📚 Ibratli Hikoyalar 📚

Унинг кўзларига ёш қалқди. Эрининг шапалоқ туширган қўлларини олиб, лабига босди: — Раҳмат сизга! Тамом. ЖАМИЛА ЭРГАШЕВА.

Ҳақиқатан кўп ўтмай, қиз «хушхабар» олиб келди: — Она, отам кетди. Онангга айт, келиб яшайверсин, мен бошқа келмайман, деди. Унча-мунча одам ўзидан ўн икки ёш катта фоҳишанинг уйига бориб, эриман деб яшашдан ор қилар эди. Бургуталининг аҳди шу қадар қатъиймиди ё Гуландомни шунчалар яхши кўриб қолдими, ё ўтган икки ой ичида анча мунча бети қотдими, ҳеч иккиланмай Гуландомнинг уйига борди. Уй бир этак бола билан «нима олиб келдинглар» деб кутиб олди. Яхшиям, ертўлада қуритилган нон, қора кун учун асраб қўйилган аччиқ-чучук, мураббо беркитилган банкалар бор экан. Унда-мунда Гуландомнинг онаси гўшт, ёғ юбориб турди. Бургутали ўзини ҳар қанча ўктам тутишга уринмасин, қўни-қўшниларнинг қизиқсиниб, ачинганнамо қарашлари, атай эшиттириб ташланадиган луқмалар, рўзғоридаги тақчиллик уни букиб қўйди. Отасининг гаплари бот-бот ёдига тушадиган бўлиб қолди: — Ўғлим, ҳаёт сен билан биз ўйлагандан кўра минг марта мураккаброқ. Оқимга қарши сузган одам ғарқ бўлади. Оқим бўйлаб сузса. Ҳеч жон койитиш шарт эмас, отасининг ўзи уни елкаларига ўтирғизиб, манзилга элтиб қўяди. Бу ёқда Гуландом! Ҳар оқшом болаларини уйга қолдириб... Ўтган икки-уч ой ичида болаларга ҳам анча меҳри тушиб қолган эди. Болалар ўртоқларининг ёнида бўйнини қисиб юришлари кўз олдига келса, хаёлан чиқиб олгани — кенг-мўл елкалардан оҳистагина тушиб, яна ҳансираганча ўзини оқимга қарши қулоч отишга чоғлар эди. Йўқ, Гуландомни ташлаб кетиши мумкин эмас. Бу дунёга келиб, битта арзирли савоб иш қилган бўлса, уям шу аёлни ботқоқдан тортиб олгани бўлади. Шуниям чала ярим қилиб, ташлаб кетса. Бир иш топила қолса эди, ҳаммаси ўринига тушиб кетарди. Ахир, шунча элу халқ отасига суянмасдан, ёки бузуқлик билан шуғулланмасдан ҳам ишлаб, ҳалол ризқ билан бола-чақа қилиб юрибди-ку! Наҳотки булар шуни эплай олишмаса? Ниҳоят, иш ҳам топилди. Бир дўстининг икки қаватли хусусий ошхонасига таъминотчи бўлиб ишга ўтди. — Яхшигина маоши бор. Ейиш-ичишимизга қарашади. Агар, хўп десангиз, сиз уйда ўтириб, пишириқлар пишириб бериб турасиз. — Майли, — унинг кўз олдига пишириқлардан юлиб-юлқиб қолинадиган тухум, ёғ, ун, шакарлар уюми келиб кетди. У пишириқ тайёрлашни азалдан жуда яхши кўрарди. Аммо ҳеч қачон кун бўйи иссиқ ошхонадан чиқмай, бир хил пишириқ тайёрлаб кўрмаган эди. Айниқса, берган масаллиғини ҳар қанча эплаб, пишириқларга кўмилиб, ўзи ҳам терлаб-пишиб ўзича бор маҳоратини ишга солмаса, кўнгилдагидек бир нарса чиқариш амри маҳол эди. Ўша куни онаси айттириб юборган экан. Кун бўйи тайёрлайдиган пишириқни тушгача тайёрлади-да, ўғлидан ошхонага бериб юбориб, ўзи онасиникига кетди. У ерда бир пас ўтириб, алоқа уйига ўтди. Анчадан бери телефонлари ишламай ётган эди, қарзларини тўлади. Йўлда бир мактабдош дугонасини кўриб, оёқ устида бир пас мақтанди.Остонада эрининг пояфзалини кўриб, юраги «шув» этиб кетди. У эшикдан кириши билан ичкаридан ўқдек учиб Бургутали чиқди: — Қаерда юрибсиз? — нима бўлганда ҳам унга топиб исм қўйишган эди. Нигоҳи ўлжасини қояларга уриб, мажақлаб ейдиган ёвқур жонзотнинг қарашларидек ўтли, бешафқат эди. У беихтиёр ҳисоб бера бошлади: — Онамникига борган эдим. — У ердан чиқиб кетганингизга икки соат бўлди. — Почтага кирдим, телефонга пул тўлаш учун. Сўнг бир дугонамни учратиб қолиб... — Ёлғон!.. Нимадир «қарс» этди. Унинг ҳуши бошидан учиб кетди. Кўзларидан ўт чиққандай бўлди. Бир зум мувозанатни йўқотди. — Сени яна ўша исловатхонанинг ёнида кўришибди-ку, ифлос! «Ҳа-я, дугонасини учратган жой...» Умирида биринчи марта эркак кишидан шапалоқ ейиши эди. Унга алам қилиб кетди. Ахир ўша ифлос жой уйга келадиган йўлининг устида бўлса, бу нима қилсин? Бўрининг есаям, емасаям оғзи қон экан-да. Томирларида гупирган қон миясига тепди: «Ие, бу сўтак ўзига нега бунча эрк беради? Агар осмон унинг мулки бўлса, боши устидан йиғиштириб олса-олсин, аммо уни бу тахлит хўрламасин!» Кўнглига келганларни айтиш учун лаб жуфтлаб, қаршисида уни айблаб турган бешафқат одамнинг кўзларида унга ниҳоятда азиз бўлган бир меҳрни кўриб қолди: қинғир йўлдан қайтара олмаган боласини уриб қўйган дарғазаб онанинг кўзларидагина бўладиган азоб, алам қоришиқ жонсарак бир меҳрни.

Ўша дераза ёнида туриб қасам ичдим, «агар рози бўлса, уйланиб бошидан юлдузлар сочаман» дедим. У бир зум оёқлари остидаги ерни йўқотиб қўйди. Ер эмас, сочлари, елкаларига сийпаниб-сийпаниб тушаётган юлдузларга тўла осмон ётар эди пойида ястаниб!.. Муюлишдан чиққан икки ўсмир болани кўриб, яна ерга қайтди. Таниди, Шавкатнинг ўртоқлари эди улар. Болалар унга қарай-қарай, йўлнинг нариги бетига ўтиб кетди. Унинг кайфияти тушиб кетди. Ўғлининг ўз ўртоқларига қўшилмай қўйганига кўп бўлди. Кўчага фақат мактабга бориб келиш учун чиқади. Бошқа пайт уйда ғимирсигани-ғимирсиган... Унинг бўғзига кўз ёшлари тиқилди. — Хайр, омон бўлинг, — ўзини ҳар қанча бардам тутишга ҳаракат қилмасин, овози титраб кетди. — Сизга нима бўлди? — Ўзим... — Сиз яхшилаб ўйлаб кўринг, лекин ҳеч қачон ўзингизни бунчалар оёқости қилманг. У индамай бурилиб кетди. Ўша кеча ухлай олмади. Эртаси куни ҳам... Бу беҳаловатликни хурсандчилик ҳам деб бўлмас эди. Ўзига ўзи сиғмай кетаётган эди. Ўйлаб-ўйлаб, ё ўзимни поезднинг тагига ташлашим керак, ё ҳаётимни бошқа йўлга солишим керак, деган фикрга келди. Дунёдан-ку, аллақачон тўйган, изида йиғлаб, сарсон бўлиб қоладиган болалари бўлмаса, ҳеч иккиланмай қўл силтаб кетаверарди. Бир куни темир йўл ёқасига ҳам борди. Йиқилса, рельсга... Бўйни тўғри келиши учун рельсдан бир ярим метр берида турди. Ўқдек учиб ўтаётган вагонларнинг шамоли таъсир қилдими, боши айланиб, кўзлари тинди. Яна бир дақиқа шу ҳолатда турса, ҳеч қандай мардона шаҳдсиз ҳам, поезднинг оёқлари остига юзтубан йиқилиши аниқ эди. Аммо... Шу чоқ кутилмаганда: — Онажон!..— деб чинқирган овозни эшитди. Овоз Сардорнинг овозига ўхшади. У бир амаллаб ҳушини йиғиб ортига бурилди. Йўлнинг нариги бетида айнан Сардор тенги бола дайди итдан қўрқиб, онасининг оёқларига ёпишиб йиғлар эди... Уйга келиб, масалани кўндаланг қўйди: — Ё сиз кетинг, ё мен кетай! Эрининг ранги учиб кетди. — Нега? — бир амаллаб журъат топиб савол берди эри. — Сизни кўргани кўзим йўқ. Илтимос, мени қийнаманг. Эр яна анча вақт жим қолди. Сўнг эмранди: — Ахир мендан нима айб ўтди? Эрта кетдинг, кеч келдинг, қаёқда эдинг демасам! Ичмасам, юрмасам, урмасам, сўкмасам. Эрининг ялинчоқ қиёфасига қараб ғижинди: — Қанийди, сиз ҳам одамларнинг эрларига ўхшаб... Э-е, қўйинг, садқаи гап сизга, — қўл силтади. — Гапни кўпайтирманг, кетинг. Агар болалар керак бўлса, марҳамат, сиз билан қайси бири кетишни хоҳласа, кецин. Лекин биламан, сиз уларни эплай олмайсиз. Шунинг учун сизга беташвиш, беғалва йўл — истаган пайтда кўришиб туриш. Кўришиб тураверасиз, қаршилигим йўқ. Фақат менинг кўзимга кўринмасангиз бўлди. Эр йиғлаб юборди: — Гуландом! Гули! Ахир мен сени яхши кўраман, наҳот шуни ҳам юз-хотир қилмасанг? Ахир одамлар ит ҳам сақлайди-ку, итинг бўлай, остонангдан бир парча ер берсанг кифоя... — Йўқ, — ўрнидан турди у. Ўзи бўлимлигина, бўйчан аёл эди. Оёқларига йиқилиб ҳўнграб йиғлаётган эркакнинг олдида қадди тоғдек юксалиб кетгандай бўлди. «Остона ҳам ҳайф унга!» — Йўқ! Эшитаяпсанми, йўқ! Сен билан бир ҳаводан нафас олишни ҳам истамайман.Сардорини олиб онасиникига кетиб қолди. У ердан Бургутали топган янги уйга... — Сиз фақат хафа бўлманг, — узр сўради у. — Ота-онамга ҳеч тушунтира олмадим. Бўлмаса, тўй-тантана билан уйланмоқчи эдим. Тўй-ку шарт эмас. Аммо ота-онангиз қарши бўлса... — Мен улардан ҳам, сиздан ҳам кечолмайман. Бир кун келиб, бизни тушунишади ва кечиришади. Бу аниқ! Аммо кечиришгунча... Йўғонлар чўзилиб, ингичкалар узилиб кетишини иккаласи ҳам яхши билишар эди. Отанинг қўли узун эди, бир ҳарб билан иккаласини ҳам ишдан бўшаттириб юборди. Бургутали отасининг устидан кулган бўлди: — Қорни очса, гўшт еган ялоғига қайтиб келади деб ўйлаяпти содда отам. Ахир мен одамман-ку, наҳот битта қорин ғами мени йўлимдан қайтарса? Гуландом ўзича хижолат тортиб, тасалли берган бўлди: — Анави болаларнинг ғинг-шингига узоқ дош берольмайди. Кетса, уйга кўчиб ўтамиз. Ҳарқалай, озми-кўпми шароит бор. У уйни мен ўн беш йил навбатда туриб олганман. Иш ҳам топилиб қолар.

— Жинни! Энди онабошининг ҳам чинакамига жаҳли чиққан, унга ҳам, мижоздан тушадиган уч-тўрт сўм улушга ҳам қўл силтаб, икковини ҳам кўчага ҳайдаб юборгиси келди. Яна ўзини босди. Тарс-турс юриб, ошхонага ўтиб кетди. Рутубат ҳиди анқиб турган хонада ёлғиз қолишди. Ҳамон дераза ёнида кўзлари жовдираб турган гўдак ва у. У қошларини чимирганча бир муддат ерга тикилиб ўтирди, сўнг ўзидан бирон имдод бўлмаса, бу йигит тонг отгунча ҳам шу таҳлит тураверишини ўйлаб, ўрнидан турди-да, амр қилди: — Юринг! Улар зўрға қўшкароват сиғиб турган ётоқхонага ўтишди. Умрида деразаси очиб, ҳавоси алмаштирилмайдиган хона ниҳоятда дим, бунда ҳар бир жиҳоз кишини ўзидан итариб, кўнгилни хит қилиб турарди. У сумкачасини кароват ёнбошидаги ўриндиққа қўйдида, ёпиқ турган дарпардаларни янада зичлаб ёпди. Сўнг кўйлагининг устидан елкасига ташлаб олган жемпирини ечди. Энди... кўйлагини ечса кифоя... Ҳар нима бўлганда ҳам шу сафар остонада анқайиб турган бегона йигитнинг олдида ўзича ечинаверишдан тортинди. «Аммо, бу йигит нима учун келган ўзи бу ерга?» Шаҳд билан икки қадам ташлади-да, йигитнинг олдига ўтиб, зарда билан елкасини тутди: — Илмагини ечинг! У шу ҳолатда анча туриб қолди. Кутганидай на елкаларида, на белларида йигитнинг қўлларини ҳис этмади. Унга алам қилди: «Нима, устимдан кулаяптими бу тирранча?» Шу топда йигитни қоғоздай майда майда қилиб, деразадан пастга отиб юборгиси келиб кетди. Шу истак билан ортига бурилиб, жиққа ёшга тўлиб турган ката-катта кўзларни кўрди. — Керак эмас... У юз берган ҳолатни идрок қилиб улгурмасдан йигит ён чўнтагидан тахи бузилмаган бир даста пул чиқариб, унинг қўлларига тутди: — Узр... — бир зум тин олиб, сўнг қўшимча қилди. — Кийининг, мен сизни кузатиб қўяман. Шаҳар кўчалари осудалик қўйнига чўмган. Юлдузлар ғужғон ўйнаган осмон йўл бошида ер билан туташиб кетгандай, кетаверсанг ҳализамон осмонга чиқиб оладигандай бўласан. Суҳбатлари ҳам тундек қаро, тундек сокин кечди. Унча-мунча одамнинг олдида сир бермайдиган кап-катта аёл шу бир парча болага тўкилди: — Болаларнинг бири поябзалим тешилди, деб ғингшийди, бири шимим йиртилди, деб йиғлайди. «Нима қилсак экан-а?» дея бош қотирмайди. Мен «Бирон нима қилсангиз-чи?» десам: «Нима қилай? Эл қатори ишлаб келаяпман. Бир камим ўғирлик қилиб, қамалиб кетишми?» дейди. Олган маошини ҳисобласанг, ўзининг уст-бошию, томоғидан ортмайди. Ишонсангиз, баъзан уйда нонга пул қолмайди, қўшнидан бир нон қарз олиб чиқсам, болалар билан бирга ўтириб ейди. Эрни, болаларни қўшнининг нони билан боқиб бўладими, кейин манави ерга келаман-да, бир дунё пул топиб бораман. Бирданига уй тўлиб қолади. Озиқ-овқат, кийим-бош. Булар пулни қаердан топдинг, демасаям, шу йўл билан топилган нонни ейишдан озгина тортинса экан... — Нега ажрашмайсиз? — Қанийди кетса! Эр эмас, одам ўрнида ҳам кўрмай қўйганимга кўп бўлди. Ўзининг ҳам эр эканлиги эсидан чиқиб кетган бўлса керак. Бугунгидай ярим тунда қўнғироқлар бўлади. Ким, қаерга чақираётганини яхши билади. Била туриб, ухлаб ётган жойимдан чақириб келади. Тентак десанг, қошиқни қулоғигамас, оғзига олиб боради, кечқурун уйни топиб келади. Соғ десанг... — Ўша уйдан сизни олиб чиқиб кетсам нима дейсиз? — Қандай қилиб? — Сизга уйланиб! У турган жойида қотиб қолди. Бармоқларидан оҳистагина тутиб, кулимсираб турган йигитга ҳайрон боқди! «Бу устидан кулаяптими? Йўқ, ҳеч масхара қилаётганга ўхшамайди. Нега унда бундай гап қилаяпти?»— Сиз?.. Менга? — Ҳа, сизга? — Ахир мен сиздан камида ўн беш ёш катта бўлсам, қолаверса, мени топиб олган жойингиз. — Сиз ўзингиздан йигирма ёш кичик аёллардан ҳам сулувсиз. Сизни топиб олган жойни эса иккаламиз ҳам хотирадан буткул ўчириб ташлаймиз. — Қўйинг-е! — Мен мутлақо жиддий гапираяпман. Ўтган йил хотиним вафот қилди. Яқинда йил бердик. Уйга унинг ўрнига кимнидир олиб кириш ваҳмидан қўрқиб, ҳалиги жойга борган эдим... Балки худо сизни учратишим учун мени ўша жойга бошлаб боргандир. Ишонсангиз, мен умримда биронта аёлга шу қадар маҳлиё бўлмаганман. Сизни кўриб, тилим танглайимга ёпишиб қолди. Онабошига айтган гапларингизни эшитиб, музлаб қолдим.

ҚАЙТИШ АЗОБИ. (ҲИКОЯ) Бир ширин туш кўраётган эди. Эрининг иддаоли нуқишидан уйғониб кетди: — Ҳа-а?! — Телефонга... Бутун аъзойи бадани сирқираётганидан, бир амаллаб тўшакдан узилди. Қанийди ҳеч ким индамаса... Ҳеч зарурат бўлмаса... Бир кеча-кундуз тўйи-иб ухласанг! Елкасини қийшайтириб хонадан чиқиб кетаётган эрига қараб ғижинди: «Ҳеч бўлмаса, мана шу сўлоқмонни кўрмасанг экан...» Афсуски, уни қўйишмайди: У жуда сулув. Ўзи ҳам «Мени тинч қўйинглар» деб айтолмайди: Рўзғор тебратиш керак. Эрининг бўлса, борадиган ери йўқ. Кўзга чиққан чипқондай елкасини қийшайтириб юраверади... Болалари телевизор кўриб ўтиришган экан, гапни қисқа қилди: —Ҳа, ҳа, майли, ҳозир етиб бораман. Телефон гўшагини жойига қўяётиб, хонада ўтирганлар учун маълумот берган бўлди: — Қизлар ош қилишаётган экан, «кел» дейишди. Эри «ярим тунда ошга бало борми?» демаса ҳам, бирровгина телевизор ўлгурдан нигоҳини олиб, салгина норози кўз билан қараб қўйса ҳам майли эди. Бу ҳатто шуни ҳам эплай олмайди. Қизи ҳам отасининг ўзи! Шунча кишининг кўз ўнгида онасининг тани савдога кираяпти, отаси бир ёғли луқма илинжида томошабин бўлиб турибди. Ўн олтига кирган қиз ҳам ҳеч нарсани кўрмайдиям, эшитмайдиям. Фоҳишалик йўлига кириб кетган бечора аёл ҳақидаги фильмни ўнинчими, йигирманчими марта кўзлари ёшга тўлиб кўраяпти. Кичкина ўғли отасининг ёнидан туриб келиб,этагига ёпишди: — Менам бораман!.. Фақат... Шавкат безовта томоқ қирди. Ўғли ўтирган томонга қарашга унинг юзи бўлмади. Аллақачон уйқуси учиб кетган бўлса-да, узоқ ювинди. Муздек сув қаерга тегса, ўша ерда оғриқ пасайгандек бўлар эди. Қанийди, кўкрак қафасини ёриб, юрагини чиқарса-ю, обдон ювса... Амал-тақал қилиб кийинди, пардоз-андоз қилган бўлди. Онабоши пардозсиз боришларини хуш кўрмайди. Сўлғин юзларига упа устидан қизил суртаётиб, малолланади: «Кошки, ўша эркакларни уларнинг пардоз-андози қизиқтирса...» Кўп ўтмай у киноактрисалардек гўзал ва мағрур аёлга айланди. Тошойнадаги аксига қараб туриб, суюниш ўрнига, алами ошди: «Бузоқнинг югургани сомонхонагача. Сенинг кибру ҳавонг онабошининг остонасигача!» Кейин... истаса-истамаса ялтоқланиши, ёқса-ёқмаса, ароқ, тер ҳиди анқиб турган аллакимларнинг олдида жилпанглаши, иложи бўлса, онабошидан ҳам яшириқча беш-ўн сўм пул ундириши лозим. «Мениям обкетасиз» деб ғингшиб турган Сардорни онаси умидини буткул уздириб эшикка йўналгач, изиллаб йиғлай бошлади: — Менам бораман. Ўзи тўлиб турган эди. Боласининг хархашаси, эрининг бамайлихотир кино кўриб ўтириши, яна... умуман ҳамма-ҳаммаси уни вулқонга айлантириб юборди. — Ҳей! Манавини олсанг, ўласанми?! Эри чиқиб, пойгакда йиғлаётган Сардорни кўтариб олди. — Юр, ўғлим, мен сенга конфет бераман. «Ўғлим» эмиш, унинг кимдан илашганини мен билмайман-у!.. Онабоши унинг кайфияти йўқлигини дарров сезди: — Ҳа? Бу унинг «Сенга нима бўлди, қизгинам?» деб ҳол сўрагани эмас. «Бу ерга ёмон кайфият билан келишга нима ҳаққинг бор?» дегани эди. Бошқа пайт бўлганда бу таҳдиддан сўнг, қўлидан келса-келмаса, ўзини тутиб олишга ҳаракат қилар эди. Бу сафар... қандайдир ҳаммасига бирдан қўл силтагиси келаётган эди. — Ўзим!.. Онабоши унга еб қўйгудай бўлиб бир қаради-да, сўнг дераза томон ишора қилди. У шундан кейингина дераза ёнида кўзлари ҳайратдан ката-катта очилган йигитни кўриб қолди. Йигит кўркам ва ниҳоятда ёш эди, кўнгли қанчалар беғуборлигини қарашлари айтиб турарди. «Бир камим она сути оғзидан кетмаган гўдакларнинг кўнглини олиш эди!» Эшикдан қандай кибру ҳаво билан кирган бўлса, шундай ҳолатда бош ирғиб саломлашган бўлди ва онасидан аразлаган қизчадек тумтайиб кираверишдаги эски ором курсига чўкди.Онабоши унинг чимирилган қиёфасига қараб, имо-ишора билан юмшата олмаслигини англаб етди шекилли, ошкора таҳдидга ўтди: — Қаерга келганинг эсингдан чиқдими, дейман? — Хавотирланманг, ҳаммаси эсимда. Ишга келдим. Пул топиш учун, эримни, болаларимни боқиш учун!.. 📚 Ibratli Hikoyalar 📚

Аввалига раис буванинг гапига ишонмадим. Наҳотки, одамлар шунчаликка бориб етса! Эртаси ваннахонада навбат кутиб ўтириб, дам олувчилардан бири билан суҳбатлашиб қолдим. Шу ернинг одами экан. – Ноинсофликни деҳқонмас, буларнинг ўзи бошлади! – деди у чапанича шанғиллаб. – Бултур ҳаммани ёш бола қилиб лақиллатди-ку, булар! Маълум бўлишича, ўтган йили хўжалик ғалла режасини мўлжалдан анча ошириб адо этган. Хирмон кўтарилиб, одамлар ўз улушини олмоқчи бўлиб турганида ишкал чиққан. Деҳқонлар мўлжалдаги буғдойнинг учдан бирини ҳам ололмаган. Раис билан кейинги суҳбатимиз совуққина бўлди. – Одамларда ишонч йўқолишига сиз ҳам сабабчисиз! – дедим. – Сиз шу хўжаликнинг бошлиғисиз. Ота ўрнидасиз! Нега одамларни алдайсиз? – Хўжалик режани бажаргани билан туман уддалолмай қолди, – деди раис қовоғини солиб. – Туман энди амаллаган эди, вилоят оқсади. Бир томондан кичик ҳоким, бир томондан, катта ҳоким сиқувга олиб турганидан кейин қўлимдан нима келарди? Тутоқиб кетдим. – Қачонгача ёмон ишлаганнинг хунини яхши ишлаган тўлайди, биродар! Сиз деҳқонни алдаб ноинсофлик қилгансиз, одамларнинг кўнглида раҳбарларга нисбатан ишончсизлик туғдиргансиз. – Сиз бу ерда яшамайсиз-да, ака, – деди юзини буриб... ...Бу гаплардан ҳамма одамларда инсофдан чекиниш пайдо бўпти-да, деган андишага бориш тўғри бўлмайди. Худога шукур, инсофлилар инсофсизлардан кўра кўп чандон ортиқ. Акс ҳолда дунё остин-устун бўлиб кетарди. Орамизда пок-ҳалол аптекачилар ва дўкончилар, ҳайдовчи ва бозорчилар, бензинчи ва хўжалик раҳбарлари оз эмас. Бизнинг халқимиз инсоф масаласида бировдан сабоқ олмайди, керак бўлса, сабоқ беради! Ўз вақтида «Туркистон вилоятининг газити» муҳаррири бўлиб ишлагач Николай Остроумов Россия Туркистонни босиб олганидан кейин рўй берган бир воқеани ҳайратланиб ҳикоя қилади. Қовунчи қишлоғидан Тошкентдаги «зовудчи бой»га деҳқонлар туялар ва араваларга ортилган аллақанча пахта олиб келади. Ўрис «заводчи» пахта нархини ҳисоб-китоб қилгач, уларга «червон» ўрнига қопга солинган чақа беради. Бу «сарт»ларни эрмак қи-лишнинг бир йўли эди. Деҳқонлар зил-замбил чақаларни аравага ортиб олиб кетадилар. Икки кундан кейин «сарт»лардан бири «заводчи»нинг ҳузурига келади. Бой «нима гап» деб сўраганида, деҳқон унга бир ҳовуч чақани узатади. «Тўрам, пулингизни санасак, бир ярим сўм ортиқ чиқди, шуни олиб келдим». ...Одам инсофли бўлиши учун тоғни урса талқон қиладиган паҳлавон бўлиши шарт эмас. Инсоф мажбуриятдан кўра кўпроқ ихтиёрийликка асосланади ва инсонийликнинг оддий кўриниши сифатида намоён бўлади. Ўзи яшайдиган кўп қаватли «дом»нинг ақалли ўзи турадиган зинасини супуриб қўйишу, бировнинг ҳақидан тийилиш ҳам, шифокор сифатида азоб чекаётган беморнинг бошида бир соат ортиқроқ ўтиришу, муаллим сифатида мактабдан кўнгли совиган боланинг уйига бориб, ота-онаси билан бир лаҳза юракдан суҳбатлашиш ҳам, кўнгли ўксик бандага бир оғиз ширин сўз билан далда беришу, тансиқроқ таом пиширса, бетоб ётган қўшнисига бир қошиқ илиниш ҳам инсоф саналади. Бунақа мисолларни ҳар куни учратиш мумкин. Саҳарлаб ишга кетаётиб, бугун мен фалон-фалон юмушларни қилишим керак, деб кўнгилга тугиб қўйишу, оқшом ишдан қайтаётиб, зиммамдаги вазифани қай даражада адо этдим, дейиш ҳам, меҳнат таътилидан жилла қурса икки кун аввал қайтиб, шунча дам олганим етар, икки кунгина шу жа-моам учун холис ишлаб бера қолай, дейиш ҳам инсоф дафтарига битилади. Янаям кенгроқ миқёсда оладиган бўлсак, Ватаним қай манзилга қараб кетаяпти-ю, юртимнинг мурод-мақсудига етиши учун мен қанчалик улуш қўшдим, деб ўйлаш ҳам, Мустақиллик менга нималар ато этди-ю, бу неъматни оқлаш учун мен нима қила олдим, деб ўзидан сўраш ҳам инсоф доирасига киради. Яна ўша саволни такрорлашга тўғри келади. Ҳарқалай, инсоф деганни нима билан ўлчаган маъқул?. Менимча, инсоф – иймоннинг амалдаги кўринишидир. Бошқачароқ қилиб айтадиган бўлсак, иймон – қонун, инсоф эса унинг ижроси! Инсон боласи ўз манфаатига мос келиш-келмаслигидан қатъи назар, бажариш лозим бўлган эзгу амалларни бажарса, ўз манфаатига мос келиш-келмаслигидан қатъи назар, қилиш мумкин бўлмаган ишлардан ўзини тийса, инсофли бўлади.

Бултур қиш чилласида тобим қочиб қолди. Иситма кўтарилиб кетди. Шифохонага ётай десам, иш тиғиз. Дўхтирлар ҳар саккиз соатда укол қилишни буюрган. Кундузи-ку, майли. Поликлиникага бориб эмлатаман. Кечасининг иши қийин... Маҳалламиздаги ҳамшира аёл ҳар кеча соат ўн иккида, эрталаб соат саккизда уйга келиб укол қилди. Олти кун... Худога шукур, дард чекинди. Охирги уколни қилганда, ийманиброқ қўлига пул тутқаздим. – Минг раҳмат, сизга. Узр, «қўл ҳақи» деган гап бор... Ҳамшира кўзимга таънали қаради: – Шунақа десангиз, хонадонингизга бошқа қадам босмайман. Биз қўшнимиз-ку, домла, маҳалладошмиз... ...Шаҳар чеккароғидан машинамга бензин қуйган эдим. Ишонсангиз, машина жонивор тўхтаган жойида мотори ўчиб қолаверди. Уйга минг машаққат билан етиб олдим. Яхшиям, «машинанинг бензобакидан кириб, глушителидан чиқиб кетадиган» танишим бор. Моторни очмасданоқ касалини топди. – Нима бало, бензин қуйдингизми, дизтопливами? Хусусий бензоколонка очган бошқа бир танишимга шу воқеани айтиб ҳасрат қилсам, койинди. – Жа ошириб юборибди-да, ноинсоф! Мен унақа қилмайман. Тўғри, юз прасан тоза бензин қуяман, демайман. Бунақаси отлиққаям йўқ. Жиндай «эконом» қилиб қолиш, деган гап биздаям бор. Аммо лекин бир хилларга ўхшаб ҳар канистирдан икки-уч литрлаб «уриб» қолмайман. Атиги бир литр. Хўш, нима қилай бўлмаса! Бири келади текшириб. Бири келади пишқириб! Ҳар куни йигирма литр бензинни «такса» қилиб бўйнимга илиб қўйганлар бор. ...Соҳибқирон Амир Темур замонидан бери бизнинг кунларгача довруғи достон бўлиб келаётган тошкентлик машҳур моштабиблар сулоласининг вакили Абдужаббор ҳожи Моштабиб ўзининг хотиралар китобида болалик чоғида бўлиб ўтган бир воқеани ҳикоя қилади. Иккинчи жаҳон урушининг қишли-қировли кунларидан бирида табибнинг эшиги тақиллаб, ҳарбий кийимдаги одам Абдужабборнинг бобоси Муҳаммад Иброҳимни йўқлаб келади. «Отахон, мени танияпсизми?» деб сўрайди кулимсираб. Кекса табиб уни эслай олмаганини айтганда, меҳмон уруш арафасида кўпкарида йиқилиб оёғи синганини, уни табиб даволаганини ёдига солади. Шу мўътабар зот даволаган оёғи билан ярим дунёни айланиб келганини айтади. Ва ўша пайтда урушга кетиб, табибни рози қила олмагани учун узр сўрайди. Юк халтасидан аллақанча емак чиқариб, тақдим этади. Қаҳатчилик ҳаммани қақшатиб турган паллада бу – бутун бир хазина эди. Табиблар оиласи ҳадяни яқин-йироқ кишилари билан баҳам кўрадилар... Ажаб! Қаҳатчилик йилларида қачондир ўзини даволаган табиб ҳузурига сўроқлаб келган оддий аскар нега шундай қилди экан? Орадан шунча йил ўтиб кетган бўлса, табиб уни батамом унутиб юборган бўлса. Аскар тиззасигача қон кечиб, дийдаси қотиб кетган бўлса... Табибни излаб келмаслиги ҳам мумкин эди-ку! Ё унинг давлати аптекачиникидан бензоколонка очган танишимникидан кўпроқ бўлган. ...Дунёда халқ кўп, миллат кўп. Ҳар бирининг ўз урф-одатлари, ўз дунёқараши бор. Бироқ яхлит олганда бани инсоннинг ҳаммаси яккаю ёлғиз Оллоҳнинг бандаси! Шу боис уларнинг феъл-атворида, хатти-ҳаракатларида ғаройиб муштаракликлар бўлади. Устоз Озод Шарафуддинов билан бир вилоятдаги шифо масканида даволанадиган бўлдик. Мамлакатимиз ғалла мустақиллигига энди эришган, ҳамма ерга нуқул пахта тиқиштирмай, ғалла майдонлари кенгайтирилган кезлар эди. Биз даволанаётган сиҳатгоҳнинг этаги чексиз буғдойзорга туташиб кетган, айни ўрим пайти эди. Димоқни буғдой ҳиди, нон иси қитиқлайди. Белга урадиган ғаллазор шовиллаб турибди. Ҳамманинг кайфи чоғ. Деҳқонлар хурсанд! «Гектаридан фалон центрини режа бўйича топширсанг, қолгани ўзингники» деб қўйилган... Ҳар хонадон фалон тоннадан буғдой олишни мўлжаллаб турибди. Ўзи тановул қилади, ортганини сотиб тўй қилади, том солишни бошлайди... Келгуси йилда домла бетоб бўлиб қолди, сиҳатгоҳга ўзим бордим. Эски раис ошнам билан суҳбатлашсам, машқи пастроқ. – Нима, бу йил ҳосилнинг чўғи камроқми? – десам бош чайқади. – Одамлардан инсоф қочди, домла. Кўз-қулоқ бўлиб турмасанг, пайт пойлаб буғдойни ўриб кетишдан ҳам тонмайди булар!

– Энди, ака... – деди дудмал қилиб, – ўзингиздан қолар гап йўқ. Бизнинг ҳам харажатларимиз бор. Кўз тикиб турганлар бор... Эринмасдан аввалги дорихонага тағин қайтиб кирдим. Аптекачи аёлдан унинг дориси бошқаларникидан иега арзон эканини сўрадим. – Менинг авлодларим аптекачи бўлган, – деди у. – Отам ҳам, қайнотам ҳам... Раҳматли адам қаттиқ тайинлар эдилар. «Дорини одамлар муҳтожликдан олади, дорининг ҳақига хиёнат қилиб бўлмайди», деганлар... ... Одамлар пул ўлсин-а, пул ўлсин, деган гапни ярим таассуф, ярим табассум билан хитоб қилиши бежиз эмас. Баъзан пул учун шунақанги нарсаларни ўйлаб топишадики, ҳайрон қоласан! Қишда ҳадеб бозорга қатнаш ташвишидан қутулиш учун бирйўла 150 кило пиёз сотиб олдим. Бозорнинг олди пиёзи. Целлофан тўр қоп ичида ярақлаб турибди. Ҳаммаси бир текис. Ҳаммаси йирик-йирик! – Укажон, пиёзнинг ҳаммаси бир хилми? – десам, пиёзфуруш ранжиди. – Мен сизни алдайманми? Тўртта қопчиғини уйга келтириб, ағдарсам, ҳар қопчиқдан камида беш-олти килодан «болачалар» чиқди. Данакдан каттароқ, ёнғоқдан кичикроқ. Бир текис пиёз орасига шунча майдасини қандай жойлаганига ҳеч ақлим етмайди! Целлофан тўрхалтадан майдаси кўриниб туриши керак-ку? Бозорга қатнаб юрадиган қайнимга шу гапни айтсам, мазза қилиб кулди. – Бунинг отини «карнай усули» дейди! «Карнай усули» ғалати экан. Пиёзфурушлардан бири целлофан тўр халтани очиб туради. Бошқаси халта тагига йирик пиёзларни бир қатор териб чиқади. Кейин тўр қопнинг ўртасига печканинг тунука дудбуронини тик қилиб қўяди-да, сиғганича майда пиёздан «карнай» ичига тўкади. Атрофига эса йирик пиёзларни жойлаб чиқишади. Кейин тунука карнайни секин тортиб олади-да, устига тағин яхши пиёзни териб, қопнинг оғзини боғлайди. Қарабсизки, қопнинг қаёғини ағдарманг, ҳамма томонида йирик пиёз кўриниб туради. Орасида эса «болачалари». Баайни бўғоз сигирдек! Ростини айтсам, конфетнинг орасига мураббо тиқишдек ноёб «карнай усули»ни ўйлаб топган азаматга шу пайтгача нега Нобель мукофоти беришмаганига ҳайронман! ...Бўйинбоғ олмоқчи бўлиб, «супермаркет» деган кошонага кириб қолсам денг! Иккинчи қаватга кўтарилишим билан қошлари қилдеккина, кўйлакчасининг этаги тиззасидан бир қарич тепада турган қиз рўпара келди. У ёққа борсам, бу ёққа боради, бу ёққа борсам, у ёққа. Бу қизни менинг нимам бунчалик қизиқтириб қолди, деб ҳайрон бўлдиму, кейин миямга урди: бирон нарсани ўмариб кетмасин, деб кузатиб юрибди! Ниҳоят ўзим хоҳлаган бўйинбоғни топдим. Чиройли, ялтироқ қутичада. Нархини сўраган эдим, бояги қиз табассум ҳадя этди. – Ўн саккиз минг сўм! Ҳайрон бўлдим. – Нима, бунинг ичида бўйин ҳам борми? Қиз қилдек қошини чимирди. – Тушунмадим. – Бўйинбоғнинг ичида одамнинг бўйни ҳам борми? – дедим тушунтириб. – Галстук деганиям ўн саккиз минг турадими? – Сиз «супермаркет»да юрибсиз, амаки! – деди у. – Арзон матах оладиган одам «барахолкага» боради. «Жиянчам» тўғри айтган экан! Оддий магазиндан худди ўшанақа ялтироқ қутичадаги, худди ўшанақа галстукни беш мингга олдим. Қизга ичимда раҳмат айтдим, аммо бир оз ўйлаб туриб ўзимни ёмон кўриб кетдим., Аслида, шу бўйинбоғ деган дардисарни «супермаркет»дан ўн саккиз мингга ола қолсам бўлар экан. Қийин ўша «супермаркет»дагиларга! «Жиянчам» қилдек қошига оро бериш учун кун ора сартарошхонага кириши керакми? Кўйлак тиктириши учун ҳафтада бир «Модалар уйи»га қатнаши керакми? Шунча пулни қаердан олсин? Албатта, ўзининг «босс»идан олади-да! «Босс» кимдан олади? Сиз билан менга ўхшаган харидордан-да! Ҳалиям инсофи бор экан! Бўйинбоғни эллик минг сўм деса, нима қилардим? Албатта, «бозор иқтисоди»нинг ўз қонун-қоидалари бор. «Чидаганга чиқарган». Ҳар ким ўз молини ўзи баҳолайди. Эҳтимол ота-боболаримиз «бозор – шайтоннинг айвони» деганда шуни назарда тутгандир... Шунақа-ку, «бозор иқтисоди»нинг шафқатсиз қонунларига бўйсунмайдиган, бўйсунишни хоҳламайдиган ҳолатлар ҳам бўлиб туради. Одамнинг инсоф доираси шунақа паллада синовдан ўтади.

Чуқурроқ ўйлаб қарасангиз, инсоф билан инсофсизлик ўртасидаги чегарани ажратиш гоҳо қийин кечишини кўрасиз. Шўро замонида баъзилар ишга кирмоқчи бўлса, «ойлигимас, кунлиги қанча?» деб сўрарди. Сабаби – ҳамма нарса ҳамманики ва ҳеч кимники эмас эди. Етмишинчи йиллари қайси бир макарон заводи билан боғлиқ латифанамо ҳангома машҳур бўлиб кетган эди. Заводга Германияданмией, Чехословакиямией замонавий машина олиб келишибди. Машина хамирни ўзи қориб, тобига келтириб, ўзи макарон линиясига расамади билан тарқатиб берар экан. Ҳамманинг жони кириб қопти. Ақлли машинанинг тугмачасини вақтида босиб турсангиз, бас. Шунақа-ку, орадан бирон ой ўтгач, машина хумпар ёмон «ҳунар кўрсатибди». Беш тонна хамирни айлантираётган мослама «ғўлдир-ғўлдир» қилиб турибди-да, хамирни макарон линиясига узатиш ўрнига варақлатиб ерга тўкиб ташлабди. Беш тонна хамирнинг ер билан битта бўлиб, оқиб ётишини бир тасаввур қилинг! Ҳаммаёқ алғов-далғов бўлиб кетибди. Олис юртга сим қоқиб, зудлик билан мосламани тузатиб беришни талаб қилишибди. Усталар етиб келиб қараса, чиндан ҳам, аҳвол чатоқ. «Нега бизга бузуқ машина ўрнатдинглар?» – дебди заводдагилар. Усталар машинани текшириб кўришибди. Кейин ерга оқиб ётган хамирни текширишибди. Сўнг айтишибди: «Машина бузуқ эмас, уни ишлатаётганлар бузуқ! Хамирга ун билан бирга шакар, сут, тухум, маргарин – ҳаммасини етарли миқдорда солмаса, машина «туфлаб ташлайди». Шунақа «ёмон одати» бор!» Одамзод машина эмас. Шу боис гоҳо инсоф билан инсофсизлик чегарасини «ажрата олмай қолиши» ёки атайлаб ажратмай қўя қолиши ҳам мумкин... Кўп нарсалар хусусийлашгани бир жиҳатдан яхши бўлди. Шахсий манфаат бор жойда интилиш бор. Интилиш бор жойда тараққиёт бор. Авваллари кўча четида битта такси тўхтаса, йигирмата одам ҳаллослаб борарди. Ҳозир кўча четида битта одам қўл кўтарса, йигирмата машина ғийқиллаб тўхтайди. Автобуспару троллейбуслар бекатда турна қатор. Булар ҳаммаси яхши. Фақат «инсоф сари барака» бўлса, бас. Киракашлар орасида ҳам автобус ҳайдовчилари ичида ҳам ноинсофлари йўқ эмас. Қайси куни автобус бекатида узоқ туриб қолдим. Роппа-роса бир соатда келди, азамат. Ўн беш чоғли йўловчи салонга чиқдик. Яна чорак соатлар турдик. Маълум бўлишича, ҳайдовчининг мўлжалидаги йўловчилар чиқмагунча сабр қилиш керак экан. Ҳайдовчи бағоят хотиржамлик билан ҳаммадан кира ҳақи йиғиб олди. Шунда бир кампир минғиллаб қолса денг! – Қайтимини бермайсанми, болам? – Мен сизга «издача»ни қаердан оламан? – деди ҳайдовчи аччиқланиб, – Қанақа майда гап хотинсиз? «Тўғри» айтади, шоввоз! У-ку ҳар кимдан «арзимаган» пул уриб қоляпти. Кун бўйи тер тўкиб автобус ҳайдаганида беш минг бўлар, боринг, ана, ўн минг бўлар. Кампир эса қайтимини қистаб ўтирибди. Шу ҳам «ин-софданми?» Аптекаларни айтинг, аптекаларни! Ҳар қадамда дорихона! У боши билан бу бошининг ораси тўрт чақирим келмайдиган битта кўчада ўн бешта аптека! Деярли ҳаммаси хусусий! Беморларнинг ҳожатиии чиқараяптими, омадини берсин! Аптекани эслаганимнинг боиси шуки, дори керак бўлиб қолди. «Минг йилдан бери» ишлатиб келинадиган оддий дори. Аптекалардан бирига кирдим. Ҳаммаси ораста, замонавий... Дори дарров топилди. «Арзимаган» уч минг бир юз сўм экан. Менга қимматроқ туюлди. Иккиланиб кўчанинг нариги бетига ўтсам, яна бир дорихона бор экан. Буниси жўнроқ, пешонасида ялтироқ ёзуви йўқ. Ўша дорини сўрадим. Бир минг тўрт юз сўм экан! Аптекачи аёлдан дорини сотиб олдим-да, роппа-роса эллик қадам юриб, кўчанинг бериги бетидаги дорихонага қайтиб кирдим. Ўша дорининг қанча туришини яна сўрадим. – Ҳозир айтдимку, – деди «бу аптекачи» тушунтириб. – Бу чет эл дориси – «польский»! – Буниси-чи? – дедим қўлимдаги дорини кўрсатиб. Аптекачи дорини олиб томоша қилди. – Буям «польский!» – Уям-буям «польский» бўлса, нега сизники икки ҳисса қиммат? – дедим ҳайратланиб. «Бу аптекачи» бир қадар ҳижолат чеккандек бўлди.

ИНСОФ Халқимизнинг ажойиб удумлари бор. Чақалоқнинг танглайини кўтараётганда «умринг узоқ бўлсин, инсофли-тавфиқли бўл», деб дуо қилади. Бирон муаммони ҳал этаётганда «инсоф сари барака», дейди. Бировнинг ноинсофлигидан ранжиса, «инсоф қилинг-да, биродар», дейди. Ва ниҳоят жудаям жонидан ўтиб кетса, (кечирасиз-ку, кўполроқ бўлса ҳам халқ иборасини ўз номи билан айтишга мажбурман) «ўғри бўл, ғар бўл, инсоф билан бўлгин-да», дейди... Хуллас, «Инсоф» деган тушунча билан боғлиқ гаплар кўп. Ўйлаб қарасам, бу сўзнинг бошқа тиллардаги таржимасини топиш анчайин мушкул экан. Масалан, рус тили – дунёдаги энг бой тиллардан бири. Унда «честность», «порядочность», «великодушие», «долг», «совесть» сингари теран маъно ташувчи сўзлар кўп. Бироқ менимча, улар айнан «инсоф» деган сўз маъносини тўлиқ англатмайди. Балки адашаётгандирман, лекин билишимча шундай. Қизиқ, инсоф деган нарсанинг ўзи нима? Унинг салмоғи нима билан ўлчанади? Чегараси қаердан бошланади-ю, қаергача давом этади? Узоқ-яқин ўтмишга назар ташласак, бу тушунча билан боғлиқ талай ривоятлару ҳикоятлар эсга тушади. ...Бир дўкондор юмуш билан уйига бориб келса, шогирди хурсанд бўлиб ўтирганмиш. Сабабини сўраса, бир тўп газламани тўрт юз дирҳамга сотиб, анча фойда кўрганини айтибди. Дўкондор шогирдига ўша харидорни қаердан бўлмасин топиб келишни буюрибди. Шогирд бозор айланиб, харидорни топиб кепти. – Шогирдим адашиб икки юз дирхамлик мато учун сиздан тўрт юз дирхам олибди, – дебди дўкондор ва ортиқча пулни қайтариб берибди. Харидор ҳайрон бўпти. – Мен бу ерлик эмасман, – дебди. – Бизнинг юртда бу мато тўрт юз дирхам туради, шогирдингиз адашгани йўқ, берган пулимга розиман. – Мен эса рози эмасман, – дсбди дўкондор. – Бизда икки юз дирхам туради, менга бировнинг ҳақи керакмас. Турк олими Юсуф Товаслининг «Ҳикматлар хазинаси» китобида тағин бир ривоят бор. Абдураҳмон деган одам ҳазрат Умарнинг хонадонига юмуш билан борибди. Қоронғи тушиб қолган, халифа шам ёруғида ишлаб ўтирган экан. Меҳмон билан сўрашгач, ёниб турган шамни ўчириб, бошқа шамни ёқибди. – Мана энди гаплашсак бўлади, – дебди меҳмонга. Меҳмон ҳайрон бўпти. – Бояги шамни нега ўчирдингизу, нега худди шунақа бошқа шамни ёқдингиз? – Ёниб турган шам давлатники эди. Мен унинг ёруғида давлат ишини бажараётгандим, – дебди халифа. – Сен билан қиладиган суҳбатимизнинг давлат юмушига даҳли йўқ. Шунинг учун ўз пулимга сотиб олган шамни ёкдим... Халқимизнинг ғаройиб удумлари, маънавий фазилатлари бадиий адабиётда, айниқса, Қодирий асарларида нозик ифодасини топган. «Ўткан кунлар» романидаги бир воқеани эслайлик. Отабек Тошкентда Зайнабга уйланишга мажбур бўлади. Бироқ тўй ўтгач «қанот чиқариб» Марғилонга «учади». Бу орада Хомиднинг фитнаси билан Мирзакарим қутидор хонадонига Отабек номидан Кумушни «талоқ қилгани» ҳақида хат борган. Шом намозига шошилаётган Қутидор эшикдан чиқиши билан Отабек уни кўради-ю, отини кўча ўртасида қолдириб, қайнотасининг истиқболига югуради. Қутидор учун бу икки ҳисса ҳақорат бўлиб туюлиши табиий эди. Не ниятлар билан ўстирган битта-ю-битта қизи Кумушни бахти қаро қилган, устига хотин олгани етмагандек, тағин «талоқ хати» ёзган собиқ куёв унга қучоқ очиб келса! Мирзакарим қутидор «уятсизга менинг уйимда ўрин йўқ» деб эшикни ёпади. Ҳеч нимадан бехабар Отабек хушсиз бир алпозда туриб қолади. Мана шу ўринда оддий китобхон деярли эътибор бермайдиган ғалати гап бор. «Отабек эсини бошига йиғиб, михлангани еридан қўзғалганида шом намози ўқилиб битган, кишилар уйларига қайта бошлаган эди. У келиб отига минди ва «чух» деди. Лекин от қўзғалмади. Икки-уч қамчидан сўнг толга боғланган тизгин шарт этиб узилиб кетгач, боя юриб кетган отини ўткинчилардан биттасининг боғлаб турганини эслади. «Чух» деди, от кўчанинг шарқига қараб кетди...» Савол туғилади. Отабекнинг кўча ўртасида бошвоқсиз қолган отини толга арқонлаб қўйган ким? У Отабекни танирмиди? Нега энди етти ёт бегона одамнинг уловини етаклаб бориб арқонлаб қўйди? Зарилмиди шундай қилиши? Гап шундаки, ўша инсонда инсоф бор эди!

Бундай инсонни иймонли, дейдилар. Одам бажариши лозим бўлган эзгу амаллардан манфаат тополмагани учун улардан воз кечса-ю, қилиш мумкин бўлмаган ишларни қилиб, шундан манфаат изласа, ноинсоф бўлади. Албатта, бунинг учун уни жазоламасликлари, қилмишлари гоҳ билиниб, гоҳ билинмаслиги ҳам мумкин. Бироқ барибир иймонга шикаст етади. Шунинг учун бундай бандани иймонсиз, дейдилар. Иймонсизлик эса барча разолатлар учун дарвозани ланг очиб қўйиш билан тенг! Шу маънода, Инсофни Иймон дарвозасининг посбони деса бўлади! Сўзимизнинг бошида айтилган яна бир саволга қайтайлик. Инсоф нимадан бошланади? Инсоф ҳар бир инсоннинг ўзидан бошланади! Oʼtkir Hoshimov

Аввалига раис буванинг гапига ишонмадим. Наҳотки, одамлар шунчаликка бориб етса! Эртаси ваннахонада навбат кутиб ўтириб, дам олувчилардан бири билан суҳбатлашиб қолдим. Шу ернинг одами экан. – Ноинсофликни деҳқонмас, буларнинг ўзи бошлади! – деди у чапанича шанғиллаб. – Бултур ҳаммани ёш бола қилиб лақиллатди-ку, булар! Маълум бўлишича, ўтган йили хўжалик ғалла режасини мўлжалдан анча ошириб адо этган. Хирмон кўтарилиб, одамлар ўз улушини олмоқчи бўлиб турганида ишкал чиққан. Деҳқонлар мўлжалдаги буғдойнинг учдан бирини ҳам ололмаган. Раис билан кейинги суҳбатимиз совуққина бўлди. – Одамларда ишонч йўқолишига сиз ҳам сабабчисиз! – дедим. – Сиз шу хўжаликнинг бошлиғисиз. Ота ўрнидасиз! Нега одамларни алдайсиз? – Хўжалик режани бажаргани билан туман уддалолмай қолди, – деди раис қовоғини солиб. – Туман энди амаллаган эди, вилоят оқсади. Бир томондан кичик ҳоким, бир томондан, катта ҳоким сиқувга олиб турганидан кейин қўлимдан нима келарди? Тутоқиб кетдим. – Қачонгача ёмон ишлаганнинг хунини яхши ишлаган тўлайди, биродар! Сиз деҳқонни алдаб ноинсофлик қилгансиз, одамларнинг кўнглида раҳбарларга нисбатан ишончсизлик туғдиргансиз. – Сиз бу ерда яшамайсиз-да, ака, – деди юзини буриб... ...Бу гаплардан ҳамма одамларда инсофдан чекиниш пайдо бўпти-да, деган андишага бориш тўғри бўлмайди. Худога шукур, инсофлилар инсофсизлардан кўра кўп чандон ортиқ. Акс ҳолда дунё остин-устун бўлиб кетарди. Орамизда пок-ҳалол аптекачилар ва дўкончилар, ҳайдовчи ва бозорчилар, бензинчи ва хўжалик раҳбарлари оз эмас. Бизнинг халқимиз инсоф масаласида бировдан сабоқ олмайди, керак бўлса, сабоқ беради! Ўз вақтида «Туркистон вилоятининг газити» муҳаррири бўлиб ишлагач Николай Остроумов Россия Туркистонни босиб олганидан кейин рўй берган бир воқеани ҳайратланиб ҳикоя қилади. Қовунчи қишлоғидан Тошкентдаги «зовудчи бой»га деҳқонлар туялар ва араваларга ортилган аллақанча пахта олиб келади. Ўрис «заводчи» пахта нархини ҳисоб-китоб қилгач, уларга «червон» ўрнига қопга солинган чақа беради. Бу «сарт»ларни эрмак қи-лишнинг бир йўли эди. Деҳқонлар зил-замбил чақаларни аравага ортиб олиб кетадилар. Икки кундан кейин «сарт»лардан бири «заводчи»нинг ҳузурига келади. Бой «нима гап» деб сўраганида, деҳқон унга бир ҳовуч чақани узатади. «Тўрам, пулингизни санасак, бир ярим сўм ортиқ чиқди, шуни олиб келдим». ...Одам инсофли бўлиши учун тоғни урса талқон қиладиган паҳлавон бўлиши шарт эмас. Инсоф мажбуриятдан кўра кўпроқ ихтиёрийликка асосланади ва инсонийликнинг оддий кўриниши сифатида намоён бўлади. Ўзи яшайдиган кўп қаватли «дом»нинг ақалли ўзи турадиган зинасини супуриб қўйишу, бировнинг ҳақидан тийилиш ҳам, шифокор сифатида азоб чекаётган беморнинг бошида бир соат ортиқроқ ўтиришу, муаллим сифатида мактабдан кўнгли совиган боланинг уйига бориб, ота-онаси билан бир лаҳза юракдан суҳбатлашиш ҳам, кўнгли ўксик бандага бир оғиз ширин сўз билан далда беришу, тансиқроқ таом пиширса, бетоб ётган қўшнисига бир қошиқ илиниш ҳам инсоф саналади. Бунақа мисолларни ҳар куни учратиш мумкин. Саҳарлаб ишга кетаётиб, бугун мен фалон-фалон юмушларни қилишим керак, деб кўнгилга тугиб қўйишу, оқшом ишдан қайтаётиб, зиммамдаги вазифани қай даражада адо этдим, дейиш ҳам, меҳнат таътилидан жилла қурса икки кун аввал қайтиб, шунча дам олганим етар, икки кунгина шу жа-моам учун холис ишлаб бера қолай, дейиш ҳам инсоф дафтарига битилади. Янаям кенгроқ миқёсда оладиган бўлсак, Ватаним қай манзилга қараб кетаяпти-ю, юртимнинг мурод-мақсудига етиши учун мен қанчалик улуш қўшдим, деб ўйлаш ҳам, Мустақиллик менга нималар ато этди-ю, бу неъматни оқлаш учун мен нима қила олдим, деб ўзидан сўраш ҳам инсоф доирасига киради. Яна ўша саволни такрорлашга тўғри келади. Ҳарқалай, инсоф деганни нима билан ўлчаган маъқул?. Менимча, инсоф – иймоннинг амалдаги кўринишидир. Бошқачароқ қилиб айтадиган бўлсак, иймон – қонун, инсоф эса унинг ижроси! Инсон боласи ўз манфаатига мос келиш-келмаслигидан қатъи назар, бажариш лозим бўлган эзгу амалларни бажарса, ўз манфаатига мос келиш-келмаслигидан қатъи назар, қилиш мумкин бўлмаган ишлардан ўзини тийса, инсофли бўлади.

Бултур қиш чилласида тобим қочиб қолди. Иситма кўтарилиб кетди. Шифохонага ётай десам, иш тиғиз. Дўхтирлар ҳар саккиз соатда укол қилишни буюрган. Кундузи-ку, майли. Поликлиникага бориб эмлатаман. Кечасининг иши қийин... Маҳалламиздаги ҳамшира аёл ҳар кеча соат ўн иккида, эрталаб соат саккизда уйга келиб укол қилди. Олти кун... Худога шукур, дард чекинди. Охирги уколни қилганда, ийманиброқ қўлига пул тутқаздим. – Минг раҳмат, сизга. Узр, «қўл ҳақи» деган гап бор... Ҳамшира кўзимга таънали қаради: – Шунақа десангиз, хонадонингизга бошқа қадам босмайман. Биз қўшнимиз-ку, домла, маҳалладошмиз... ...Шаҳар чеккароғидан машинамга бензин қуйган эдим. Ишонсангиз, машина жонивор тўхтаган жойида мотори ўчиб қолаверди. Уйга минг машаққат билан етиб олдим. Яхшиям, «машинанинг бензобакидан кириб, глушителидан чиқиб кетадиган» танишим бор. Моторни очмасданоқ касалини топди. – Нима бало, бензин қуйдингизми, дизтопливами? Хусусий бензоколонка очган бошқа бир танишимга шу воқеани айтиб ҳасрат қилсам, койинди. – Жа ошириб юборибди-да, ноинсоф! Мен унақа қилмайман. Тўғри, юз прасан тоза бензин қуяман, демайман. Бунақаси отлиққаям йўқ. Жиндай «эконом» қилиб қолиш, деган гап биздаям бор. Аммо лекин бир хилларга ўхшаб ҳар канистирдан икки-уч литрлаб «уриб» қолмайман. Атиги бир литр. Хўш, нима қилай бўлмаса! Бири келади текшириб. Бири келади пишқириб! Ҳар куни йигирма литр бензинни «такса» қилиб бўйнимга илиб қўйганлар бор. ...Соҳибқирон Амир Темур замонидан бери бизнинг кунларгача довруғи достон бўлиб келаётган тошкентлик машҳур моштабиблар сулоласининг вакили Абдужаббор ҳожи Моштабиб ўзининг хотиралар китобида болалик чоғида бўлиб ўтган бир воқеани ҳикоя қилади. Иккинчи жаҳон урушининг қишли-қировли кунларидан бирида табибнинг эшиги тақиллаб, ҳарбий кийимдаги одам Абдужабборнинг бобоси Муҳаммад Иброҳимни йўқлаб келади. «Отахон, мени танияпсизми?» деб сўрайди кулимсираб. Кекса табиб уни эслай олмаганини айтганда, меҳмон уруш арафасида кўпкарида йиқилиб оёғи синганини, уни табиб даволаганини ёдига солади. Шу мўътабар зот даволаган оёғи билан ярим дунёни айланиб келганини айтади. Ва ўша пайтда урушга кетиб, табибни рози қила олмагани учун узр сўрайди. Юк халтасидан аллақанча емак чиқариб, тақдим этади. Қаҳатчилик ҳаммани қақшатиб турган паллада бу – бутун бир хазина эди. Табиблар оиласи ҳадяни яқин-йироқ кишилари билан баҳам кўрадилар... Ажаб! Қаҳатчилик йилларида қачондир ўзини даволаган табиб ҳузурига сўроқлаб келган оддий аскар нега шундай қилди экан? Орадан шунча йил ўтиб кетган бўлса, табиб уни батамом унутиб юборган бўлса. Аскар тиззасигача қон кечиб, дийдаси қотиб кетган бўлса... Табибни излаб келмаслиги ҳам мумкин эди-ку! Ё унинг давлати аптекачиникидан бензоколонка очган танишимникидан кўпроқ бўлган. ...Дунёда халқ кўп, миллат кўп. Ҳар бирининг ўз урф-одатлари, ўз дунёқараши бор. Бироқ яхлит олганда бани инсоннинг ҳаммаси яккаю ёлғиз Оллоҳнинг бандаси! Шу боис уларнинг феъл-атворида, хатти-ҳаракатларида ғаройиб муштаракликлар бўлади. Устоз Озод Шарафуддинов билан бир вилоятдаги шифо масканида даволанадиган бўлдик. Мамлакатимиз ғалла мустақиллигига энди эришган, ҳамма ерга нуқул пахта тиқиштирмай, ғалла майдонлари кенгайтирилган кезлар эди. Биз даволанаётган сиҳатгоҳнинг этаги чексиз буғдойзорга туташиб кетган, айни ўрим пайти эди. Димоқни буғдой ҳиди, нон иси қитиқлайди. Белга урадиган ғаллазор шовиллаб турибди. Ҳамманинг кайфи чоғ. Деҳқонлар хурсанд! «Гектаридан фалон центрини режа бўйича топширсанг, қолгани ўзингники» деб қўйилган... Ҳар хонадон фалон тоннадан буғдой олишни мўлжаллаб турибди. Ўзи тановул қилади, ортганини сотиб тўй қилади, том солишни бошлайди... Келгуси йилда домла бетоб бўлиб қолди, сиҳатгоҳга ўзим бордим. Эски раис ошнам билан суҳбатлашсам, машқи пастроқ. – Нима, бу йил ҳосилнинг чўғи камроқми? – десам бош чайқади. – Одамлардан инсоф қочди, домла. Кўз-қулоқ бўлиб турмасанг, пайт пойлаб буғдойни ўриб кетишдан ҳам тонмайди булар!

– Энди, ака... – деди дудмал қилиб, – ўзингиздан қолар гап йўқ. Бизнинг ҳам харажатларимиз бор. Кўз тикиб турганлар бор... Эринмасдан аввалги дорихонага тағин қайтиб кирдим. Аптекачи аёлдан унинг дориси бошқаларникидан иега арзон эканини сўрадим. – Менинг авлодларим аптекачи бўлган, – деди у. – Отам ҳам, қайнотам ҳам... Раҳматли адам қаттиқ тайинлар эдилар. «Дорини одамлар муҳтожликдан олади, дорининг ҳақига хиёнат қилиб бўлмайди», деганлар... ... Одамлар пул ўлсин-а, пул ўлсин, деган гапни ярим таассуф, ярим табассум билан хитоб қилиши бежиз эмас. Баъзан пул учун шунақанги нарсаларни ўйлаб топишадики, ҳайрон қоласан! Қишда ҳадеб бозорга қатнаш ташвишидан қутулиш учун бирйўла 150 кило пиёз сотиб олдим. Бозорнинг олди пиёзи. Целлофан тўр қоп ичида ярақлаб турибди. Ҳаммаси бир текис. Ҳаммаси йирик-йирик! – Укажон, пиёзнинг ҳаммаси бир хилми? – десам, пиёзфуруш ранжиди. – Мен сизни алдайманми? Тўртта қопчиғини уйга келтириб, ағдарсам, ҳар қопчиқдан камида беш-олти килодан «болачалар» чиқди. Данакдан каттароқ, ёнғоқдан кичикроқ. Бир текис пиёз орасига шунча майдасини қандай жойлаганига ҳеч ақлим етмайди! Целлофан тўрхалтадан майдаси кўриниб туриши керак-ку? Бозорга қатнаб юрадиган қайнимга шу гапни айтсам, мазза қилиб кулди. – Бунинг отини «карнай усули» дейди! «Карнай усули» ғалати экан. Пиёзфурушлардан бири целлофан тўр халтани очиб туради. Бошқаси халта тагига йирик пиёзларни бир қатор териб чиқади. Кейин тўр қопнинг ўртасига печканинг тунука дудбуронини тик қилиб қўяди-да, сиғганича майда пиёздан «карнай» ичига тўкади. Атрофига эса йирик пиёзларни жойлаб чиқишади. Кейин тунука карнайни секин тортиб олади-да, устига тағин яхши пиёзни териб, қопнинг оғзини боғлайди. Қарабсизки, қопнинг қаёғини ағдарманг, ҳамма томонида йирик пиёз кўриниб туради. Орасида эса «болачалари». Баайни бўғоз сигирдек! Ростини айтсам, конфетнинг орасига мураббо тиқишдек ноёб «карнай усули»ни ўйлаб топган азаматга шу пайтгача нега Нобель мукофоти беришмаганига ҳайронман! ...Бўйинбоғ олмоқчи бўлиб, «супермаркет» деган кошонага кириб қолсам денг! Иккинчи қаватга кўтарилишим билан қошлари қилдеккина, кўйлакчасининг этаги тиззасидан бир қарич тепада турган қиз рўпара келди. У ёққа борсам, бу ёққа боради, бу ёққа борсам, у ёққа. Бу қизни менинг нимам бунчалик қизиқтириб қолди, деб ҳайрон бўлдиму, кейин миямга урди: бирон нарсани ўмариб кетмасин, деб кузатиб юрибди! Ниҳоят ўзим хоҳлаган бўйинбоғни топдим. Чиройли, ялтироқ қутичада. Нархини сўраган эдим, бояги қиз табассум ҳадя этди. – Ўн саккиз минг сўм! Ҳайрон бўлдим. – Нима, бунинг ичида бўйин ҳам борми? Қиз қилдек қошини чимирди. – Тушунмадим. – Бўйинбоғнинг ичида одамнинг бўйни ҳам борми? – дедим тушунтириб. – Галстук деганиям ўн саккиз минг турадими? – Сиз «супермаркет»да юрибсиз, амаки! – деди у. – Арзон матах оладиган одам «барахолкага» боради. «Жиянчам» тўғри айтган экан! Оддий магазиндан худди ўшанақа ялтироқ қутичадаги, худди ўшанақа галстукни беш мингга олдим. Қизга ичимда раҳмат айтдим, аммо бир оз ўйлаб туриб ўзимни ёмон кўриб кетдим., Аслида, шу бўйинбоғ деган дардисарни «супермаркет»дан ўн саккиз мингга ола қолсам бўлар экан. Қийин ўша «супермаркет»дагиларга! «Жиянчам» қилдек қошига оро бериш учун кун ора сартарошхонага кириши керакми? Кўйлак тиктириши учун ҳафтада бир «Модалар уйи»га қатнаши керакми? Шунча пулни қаердан олсин? Албатта, ўзининг «босс»идан олади-да! «Босс» кимдан олади? Сиз билан менга ўхшаган харидордан-да! Ҳалиям инсофи бор экан! Бўйинбоғни эллик минг сўм деса, нима қилардим? Албатта, «бозор иқтисоди»нинг ўз қонун-қоидалари бор. «Чидаганга чиқарган». Ҳар ким ўз молини ўзи баҳолайди. Эҳтимол ота-боболаримиз «бозор – шайтоннинг айвони» деганда шуни назарда тутгандир... Шунақа-ку, «бозор иқтисоди»нинг шафқатсиз қонунларига бўйсунмайдиган, бўйсунишни хоҳламайдиган ҳолатлар ҳам бўлиб туради. Одамнинг инсоф доираси шунақа паллада синовдан ўтади.

Чуқурроқ ўйлаб қарасангиз, инсоф билан инсофсизлик ўртасидаги чегарани ажратиш гоҳо қийин кечишини кўрасиз. Шўро замонида баъзилар ишга кирмоқчи бўлса, «ойлигимас, кунлиги қанча?» деб сўрарди. Сабаби – ҳамма нарса ҳамманики ва ҳеч кимники эмас эди. Етмишинчи йиллари қайси бир макарон заводи билан боғлиқ латифанамо ҳангома машҳур бўлиб кетган эди. Заводга Германияданмией, Чехословакиямией замонавий машина олиб келишибди. Машина хамирни ўзи қориб, тобига келтириб, ўзи макарон линиясига расамади билан тарқатиб берар экан. Ҳамманинг жони кириб қопти. Ақлли машинанинг тугмачасини вақтида босиб турсангиз, бас. Шунақа-ку, орадан бирон ой ўтгач, машина хумпар ёмон «ҳунар кўрсатибди». Беш тонна хамирни айлантираётган мослама «ғўлдир-ғўлдир» қилиб турибди-да, хамирни макарон линиясига узатиш ўрнига варақлатиб ерга тўкиб ташлабди. Беш тонна хамирнинг ер билан битта бўлиб, оқиб ётишини бир тасаввур қилинг! Ҳаммаёқ алғов-далғов бўлиб кетибди. Олис юртга сим қоқиб, зудлик билан мосламани тузатиб беришни талаб қилишибди. Усталар етиб келиб қараса, чиндан ҳам, аҳвол чатоқ. «Нега бизга бузуқ машина ўрнатдинглар?» – дебди заводдагилар. Усталар машинани текшириб кўришибди. Кейин ерга оқиб ётган хамирни текширишибди. Сўнг айтишибди: «Машина бузуқ эмас, уни ишлатаётганлар бузуқ! Хамирга ун билан бирга шакар, сут, тухум, маргарин – ҳаммасини етарли миқдорда солмаса, машина «туфлаб ташлайди». Шунақа «ёмон одати» бор!» Одамзод машина эмас. Шу боис гоҳо инсоф билан инсофсизлик чегарасини «ажрата олмай қолиши» ёки атайлаб ажратмай қўя қолиши ҳам мумкин... Кўп нарсалар хусусийлашгани бир жиҳатдан яхши бўлди. Шахсий манфаат бор жойда интилиш бор. Интилиш бор жойда тараққиёт бор. Авваллари кўча четида битта такси тўхтаса, йигирмата одам ҳаллослаб борарди. Ҳозир кўча четида битта одам қўл кўтарса, йигирмата машина ғийқиллаб тўхтайди. Автобуспару троллейбуслар бекатда турна қатор. Булар ҳаммаси яхши. Фақат «инсоф сари барака» бўлса, бас. Киракашлар орасида ҳам автобус ҳайдовчилари ичида ҳам ноинсофлари йўқ эмас. Қайси куни автобус бекатида узоқ туриб қолдим. Роппа-роса бир соатда келди, азамат. Ўн беш чоғли йўловчи салонга чиқдик. Яна чорак соатлар турдик. Маълум бўлишича, ҳайдовчининг мўлжалидаги йўловчилар чиқмагунча сабр қилиш керак экан. Ҳайдовчи бағоят хотиржамлик билан ҳаммадан кира ҳақи йиғиб олди. Шунда бир кампир минғиллаб қолса денг! – Қайтимини бермайсанми, болам? – Мен сизга «издача»ни қаердан оламан? – деди ҳайдовчи аччиқланиб, – Қанақа майда гап хотинсиз? «Тўғри» айтади, шоввоз! У-ку ҳар кимдан «арзимаган» пул уриб қоляпти. Кун бўйи тер тўкиб автобус ҳайдаганида беш минг бўлар, боринг, ана, ўн минг бўлар. Кампир эса қайтимини қистаб ўтирибди. Шу ҳам «ин-софданми?» Аптекаларни айтинг, аптекаларни! Ҳар қадамда дорихона! У боши билан бу бошининг ораси тўрт чақирим келмайдиган битта кўчада ўн бешта аптека! Деярли ҳаммаси хусусий! Беморларнинг ҳожатиии чиқараяптими, омадини берсин! Аптекани эслаганимнинг боиси шуки, дори керак бўлиб қолди. «Минг йилдан бери» ишлатиб келинадиган оддий дори. Аптекалардан бирига кирдим. Ҳаммаси ораста, замонавий... Дори дарров топилди. «Арзимаган» уч минг бир юз сўм экан. Менга қимматроқ туюлди. Иккиланиб кўчанинг нариги бетига ўтсам, яна бир дорихона бор экан. Буниси жўнроқ, пешонасида ялтироқ ёзуви йўқ. Ўша дорини сўрадим. Бир минг тўрт юз сўм экан! Аптекачи аёлдан дорини сотиб олдим-да, роппа-роса эллик қадам юриб, кўчанинг бериги бетидаги дорихонага қайтиб кирдим. Ўша дорининг қанча туришини яна сўрадим. – Ҳозир айтдимку, – деди «бу аптекачи» тушунтириб. – Бу чет эл дориси – «польский»! – Буниси-чи? – дедим қўлимдаги дорини кўрсатиб. Аптекачи дорини олиб томоша қилди. – Буям «польский!» – Уям-буям «польский» бўлса, нега сизники икки ҳисса қиммат? – дедим ҳайратланиб. «Бу аптекачи» бир қадар ҳижолат чеккандек бўлди.

ИНСОФ Халқимизнинг ажойиб удумлари бор. Чақалоқнинг танглайини кўтараётганда «умринг узоқ бўлсин, инсофли-тавфиқли бўл», деб дуо қилади. Бирон муаммони ҳал этаётганда «инсоф сари барака», дейди. Бировнинг ноинсофлигидан ранжиса, «инсоф қилинг-да, биродар», дейди. Ва ниҳоят жудаям жонидан ўтиб кетса, (кечирасиз-ку, кўполроқ бўлса ҳам халқ иборасини ўз номи билан айтишга мажбурман) «ўғри бўл, ғар бўл, инсоф билан бўлгин-да», дейди... Хуллас, «Инсоф» деган тушунча билан боғлиқ гаплар кўп. Ўйлаб қарасам, бу сўзнинг бошқа тиллардаги таржимасини топиш анчайин мушкул экан. Масалан, рус тили – дунёдаги энг бой тиллардан бири. Унда «честность», «порядочность», «великодушие», «долг», «совесть» сингари теран маъно ташувчи сўзлар кўп. Бироқ менимча, улар айнан «инсоф» деган сўз маъносини тўлиқ англатмайди. Балки адашаётгандирман, лекин билишимча шундай. Қизиқ, инсоф деган нарсанинг ўзи нима? Унинг салмоғи нима билан ўлчанади? Чегараси қаердан бошланади-ю, қаергача давом этади? Узоқ-яқин ўтмишга назар ташласак, бу тушунча билан боғлиқ талай ривоятлару ҳикоятлар эсга тушади. ...Бир дўкондор юмуш билан уйига бориб келса, шогирди хурсанд бўлиб ўтирганмиш. Сабабини сўраса, бир тўп газламани тўрт юз дирҳамга сотиб, анча фойда кўрганини айтибди. Дўкондор шогирдига ўша харидорни қаердан бўлмасин топиб келишни буюрибди. Шогирд бозор айланиб, харидорни топиб кепти. – Шогирдим адашиб икки юз дирхамлик мато учун сиздан тўрт юз дирхам олибди, – дебди дўкондор ва ортиқча пулни қайтариб берибди. Харидор ҳайрон бўпти. – Мен бу ерлик эмасман, – дебди. – Бизнинг юртда бу мато тўрт юз дирхам туради, шогирдингиз адашгани йўқ, берган пулимга розиман. – Мен эса рози эмасман, – дсбди дўкондор. – Бизда икки юз дирхам туради, менга бировнинг ҳақи керакмас. Турк олими Юсуф Товаслининг «Ҳикматлар хазинаси» китобида тағин бир ривоят бор. Абдураҳмон деган одам ҳазрат Умарнинг хонадонига юмуш билан борибди. Қоронғи тушиб қолган, халифа шам ёруғида ишлаб ўтирган экан. Меҳмон билан сўрашгач, ёниб турган шамни ўчириб, бошқа шамни ёқибди. – Мана энди гаплашсак бўлади, – дебди меҳмонга. Меҳмон ҳайрон бўпти. – Бояги шамни нега ўчирдингизу, нега худди шунақа бошқа шамни ёқдингиз? – Ёниб турган шам давлатники эди. Мен унинг ёруғида давлат ишини бажараётгандим, – дебди халифа. – Сен билан қиладиган суҳбатимизнинг давлат юмушига даҳли йўқ. Шунинг учун ўз пулимга сотиб олган шамни ёкдим... Халқимизнинг ғаройиб удумлари, маънавий фазилатлари бадиий адабиётда, айниқса, Қодирий асарларида нозик ифодасини топган. «Ўткан кунлар» романидаги бир воқеани эслайлик. Отабек Тошкентда Зайнабга уйланишга мажбур бўлади. Бироқ тўй ўтгач «қанот чиқариб» Марғилонга «учади». Бу орада Хомиднинг фитнаси билан Мирзакарим қутидор хонадонига Отабек номидан Кумушни «талоқ қилгани» ҳақида хат борган. Шом намозига шошилаётган Қутидор эшикдан чиқиши билан Отабек уни кўради-ю, отини кўча ўртасида қолдириб, қайнотасининг истиқболига югуради. Қутидор учун бу икки ҳисса ҳақорат бўлиб туюлиши табиий эди. Не ниятлар билан ўстирган битта-ю-битта қизи Кумушни бахти қаро қилган, устига хотин олгани етмагандек, тағин «талоқ хати» ёзган собиқ куёв унга қучоқ очиб келса! Мирзакарим қутидор «уятсизга менинг уйимда ўрин йўқ» деб эшикни ёпади. Ҳеч нимадан бехабар Отабек хушсиз бир алпозда туриб қолади. Мана шу ўринда оддий китобхон деярли эътибор бермайдиган ғалати гап бор. «Отабек эсини бошига йиғиб, михлангани еридан қўзғалганида шом намози ўқилиб битган, кишилар уйларига қайта бошлаган эди. У келиб отига минди ва «чух» деди. Лекин от қўзғалмади. Икки-уч қамчидан сўнг толга боғланган тизгин шарт этиб узилиб кетгач, боя юриб кетган отини ўткинчилардан биттасининг боғлаб турганини эслади. «Чух» деди, от кўчанинг шарқига қараб кетди...» Савол туғилади. Отабекнинг кўча ўртасида бошвоқсиз қолган отини толга арқонлаб қўйган ким? У Отабекни танирмиди? Нега энди етти ёт бегона одамнинг уловини етаклаб бориб арқонлаб қўйди? Зарилмиди шундай қилиши? Гап шундаки, ўша инсонда инсоф бор эди!

Бу овозни танидим, овоз эгаси икки кун аввал эшитганим, "ока"нинг овозлари эди, шошиб овоз келган тарафга қарадим, тутунли хонанинг тўрида "ока" гердайиб ўтирардилар, кўриб ичимдаги қўрқув бир оз чекингандай бўлди. - "хуллас гап бундай, бугун ўша мошина эгаси яшаётган шаҳарга бориб фалон жойдаги фалон чойхонага бориб фалончи деган кишига учранг, у ҳаммасидан курсда, қолган гапни ўша жойда тушинтиришади, ҳа айтгандай, сизга қайтиб берилган пулниям ёнизга солволинг, паспортингиз ҳам ёнизда бўлсин хўпми?" Дўстим тайинлагандай "Ока"нинг гапларини бўлмасдан эшитдим ва "хўп бўлади, раҳмат сизга "ока"" дедимда дўстим билан йўлга отландик. Хуллас икки соатларда "ока" тайинлаган манзилга етиб бордик, айтилган чойхона олдида кўк "запарожец" тойчоғим турарди, кўзимга мерсдек кўриниб кетди. Бизни яна ўшандай "қароқчи" кўринишидаги йигитлар кутиб олишди ва ярим соатча кутиб туришимиз кераклигини айтиб бизни ичкаридаги таёрлаб қўйилган дастурхонга таклиф қилишди. Биздан ҳеч ким ҳеч нарса сўрамадиям, биз ҳам савол бермай дастурхонга тортилган ошни паққос туширавердик, (йўл юриб қоринг ҳам очиб кетгандида). Эндигина овқатланиб ҳам бўлгандик ичкарига қўлтиғига қалин китобсимон журнал қистириб олган қориндор киши кириб келди, ортидан эса не кўз билан кўрайки, "запарожни" эгаси ўғли билан сувга тушган мушукдек шумшайиб кириб келишди. Шу пайт ичкаридаги хонадан бўйи узун, елкалари спортчиларникидек кенг бир "ока" чиқиб келдилар ва ҳалиги қориндор акага қараб: - "тайёрми ҳаммаси" деди. - "ҳа, ҳа, тайёр, имзо қўйишса бўлди ака" деди "қоринбой" ҳаёжон билан. "ока" эса запарож эгаларига кўзларида ғазаб билан қараб: - "давай, имзоингни қўйгинда, иккинчи белабзлик қилиб бунақа пўхни емаларинг, мени ва шаҳримиздаги обрўли кишиларни юзини ерга қаратдиларинг, бунақа пасткаш бўмаларинг, эркак бўлиб туғилдиларингми, эркак бўлиб яшаб, эркак холда ўлларинг, хопми" деди. Ота - бола кўзини ердан узолмай қўлларини кўксиларига қўйганча, "хўп бўлади, бизни шайтон йўлдан урди, кечиринг" дейишарди. - "бўлди, кўп вижжилламаларинг, имзони қўй, пулингни ол ва тезда кўзимдан йўқолларинг" деди "ока" важоҳат билан. Имзо қўйилди, мошина мени номимга расмийлаштирилди, алхамдулиллах. Хужжат қўлимга тегди, елкамдан тоғ ағдарилгандай енгил бўлиб қалбим ёришди ва "окага" миннатдорчилик билдирдим. - "майли, бўлар иш бўпти, тавбасига таянди, энди сизга гапим қори ака, илмли йигит экансиз, ҳар кимгаям ортиқча ишонаверманг, бўр терисини ёпинган тулкилар атрофда тўлиб ётибди, сал ўзингизга пишиқроқ бўлинг, кўрдизку, бундайлар Аллоҳдан қўрқишмайди, аммо ўзларидан кўра кучлироқ инсонлардан зарба ейишдан қўрққанлари учун мошинани қайтаришга рози бўлишди. Саломат бўлинг.

Хуллас дадамни олиб масжидга келдим, йўлда дадам ҳеч нарса гапирмадилар,(одатда бомдод намозини икки ракъат суннатини уйда ўқиб масжидда икки ракъат фарзни адо этмагунларича ҳеч ким билан гаплашмай тасбеҳ ва саловотларни ўқирдилар.) Фарз намозини адо этиб бўлдик, намоздан сўнг дадам ўз одатларига кўра масжид токчасидан Қуръон китобини олиб ўзларига кунлик вазифа қилиб олган ўқишларини давом эттириш учун қолдилар. Ташқарига чиқсам менга мошинасини бериб турган биродар мени кутиб турган эканлар: - "домла, мобода отангизни уйларига олиб бориб қўйиш керак бўлса мен кутиб турай" Мен эса ҳамон ўзимда йўқдек кечаги воқеани таъсирида эканимдан дўстимнинг гапларига тушунмадим ва "нима дедингиз" дея сўрадим. Дўстим ҳолатимни кўриб хайрон бўлгандек ёнимга келдида: - "тобингиз яхшими, нимадандир диққатмисиз, рангингиз бир аҳвол бўлиб қолибди?" дея сўради. Мен ҳам дардимни кимга айтишни билмай турганим учун дўстимга бўлиб ўтган ишни айтиб бердим. Дўстим "дардимни" эътибор билан эшитиб бир ош бошини қашлаганича ўйланиб турдида: - "юринг домла, бир жойга ўтиб келамиз, ишингизни шу ерда ҳал қилиб берадиган одам бор" деди. - "қаерга, кимни олдига?" дедим хайрон бўлиб. - "сиз юраверинг, йўл - йўлакай сизга тушинтираман" деди. Мен ҳам иккиланмай тезда мошинасига ўтирдим ва йўлга чиқдик, дўстимнинг айтишича биз борётган киши унча - мунча муаммоларни "шессекундда" ҳал қилиб юбораркан, гап билан бўлиб шаҳар марказидан сал четроқдаги хашаматли ҳовли олдига етиб келдик, дўстим эпчиллик билан мошинанасидан тушдида ҳовли дарвозаси ёнидаги қўнғироқчанинг тугмасини босди. Ҳовлининг ҳайбати қараб шу ҳовлидан дўстимнинг таърифидаги одам ҳам девкелбатли ҳайбатли одам чиқса керак деб кутиб турдим. Дарвоза ёнидаги эшикдан ориқдан келган паст бўйли олифтагина қилиб сочларини ёнга тараб олган кичик жуссали одам чиқди, "ҳаа, бу "ўша" ҳайбатли окани уйидаги қоровули бўлса керак " деган ҳаёл билан уларга қараб турдим. Бир пайт дўстим менга қўли билан "келинг домла" деган ишорани қилиб чақирди, мошинадан тушиб ёнларига бордим: - "домла, сизга гапириб берган "фалончи ока" шу киши бўладилар" деди. Рости, мени энсам қотди, "наҳотки шу "кичкина" одамча мени каттка муаммойимни ҳал қилолса" дея ичимдан хўрсиниб қўйсамда аммо сир бой бермай бўлган воқеани батафсил айтиб бердим. "Ока" мени эътибор билан эшитдиларда: - "ҳмм, яхшии, ишончнома қўлингиздами?" - "ҳа ака, ёнимда" дедимда чопонимни ички чўнтагига тўрт буклаб солиб қўйган ишончномани бердим. - "бўлди, сизлар кетаверинглар, сиз хавотир олманг домла, эрта ёки индин сизни йигитларим чақиришади" дедида хайрлашиб уйига кириб кетди. "Оканинг" ишни ижобий битиришига ишониб - ишонмадим, аммо ёнимдаги дўстимга буни сездирмадим, дўстим эса уйга келгунга қадар "ока" билан бўлган воқеаларни мени наздимда гоҳ ошириб, гоҳ тошириб тинмай гапириб келарди. Хуллас орадан икки кун ўтиб пешин намозидан сўнг хонамда китоб ўқиб ўтирсам ўша кунги дўстим шошиб кириб келди: - "домла тез бўлинг, "ока" сизни чақиртиртирибдилар, бирга борарканмиз" деди. - "ишим ҳал бўптими" дедим шошиб. - "билмадим, борсак биламизда домла, қани кетдик, куттириб қўймайлик" Мошинага ўтириб шаҳар марказидаги бир кафега бордик, кафе эшиги олдида икки йигит стулда гаплашиб ўтиришган экан, бизни кафега кирмоқчилигимизни кўриб: - "ким керак сизларга, кафе ишламаяпти, банд ҳозир" деди йигитларни бири. - "ока" бизни кутаяптилар " деди дўстим. - "ундай бўлса кутинглар, ҳозир мен билиб чиқайчи" дея йигитларни бири ичкарига кириб кетди ва икки дақиқалардан сўнг ўша йигит бизларни ичкарига таклиф қилди. "киринглар экан". Дўстим билан ичкарига кирдик, икарига киришим билан тамакининг аччимсиқ ҳиди ва яна қанақадир нохуш ҳидлар димоғимга урилди, хона тамаки тутунига тўлгандек туман, ўртадаги узун стулда майкачан ўтирган барзангилар, уларнинг кўпларида елка ва билакларидаги сиёҳанг ёзувлар ва "нақшлар"ни кўриб ўзимни кинолардаги қароқчилар маконига келиб қолгандек ҳис қилиб қўрқиб кетдим. Давра тўридан таниш овоз эшитилди, "келинг қори".

- "биродар, намоз бошланишига 20 дақиқа бор экан, мошинангизда бориб дадамни олиб келсам майлими? " дея илтимос қилдим. Биродарим розилик берди, уйимга бордим, ҳовлига киришим билан онам пешвоз чиқдилар: - болам қаерда қолиб кетдингиз, мен ва дадангиз кўп хавотир олдик. - мошинам бузулиб қолиб кетдим, ҳозир устага бердим, дадамни чақиринг, бомдодга кеч қолмайлик. Ўзимни ёлғонимдан ўзим хижолат бўлдим, аммо иложи йўқ эди, чунки бўлган воқеани айтсам онамни соғлиқларига салбий таъсир қилишидан қўрқдим. (давоми бор).