснай беларускай памяці. Праект робіць гісторыю больш блізкай і зразумелай для шырокага кола чытачоў. Раім падпісвацца на старонку «Кароны Вітаўта» ў Facebook і сачыць за абнаўленнямі на іх сайце.

🏹 Гісторык Мікола Волкаў візуальна паказаў, як змянялася назва Брэста ў розных мовах і ў розныя гістарычныя перыяды Паводле даследчыка, гісторыя назвы горада Берасць даволі складаная і заблытаная, таму ўзнікла ідэя стварыць інфаграфіку. У ёй назвы падзеленыя паводле моў і храналагічных перыядаў, а таксама зроблена спроба паказаць сувязі паміж рознымі формамі назвы Берасця. Выява: Mikola Volkau у Facebook.

Каза ад вікінгаў і «суровая ўпарадкаванасць беларускай песні». Што пісалі пра Беларусь у прапагандысцкім часопісе часоў акупацыі Часопіс «Ostland» быў прэміяльным прапагандысцкім выданнем, якое выпускалася ў Рызе апаратам рэйхскамісара. На крэйдаванай паперы побач з рапартамі пра поспехі вермахта змяшчаліся аб’ёмныя артыкулы пра гісторыю і культуру падкантрольных тэрыторый. Мэта была адна — абслугоўваць інтарэсы Трэцяга рэйха. https://nashaniva.com/396250 Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/396250

📰 «Збудінне»: як амаль 40 гадоў таму на Палессі нармавалі ўласную мову і патрабавалі аўтаноміі Напрыканцы 1980-х — пачатку 1990-х гадоў у Беларусі віравалі не толькі агульнанацыянальныя дэмакратычныя працэсы. На паўднёвым захадзе краіны зарадзіўся ўнікальны і шмат у чым супярэчлівы феномен — заходнепалескі (або «яцвяжскі») рух: яго прыхільнікі займаліся навуковай і грамадска-палітычнай дзейнасцю, праводзілі мітынгі, друкавалі перыядычныя выданні. 🧐 Яны аб’ядноўваліся вакол ідэі, што палешукі — гэта асобны народ са сваёй мовай, гісторыяй і правам на аўтаномію. Галоўным рупарам гэтых ідэй стала газета «Збудінне» — грамадска-палітычнае выданне на заходнепалескай мікрамове. Пра адно з самых самабытных рэгіянальных выданняў распавядае Мікалай Заяц па спасылцы. 🗞 Па гэтай спасылцы адкрыецца без VPN.

📚 7, 8, 9 чэрвеня: Фелікс Акерман прэзентуе беларускі пераклад сваёй кнігі пра гісторыю Гародні. У Вільні, Беластоку і Варшаве пройдуць прэзентацыі беларускага перакладу кнігі "Гісторыя Гародні (1919–1991). Нацыяналізацыя, вынішчэнне i саветызацыя сярэднеэўрапейскага места" з удзелам яе аўтара Фелікса Акермана. У кнізе апублікаваныя дзясяткі дакументаў і фотаздымкаў, частка з іх — упершыню. З кнігі можна даведацца: ✔️ пра беларускія мясціны і пра беларускіх дзеячоў у Гародні ў міжваенны перыяд. ✔️ пра канфлікты паміж хрысціянамі і юдэямі ў тым самым часе. ✔️ пра першыя саветы ў Гародні (верасень 1939 – чэрвень 1941), якія прынеслі, з аднаго боку, дэпартацыі мясцовага насельніцтва і іншыя рэпрэсіі, а, з другога, беларусізацыю сістэмы адукацыі. ✔️ пра стратэгіі выжывання шматэтнічнага насельніцтва Гародні ва ўмовах нямецкай акуапацыі і масавае забойства гарадзенскіх яўрэяў. ✔️ пра другія саветы, і прынесеныя імі хвалі русіфікацыі і саветызацыі. Расклад прэзентацый: 📘 Вільня: 7 чэрвеня (нядзеля), 16:00 — 17:30. Адрас: Беларускі дом, Vilniaus gatvė 20, Vilnius. 📘 Беласток: 8 чэрвеня (панядзелак), 19:00 — 20:30. Адрас: Sienkiewicza 82, Fundacja ‘Okno na Wschód. 📘 Варшава: 9 чэрвеня (аўторак), 20:00 — 21:30. Адрас: Centrum Białoruskiej Solidarności, Oleandrów 6, Warszawa.

🤍 У Музеі Вольнай Беларусі адкрываецца выстава пра эвакуяваную спадчыну беларускага супраціву 9 чэрвеня а 18:00 у Музеі Вольнай Беларусі ў Варшаве адкрыецца выстава «Дэпатрыяцыя», прысвечаная захаванню матэрыяльнай спадчыны беларускага дэмакратычнага руху і грамадзянскага супраціву.

Тэрмін «Дэпатрыяцыя» сустракаецца рэдка, але добра апісвае рэальнасць, у якой апынуліся беларусы і беларускі. Калі Радзіма больш не можа абараніць свае знакі. Калі нацыянальныя сімвалы і артэфакты пратэсту вымушаныя пакідаць краіну, каб выжыць.

🧐 У межах праекта Музей Вольнай Беларусі супрацоўнічаў з людзьмі ў Беларусі, каб бяспечна эвакуяваць прадметы, звязаныя з беларускай грамадзянскай актыўнасцю, культурным жыццём і пратэстным рухам. Значная частка прадстаўленых на выставе экспанатаў была вывезена з Беларусі праз бяспечныя каналы спецыяльна для далейшага захавання і музеефікацыі. Працяг па спасылцы. 🖥 Па гэтай спасылцы адкрыецца без VPN.

🦢 240 год ураджэнцу Гродзеншчыны, навукоўцу, мастаку і асветніку, які лічыцца заснавальнікам беларускай арніталогіі 3 чэрвеня 1786 года ў мястэчку 🐂 Жалудок (сёння 🐟 Шчучынскі раён Гродзенскай вобласці) ў шляхецкай сям’і нарадзіўся Канстанцін Тызенгаўз. 👶 Атрымаў адукацыю ў Віленскім універсітэце, дзе заняўся прыродазнаўствам і арніталогіяй. Падрыхтаваў шэраг навуковых прац, у тым ліку «Асновы арніталогіі» і «Каталог птушак і млекакормячых Вялікага Княства Літоўскага і Каралеўства Польскага», у якім упершыню было апісана 351 від птушак і 167 відаў звяроў Беларусі, Літвы, Польшчы і Украіны. 🎨 Актыўна займаўся мастацтвам: ствараў акварэлі, графіку, ілюстраваў навуковыя працы. У Паставах арганізаваў картынную галерэю, музычныя школы і аркестры. 🪺 Сабраў унікальную калекцыю з 3000 відаў птушак з усяго свету, а таксама вялікую калекцыю птушыных яек. Яго даследаванні далі першапачатковыя навуковыя звесткі пра фаўну Беларусі XIX стагоддзя і лічацца аднымі з найважнейшых у галіне прыродазнаўства таго часу. 🇫🇷 У 1812 годзе далучыўся да войска Напалеона, удзельнічаў у баях, атрымаў Крыж Ганаровага легіёна. Пасля амністыі вярнуўся на радзіму, дзе аднавіў і дабудаваў палац у Паставах. ❤️‍🔥Удзельнічаў у паўстанні 1831 года, быў арыштаваны, але пазней вызвалены. 🏛 Быў сябрам многіх навуковых таварыстваў у Еўропе. Яго працы па арніталогіі мелі вялікую каштоўнасць, а калекцыі дапамаглі захаваць унікальныя дадзеныя пра беларускую прыроду тых часоў. 🖤 Памёр 16 сакавіка 1853 года ў Паставах (сёння Віцебская вобласць). 🪽 Пахаваны ў катакомбах Рокішскага касцёла ў сучаснай Літве. 🌱 У 2006 годзе ў Паставах яму ўсталяваны бронзавы помнік, а ў 2007 годзе ў Жалудоцкім касцёле адкрыта памятная шыльда.

Ужо сёньня: у 1937-м выйшаў загад спаліць больш за 400 беларускіх кніг → https://smarturl.click/z4JEJ У 1937-м выйшаў Галоліт БССР выпусьціў загад выкінуць зь бібліятэк і спаліць 421 выданьне, у тым ліку «Беларускі народ і яго мова» Яўхіма Карскага, творы Янкі Купалы 1918–1928 гадоў, усе кнігі Аляхновіча, Гарэцкага, Гаруна, Дудара, Доўнар-Запольскага, Маракова, Кляшторнага, Некрашэвіча, Лёсіка, Ластоўскага, Антона Луцкевіча, Пушчы, Пічэты, Смоліча, Цьвікевіча, Чарота. Былі спаленыя паўтара дзясятка тамоў «Беларускай навуковай тэрміналёгіі» — слоўнікаў для усіх асноўных галін тагачаснае навукі. Практыка забароны дзейнічала аж да 1991 году — дастаткова сказаць, што некаторыя творы Янкі Купалы і Максіма Гарэцкага былі надрукаваныя толькі ў пачатку 1990-х. Пра іншыя падзеі 3 чэрвеня ў беларускай і сусьветнай гісторыі чытайце на сайце Свабоды.

Кулацкія памкненні Дзеда Талаша Кулацкую скіраванасць і адсутнасць грамадзянскай свядомасці найвядомейшага беларускага партызана і барацьбіта за савецкую уладу Дзеда Талаша адзначае ў сваім даносе рапарце кіраўнік міліцыі 2-га раёна Мазыра ад 20.9.1928 г.:

"Данашу да Вашага ведама, што жыхар в. Наваселкі, Белкаўскага с\с, Петрыкаўскага р-на Талаш В., які награждён орденом Чырвонага сцяга за тое, што быў у партызанскім атрадзе у час гражданскай вайны... па свайму маёмаснаму становішчу серадняк, у сучасны момант ніякага ўдзелу у грамадскай працы не прымае, мае тэндэнцыю на кулацкую гаспадарку і ва ўсіх установах да ЦВК БССР дабіваецца каб больш далі яму сенажаці і зямлі і сам рыхтуецца куды ліба на пасаду, а на гаспадарцы заставіць свайго сына...". (НАРБ. Ф. 4-П. Оп. 1. Д. 2498. Л. 50)

Паводле суполкі «Запісы беларусаведа» Васіль Ісакавіч Талаш "Дзед Талаш" (1844–1946) — удзельнік савецкага партызанскага руху ў гады польска-савецкай (1919–1921) і Другой сусветнай войнаў. Герой аповесці Я. Коласа «Дрыгва».

Сустрэча «У пошуках беларускай нацыянальнай ідэі» ва Уроцлаве У чацвер, 4 чэрвеня, ва Уроцлаве адбудзецца сустрэча з гісторыкам, сябрам БІПГ Алесем Смаленчуком «У пошуках беларускай нацыянальнай ідэі». Паразмаўляюць пра фармаванне беларускай нацыянальнай ідэі ў другой палове ХІХ — пачатку ХХ ст. Прафесар распавядзе пра погляды яе стваральнікаў — ад Кастуся Каліноўскага і Антона Луцкевіча да Беларускай Народнай Рэспублікі. Таксама пагавораць пра далейшыя лёсы нацыянальнай ідэі і людзей, з якімі звязана яе эвалюцыя. 🕕18:00 - 20:00 🏛сядзіба Суполкі беларусаў Уроцлава (Tadeusza Kosciuszki 35A) Уваход вольны.

📌 100 гадоў з дня нараджэння Пятра Рашэтніка 🔻 Дзеяч беларускага нацыянальнага руху, сябра Саюзу Беларускай Моладзі, вязень ГУЛАГу Пятро Рашэтнік нарадзіўся 2 чэрвеня 1926 года ў вёсцы Заполле Навагрудскага павета. 🔻 У 1948 годзе яго арыштавалі ў аўстрыйскім горадзе Сантпэльпене. Следства вяла савецкая контрвыведка, у выніку Пятро Рашэтнік быў засуджаны да 25 гадоў зняволення па артыкуле за “здраду Радзіме”. 🔻 16 студзеня 2000 года Пятро Рашэтнік удзельнічаў у сустрэчы беларускіх камбатантаў у Гародні, адным з ініцыятараў і арганізатараў таго спаткання быў Зміцер Кісель. https://racyja.com/by/hramadstva/100-hadou-z-dnja-naradzennja-pjatra-rasetnika/