DALA INSIDE

Ұлттық Банктің зерттеуі: қазақ тіліндегі қаржылық контентке сұраныс айтарлықтай өскен Ұлттық Банктің қаржы саласындағы коммуникациялар мен ашықтыққа арналған зерттеу нәтижелері таныстырылды. Зерттеу барысында анықталған маңызды трендтердің бірі – респонденттердің сауалнамаларға қазақ тілінде жауап беру үлесінің соңғы жылдары шамамен үштен бірге артуы. Сарапшылар мұны мемлекеттік тілдің қоғамдық және экономикалық коммуникациялардағы рөлінің күшеюін көрсететін институционалдық өзгеріс ретінде бағалайды. Зерттеу нәтижелері қаржы секторындағы коммуникациялардың сапасы да біртіндеп жақсарып келе жатқанын көрсетті. Мәселен, Ұлттық Банктің базалық мөлшерлеме бойынша коммуникацияларын «ашық әрі теңгерімді» деп бағалаған респонденттердің үлесі 46,9%-дан 56,8%-ға дейін өскен. Сонымен қатар Ұлттық Банктің ресми сайты негізгі ақпарат көзі ретінде айтарлықтай күшейген: оны пайдаланатын аудитория үлесі 44,2%-дан 76,8%-ға дейін артқан. Ал қаржылық тақырыптарды түсінуге кедергі келтіретін негізгі фактор ретінде қатысушылардың 53,9%-ы халықтың қаржылық сауаттылығының жеткіліксіздігін атаған. Респонденттердің 59%-ы экономикалық ақпаратты қарапайым әрі түсінікті форматта көбірек түсіндіру қажет деп санайды. Алайда зерттеу белгілі бір түсіндіру жұмыстарының әлі де маңызды екенін көрсетті. Мысалы, сауалнамаға қатысқандардың 64%-ы Ұлттық Банк халыққа тікелей несие береді деп есептейді. Бұл қаржы жүйесінің негізгі функциялары туралы түсіндіру жұмыстарын жалғастыру қажеттігін көрсетеді. Зерттеу авторларының пікірінше, негізгі қорытынды үш бағытқа бөлінеді: қаржы институттары ақпараттандырумен қатар күрделі экономикалық шешімдерді түсіндіруге көбірек көңіл бөлуі тиіс; қазақ тіліндегі қаржылық контентке сұраныс тұрақты түрде өсіп келеді, сондықтан мемлекеттік тілде сапалы ақпарат көбеюі тиіс; ал қаржылық сауаттылық пен экономикалық саясатты түсіну деңгейін арттыру әлі де маңызды міндет болып қала береді. Зерттеудің толық нұсқасымен сілтемеге өтіп танысуға болады https://nationalbank.kz/file/download/115061

🇪🇺📌 Еуроодақтың жаңа санкциялық пакетіне Қазақстандағы қаржы ұйымдарының кіріп кету қаупі сақталуда Еуроодақ Ресейге қарсы санкция қысымын тағы да күшейту мақсатында 21-ші санкциялық пакетін дайындай бастады. Қазір комиссия жабық отырысында оның құрамына кіретін компаниялар мен жеке тұлғаларды талқылап жатыр. Брюссель бұл жолы кезекті шектеу пакетін Ресей экономикасының банк секторына, криптоинфрақұрылымға, дрон өндірісіне, мұнай саудасына және “көлеңкелі флотқа” бағыттамақ. Себебі бұған дейін қабылданған 20-ші санкциялық тізімге Қазақстаннан United Trading Group компаниясы кірген болатын. Reuters дерегінше, бұл компания Ресейге жартылай өткізгіш өндірісінде қолданылатын химикат жеткізу тізбегіне қатысады деген күдікке ілінген. Еуроодақ Қазақстанға қарсы мемлекеттік санкция енгізбейтіні анық. Қазір кәрі құрлық Қазақстандағы жекелеген компаниялардың, делдалдардың, қаржы институттарының және логистикалық арналардың Ресейге санкцияны айналып өтуге көмектеспеуін қатаң бақылап отыр. Бұл саяси мәселе емес. Бұл ең алдымен комплаенс мәселесі.

«Ресейдің ірі банктері санкция астында қалған сайын, ресейлік компаниялар төлем жүргізудің балама жолдарын іздейді. Мұндай жағдайда үшінші елдердің банктері, төлем ұйымдары, криптоплатформалары немесе делдалдық құрылымдары тәуекел аймағына кіреді. Әрине, Қазақстан банктері соңғы жылдары санкциялық комплаенске өте сақ қарай бастады. Бұл дұрыс. Себебі бір күмәнді транзакцияның өзі банк үшін корреспонденттік қатынастарға, долларлық есеп айырысуға және халықаралық беделге соққы болуы мүмкін. Санкциялық комиссия да осы тізбектерді бақылап отыр. Әзірге Қазақстандық ешбір ұйым санкцияға ілікпейді деген гарантия жоқ», - дейді, DALA INSIDE дереккөзі.

Енді Брюссель тауардың соңғы тұтынушысына ғана емес, бүкіл жеткізу тізбегіне қарайды. Қай елден шықты, қай компания сатып алды, қай банк төлем өткізді, қай қоймада сақталды, қай бағытпен жеткізілді, соңында кім пайдаланды, осының бәрі тексеріледі. Қазақстан прагматикалық ұстанымын жақсы сақтауда. Біз Ресейге қарсы санкцияларға қосылған жоқпыз, бірақ өз аумағымыздың санкцияны айналып өтуге пайдаланылуына да мүдделі емеспіз. Бұл өте нәзік баланс. Себебі Қазақстан Ресеймен ұзын шекара, ортақ нарық, ЕАЭО, транзит және өндірістік байланыстар арқылы тығыз байланысқан. Сонымен қатар Қазақстан Еуроодақпен инвестиция, мұнай, уран, сирек металдар, көлік дәліздері және технология саласында әріптестікті тереңдетіп келеді. DALA INSIDE кезекті санкция пакетінің құрамын бақылап отырмақ 👇 https://t.me/dalainside

🎙️ Майкл Джексон көшесі, 38. Алатау қаласындағы бір көшеге поп королінің есімін беру идеясы талқылана бастады Маркетингтік креативті стратегияға жауапты топтардың ішкі жиналыстарында Майкл Джексонға бір көше беру идеясы қолдау тауып келеді. Және ол экспаттық, технологиялық жаңа қала – Алатау Ситиге жарасымды болады деген ойлар айтылуда. Көше іскер орталықта болмаса да, шығармашылық аурасы басымдау ауданнан орын тебуі ықтимал. Сөзсіз, Майкл Джексон атындағы көше бүкіл әлемнің назарын өзіне аударып, Алатауға жақсы экспаттық имидж қалыптастыра алады. Онымен қатар, сол көшеде Майклдың айдағы жүрісін бейнелейтін креативті экспонаты тұруы қажет екені айтылды. Жалпы, өзіндегі қай көшені қалай атайтынын Алатау қаласының өзі шеше алады. Қаланың толық дербес статусы бар, жеке конституциялық заңы бар. Жақында Алатау қаласының кеңесіне арнайы салық режимін және инвестициялық қолдау шараларын бекіту өкілеттігі беріледі. Бұл инновациялық салаларды дамыту үшін маңызды. Тіпті 3 мың метрге дейінгі биіктіктегі әуе кеңістігін пайдалануды Алатауды басқаратын кеңес өзі реттеп отырмақ.

«Алатау бүкіл әлемге есігін ашатын, халықаралық қала болатындықтан оның көшелеріне әлемді өзгерткен, адамзат тарихын басқа бағытқа бұра алған кесек тұлғалардың есімін беру орынды. Мұнда біз тек ішкі тарихымызға қадалып қалмау керекпіз. Шығармашылық бағытын алсақ Майкл Джексонның фактурасы әрине келіп тұр. Онымен бірге Ли Куан Ю, Илон Маск сынды тұлғаларға да көше атауын беруге болады. Дәл осы қалаға келгенде біз тар, қасаң принциппен шектеліп қалмауымыз керек», - дейді, DALA INSIDE дереккөзі.

Майкл Джексон - XX ғасыр феномені. Оны бекерден поп музыканың королі деп атамайды. Ол жалғыз өзі әлемдегі музыка, шоу-бизнес, клип индустриясы, сахналық пластика және жаһандық поп-мәдениет стандартын өзгерткен адам. Оның Thriller альбомы әлі күнге дейін әлемдік музыка тарихындағы ең қуатты коммерциялық жинақтың бірі саналады. Бұл альбомнан шыққан Billie Jean, Beat It, Thriller сынды әндер тек хит емес, бірнеше буынның ортақ мәдени коды болды. Егер Алатау City расымен Майкл Джексон атындағы көше идеясын қарастырса, “біз тек тұрғын үй салмаймыз, біз жаңа мәдени кеңістік құрамыз” деген ишара арқылы, халықаралық қауымдастыққа түсінікті өзінің жеке космополиттік стилін қалыптастыра алады. DALA INSIDE бұл идеяның қаншалықты жүзеге асырылу мүмкіндігін мониторингте ұстап отырады. Бізбен бірге бақылап отырыңыздар 👇 https://t.me/dalainside

💴 Қазақстан үшін арзан кредиттер дәуірі басталды Жақында Қаржы министрлігі юаньмен бекітілген үш жылдық панда-бондтарды 1,9 пайызбен орналастырып, өз тарихындағы ең арзан қарыздың біріне қол жеткізе білді. Бұл теңгелік облигациялар арқылы ішкі нарықтан 17 пайызбен қарыз алуға қарағанда тоғыз есе арзан. Сондықтан ол Үкіметке жеке борыш көлемін азайта отырып, өзіне қажет қаржыдан тарылмауға мүмкіндік береді. 2025 жылдың қыркүйегінен бері мемлекет пен квазимемлекеттік сектор Қытай мен Гонконг нарықтарынан 9,65 миллиард юань тартқан. Бұл шамамен 1,4 миллиард доллар. Осыдан-ақ Қазақстан үшін сыртқы қарыз архитектурасының өзгеріп жатқанын байқаймыз. Бұрын негізгі бағыт доллар мен еуро болса, енді юань толыққанды қаржыландыру арнасына айналып келеді. Мысалы, соңғы 9 айда біздің құрылымдар төрт рет облигация арқылы юаньмен қарыз алған. Оның ішінде, Қаржы министрлігі 3 жылдық панда-бондтарды 1,9 пайызбен орналастырды. Оның алдында, Самұрық-Қазына 3 жылдық панда-бондтарды 2,18 пайыз кірістілікпен шығарды. Ал ҚазМұнайГаз 5 жылдық димсам облигацияларын 3,15 пайыз кірістілікпен орналастырса, Қазақстан даму банкі 3 жылдық юань облигацияларын 3,35 пайызбен тартты. Панда-бондтар Қытайдың ішкі нарығында, юаньмен шығарылатын облигациялар. Мұнда шетелдік ойыншы Қытайдың өз ішіндегі инвесторларынан юаньмен қарыз алады. Ал димсам облигациялары Қытайдан тыс, көбіне Гонконгта юаньмен шығарылатын қағаздар. Біріншісі Қытайдың ішкі қаржы жүйесіне кіру болса, екіншісі - офшорлық юань нарығына шығу. Қазақстан осы екі есікті де ашып отыр.

«Юаньдағы арзан кредиттер біздің бюджеттік дефицит проблемасын шешу үшін керек. Қазір теңгелік облигацияларды шығару тым қымбат болып отыр, 16 пайыздан төмен ешкім алмайды. Ал осы теңгелік облигациялардың қарызын қайтару үшін жылына кемінде 3 триллион теңге қажет. Оны жабу үшін жаңа теңгелік облигациялар шығару қарыз көлемін ұлғайта беретін болады. Себебі, базалық ставка жоғары. Ал юань облигацияларының жылдық пайызы біз үшін орта есеппен 2 деңгейінде. Егер юань курсы тұрақты болып тұрса, жылына біздің қарызды төлеуге кететін шығындарды азайтуға болады», - деп түсіндірді, Қаржы министрлігі құрылымындағы инсайдер.

Қазақстанның мемлекеттік қарызы әлем бойынша салыстырсақ өте төмен деңгейде. 2025 жылғы бағалау бойынша мемлекеттік қарыз ішкі жалпы өнімнің шамамен 24,6 пайызын құрайды. Мемлекеттік қаржыны басқару тұжырымдамасында мемлекеттік қарыздың шекті деңгейі 2030 жылға қарай ішкі жалпы өнімнің 32 пайызынан аспауы тиіс деп бекітілген. Ал Үкімет қарызы үшін жеке лимит 27,5 пайыз деңгейінде бекітілген. Демек Қазақстан әлі өзінің борыштық лимитіне жеткен жоқ. Дәл осы фактор инвесторлар үшін маңызды сигнал береді. Қазақстанның қарыз алу қабілеті бар, дефолт тәуекелі төмен, ал жаңа юаньдық орналастырулар борыштық қысымнан емес, қаржыландыру құнын төмендету және нарықтарды әртараптандыру логикасынан туындап отыр. Сондықтан панда-бондтар мен димсам облигациялары Қазақстан үшін амалсыз қарыз емес. Бұл арзан әрі баламалы капиталға шығу. Мемлекет пен квазимемлекеттік сектор юань нарығында төмен мөлшерлемемен ақша тартып, долларлық және теңгелік нарыққа тәуелділікті азайтып жатыр. Ал мемлекеттік қарыздың ІЖӨ-ге шаққандағы төмен деңгейі Қазақстанға осы маневрді оңай жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Қытайдың қарыз қамытына кіріп кетеміз бе? DALA INSIDE оны үздіксіз мониторингте ұстайды. Бізге жазылыңыздар👇 https://t.me/dalainside

Yandex Qazaqstan көру, есту, сөйлеу және қозғалыс ерекшеліктері бар адамдар үшін 17 сервисті бейімдеді Мәселен, Яндекс Go қосымшасында Таксиге тапсырыс беру кезінде арнайы опцияларды таңдауға болады: «Көлікті табуға көмектесіңіз», «Тек мәтін арқылы сөйлесемін», «Мүгедектер арбасымен боламын», «Сөйлемеймін, бірақ естимін». Жүргізуші жолаушыны қалай қарсы алып, қандай көмек көрсету керектігі жөнінде алдын ала нұсқаулық алады. 2023 жылы іске қосылғалы бері бұл мүмкіндіктер 1,5 миллионнан астам сапарда пайдаланылған. Компания сервистердегі инклюзивті бағытты жүйелі түрде дамытып келеді: жаңартуларды қолжетімділік стандарттарына сәйкестігі тұрғысынан тексеріп, шешімдерді денсаулық ерекшеліктері бар адамдармен бірге сынақтан өткізеді. 👉 Толығырақ жоба сайтынан таныса аласыздар

🫴🇪🇺 Петер Мадьяр факторы OTP тобының Қазақстаннан банк сатып алу туралы жоспарын кейінге шегермек Виктор Орбанның тақтан тайып, Венгрия басшылығына Петер Мадьярдың келуі елдің сыртқы байланыстары мен жоспарларын қайта қарауына алып келді. Будапешт еуроинтеграцияны күшейтіп, бүгін дейін Ресеймен және посткеңестік кеңістікте орнаған саяси және қаржылық қарым-қатынасты мүмкіндігінше үзуге шешім қабылдаған. Венгрияның ірі қаржылық топтары да осы фарватерде жүзуі тиіс. Ең алдымен, мажар қаржылық топтарының Ресейдегі бизнес жобалардан кетуі қарастырылады. Осы орайда Венгрияның ірі қаржылық конгламераты «OTP Group» өзінің Ресейдегі еншілес банкі - OTP Bank Russia акционерлік капиталынан шығып кетуі мүмкін.

«OTP жабық жиналыстарында дәл қазір саяси режимнің бағыты мүлде өзгеріп жатқанда Қазақстаннан банк сатып алу қаншалықты орынды деген заңды сұрақтар қойыла бастады. Тәуекел-менеджменті мамандары барлық ықтимал тәуекелдерді қайта есептеуге отырды. Сондықтан сатып алу немесе біріктіру сынды M&A операциялары паузаға қойылады. OTP ең алдымен Будапешттегі қаржылық реттеушінің жаңа ережелер мен ойын ережесінің жобасын әзірлеуін күтіп отыр. Сол кезде сыртқы экспанция бағыттары да нақтыланады», - дейді, DALA INSIDE дереккөзі.

Бұл Қазақстанның жоспарларын сәл де болса бұзады. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің төрайымы Мадина Әбілқасымова елге 3 шетелдік банк келеді деп анонс жасап қойған болатын. Оның бірі осы OTP Group болуы тиіс еді. Көптеген сарапшылар оның Forte банкті сатып алу мүмкіндігін жасырмай айтқан. Олигарх Болат Өтемұратовтың құрылымы опцион ұстап отырған акционерлеріне банктің 4 миллионнан астам жай акциясын ұсынып отырғанын және лизингпен айналысатын еншілес компаниясын сатып жібергенін ескерсек, басқа банктерге қарағанда Forte-нің сатылуға дайындалғаны көрініп тұр. Бірақ Орбан кетіп, Венгрия билігіне Петер Мадьяр келеді деген саяси сценарийді ешкім ойда ұстамаған болатын. OTP Group Венгрия банк секторының 25 пайыз үлесін ұстап отыр. Forte тобын сатып алуға қаржысы жетеді. 2025 жылы OTP 1,146 триллион форинт, яғни шамамен 2,88 млрд еуро таза пайда тапқан. Жалпы кірісі 11 пайызға, таза пайыздық кірісі 9 пайызға өскен. Жалпы капитал жеткіліктілігі 19,7 пайыз деңгейінде қалыптасты. Қазір OTP Group негізгі табысы ішкі нарықтан емес, сыртқы нарықтағы қызметінен келеді. Оның шетелдегі құрылымдарын зерттесек, Болгариядағы DSK Group 2025 жылы 211 млрд форинт пайда әкеліп, 5 пайыз өскен. Сербиядағы OTP Bank Serbia 79 млрд форинт пайда тауып, 19 пайыз өсім көрсеткен. Украинадағы OTP Bank Ukraine соғыс жағдайына қарамастан 55,8 млрд форинт пайда алып, 36 пайызға ұлғайған. Ресейдегі OTP Bank Russia 202 млрд форинт пайда алып келді. Өзбекстандағы OTP Ipoteka Bank былтырғы жылды 49,5 млрд форинт таза пайдамен жауып отыр. Жалпы OTP Өзбекстанда жұмысын жолға қойып алғаннан кейін Қазақстанды қарастырып отырған еді. Себебі Қазақстандағы банк секторының табысы көршілеріне қарағанда анағұрлым жоғары. Мажарстанның саяси курсы өзгерсе де, бір жылдық паузадан кейін OTP тарапының Қазақстан идеясына қайта оралуы ғажап емес. Тек қазір OTP топ-менеджерлеріне Будапешттегі жаңа басшылардың не ойлап отырғанын біліп алу керек. DALA INSIDE бұл маңызды мәселені аңдып отырады. Бізге жазылып алыңыздар. https://t.me/dalainside

🤧 Казцинк VS Өскемен халқы. Экологиялық мәселе қашан шешімін табады? Өкінішке орай, Өскемендегі «Казцинк» өндірісінде жарылыс болып, одан екі адам қаза тапқаннан кейін, елімізден ірі үнді инвесторы кеткеннен кейін аяқталғандай болған өндірістік өлім сериясы қайта жандана бастады. Негізі, «Казцинк» компаниясына қатысты бұған дейін де экологиялық және қауіпсіздік бойынша проблемалар аз тіркелмеген. Демек, бұған дейін де сигналдар болған еді.

«Казцинк» акционерлік қоғамының өндірістік кешеніне бірден бес ірі кәсіпорын кіреді: мырыш, қорғасын және мыс зауыттары, күкірт қышқылы өндірісі және бағалы металдар зауыты. Жергілікті тұрғындар мен мамандар көп жағдайда Өскемендегі тұрақты экологиялық проблемаларды дәл осы кәсіпорындардың жұмысымен байланыстырып келген еді.

📌 Мысалы, 2026 жылдың көктемінде экологтар өнеркәсіп алаңында тағы да елеулі заң бұзушылықтарды, яғни зиянды заттар мөлшерінің нормадан асып кеткенін тіркеді. Сол кезде Шығыс Қазақстан облысының экология департаменті тексеру аясында белгіленген нормативтердің асып кеткенін анықтаған еді. Олар таратқан хабарламадан күкірт диоксиді бойынша нормативтердің 3,5 есе, көміртек оксиді бойынша - 2 есе, азот оксиді бойынша - 1,5 есе артып кеткені белгілі болған. Инспекция қорытындысы бойынша кәсіпорынға заң бұзушылықтарды жою міндеттеліп, 20 млн теңге айыппұл салынды. 📌 Ал, 2025 жылдың қаңтар айында Бас прокуратура тұрғындардың шағымдары бойынша «Казцинк» кәсіпорындарына тексеру бастаған. Бұған 2024 жылдың қарашасынан бері әртүрлі ведомстволарға түскен Өскемен тұрғындарының көптеген шағымы себеп болды. Сол кезде күздің соңында қаланы қою түтін басып, тұрғындар ащы иіс пен тыныс алудың қиындағанына шағымданды. Билік 50 мыңнан астам оқушыны қашықтан оқыту форматына көшірді. Одан біраз уақыт өткеннен кейін мамандар 2024 жылдың қарашасында ауадағы зиянды заттардың концентрациясы шекті рұқсат етілген көрсеткіштерден асып кеткенін анықтаған. 📌 2023 жылы шламның ағуы салдарынан Казцинк кәсіпорыны Филипповка өзенін ластап, зиянды заттардың концентрациясын нормадан 140 есеге дейін арттырған. Сол кезде келтірілген залал ондаған миллион теңгені құрады. Экологияға келтірілген зиян үшін «Казцинкке» шамамен 50 млн теңге айыппұл салынды. 📌 2022 жылы «Казцинк» рұқсат етілмеген шығарындылар және Үлбі өзенін ластағаны үшін 45,32 млн теңге айыппұл алды. 📌 2021 жылы экологтар күкіртсутек пен күкірт диоксиді мөлшерінің асып кеткенін тіркеді. Бұл өсімдіктердің химиялық күйік алуына және адамдардың хал-жағдайының нашарлауына әкелді. Ол кезде кәсіпорын 326 мың теңге айыппұл төлеп, экологияға келтірілген залалды өтеу үшін 3,5 млн теңге өтемақы төледі. Сол 2021 жылы Бұқтырма өзеніне ауыр металдар мөлшері ондаған есе асып кеткен сарқынды су төгілді. Бұл үшін кәсіпорынға 291 мың теңге айыппұл салынды, ал экологиялық залал 8,2 млн теңгеге бағаланды. Осыдан «Казцинктің» экологиялық проблемаларының тарихы тереңде екенін байқауға болады. Мысалы, Экология министрлігінің дерегінше, Өскемендегі жалпы ластану көлемінің 44%-ы «Казцинктің» шығарындыларына тиесілі. Бұдан қорытынды шығаратын уақыт келді. https://t.me/dalainside

🌪️ Мәсімовтың самурай қылышы "ци" энергиясын арттыра ала ма? Бұрынғы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің басшысы Кәрім Мәсімовтың самурай қылышы мемлекет аукционда 1,5 миллион теңгеге сатылды. Бұл жолы сауда қатты қызды. Катананың бастапқы бағасы шамамен 380 мың теңге болғанымен, аукцион барысында оның құны төрт еседен астам өсіп кеткен. Кей кәсіпкерлер арасында "Ци" энергетикасы бар деп саналатын самурай қылышы былтыр сатылып кетуі тиіс болатын. 2025 жылдың қарашасында сатып алушы кепілдік жарнасын төлегенімен, толық соманы өтемеген. Соның нәтижесінде лот қайтадан аукционға шығарылды.

Мәсімов катанасы – қара қынапқа салынған, бойлай ойығы бар қылыш. Оның сабы сұр түсті металдан жасалып, бедерлі өрнекпен безендірілген.

Ци – тіршіліктің өмірлік энергиясы немесе “жан қуаты” деп түсіндіріледі. Ежелгі қытайлар оны бүкіл әлемде бар күш деп санаған. Мәсімовтың самурай қылышын қолған түсірген адамның денсаулығы жақсарып, ұзақ өмір сүреді деген қауесеттер бар. Былтыр аукционда Мәсімовтың басқа мүйіз қылышы бірден сатылып кеткен еді. Үлкен топтың сол қылышқа қызығып отырғанын жазғанбыз. Сол алғашқы аукцион дүркіреп өткен. Мәсімов коллекциясынан 43 мүлік, оның ішінде кәдесыйлық монеталар, қылыштар және басқа да дүниелер бар, барлығы лоттарға шығарылған. Бастапқы бағасы 7 миллион теңге деп қойылғанымен, сауда қызып, қорытындысында 10 миллион теңгеге сатылды. https://t.me/dalainside

🚆 Қазақ инвесторлары Арменияның теміржолына қызықпайтынын бейресми каналдар арқылы жеткізді Енді 2028 жылы концессияны ұзарту бойынша Армения Ресеймен қоян-қолтық келіссөздер жүргізуі тиіс. Немесе француз инвесторларына жобалық ұсыныс жасауы мүмкін. Бірақ Оңтүстік Кавказ теміржолы (ОКТЖ) теміржолы жүйесі өзін ақтап, коммерциалық тиімді активке айналуы үшін кем дегенде 1 миллиард долларлық инвестиция қажет және Зангезур дәлізі, Әзірбайжан мен Түркияны байланыстыратын тармақ салынуы тиіс. Қазіргі Армения мен Грузия арасындағы коридор Транскаспийлік транзиттің қажеттілігін мүлде жаба алмайды. Бұған дейін Арменияның Премьер-Министрі Никол Пашинян ОКТЖ бойынша Ресей концессиясынан бас тартып, оны Қазақстандық инвесторларға беру мүмкіндігі туралы мәлімдеген болатын. Бірақ артынша Армения тарапы бұл бағыт бойынша ешкіммен ешқандай келіссөздер жүріп жатпағандығын хабарлаған.

«Бейресми контактілер болды. Бірақ біздің инвесторлар бұл жобаның саяси тәуекелі тым жоғары екенін бірден есептеп отырған. Оған тәуекел үшін премияның үлкен болғандығынан ондай жоба қысқа мерзімде коммерциалық жағынан өзін ақтауы тиіс. Бірақ бұл теміржолдар желісі трансшекаралық сипаттан көрі тұйықтық, әшкіармениялық сипатқа ие. Қазір істеп тұрғаны тек Грузиямен мемлекетаралық қатынас қана. Ол барлық транзиттік ағындарды қамтамасыз ете алмайды. Түркияға шығатын Зангезур дәлізі қызық болар еді. Бірақ ол бойынша үлкен саяси шешімдер әлі толық қабылданған жоқ. Детальдар да нақтыланбады», - дейді, DALA INSIDE дереккөзі.

Арменияның теміржол жүйесі 2008 жылдан бері Ресейдің мемлекеттік «Российские железные дороги» компаниясының еншілес құрылымы арқылы басқарылып келеді. Форматы 30 жылдық концессия. Яғни инфрақұрылым Арменияныкі, ал басқару, қызмет көрсету және жаңғырту ресейлік тарапқа берілген. Қазір Ресей бүкіл Армения теміржолының жұмыс істеп тұрған негізгі желісін бақылауда ұстап отыр. Бірақ жүйе толық қуатында жұмыс істемейді. Себебі Армения географиясы тұйық. Елдің теміржол арқылы сыртқы әлемге негізгі қақпасы Грузия бағыты ғана. Солтүстік бағыттағы бір ғана желі үзілсе, бүкіл жүйе оқшауланып қалады. 2024 жылғы су тасқыны осы тәуекелді нақты көрсетті. Инвестиция көлеміне келсек, ресейлік оператор 2008 жылдан бері 145 миллиард драмға (400 млн доллар) дейін қаржы салған. Ақша инфрақұрылым жөндеуге, байланыс жүйесіне, локомотивтер мен вагондарға жұмсалған. Бірақ мәселе енді ақша көлемінде емес, сол инвестицияның қайтарымында болып отыр.

ОКТЖ-ның таза қаржылық моделі күрделі. Жолаушылар тасымалы көбіне шығынды сегмент саналады. Негізгі табыс жүк тасымалынан келуі керек. Бірақ Арменияның ішкі нарығы шағын болғандықтан, үлкен пайда тек транзиттен түсуі мүмкін. Ал транзит үшін шекаралар ашық, саяси режим тұрақты, тариф бәсекелі болуы шарт. Қазір дәл осы үш фактор да әлсіз.

«Российские железные дороги» неге екені белгісіз, Ерасх пен Ахурян маңындағы желілерді модернизациялап, іске қосуға асықпай отыр. Егер олар іске қосылса, Армения Әзербайжан мен Түркия бағытына шыға алар еді. Қазақ инвесторлары егер Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Пашинян, Путин, Әлиев пен Ердоғанмен саяси келіссөздер арқылы гарантия мәселесін шешсе, Транскаспийлік бағыт аясында инвестиция салуға дайын. Тек мұндай инвестицияға саяси қолдау керек болып тұр. https://t.me/dalainside

💡 Қаржы нарығында депозит кредиттен 4,5 триллион теңгеге озып кетті Қазақстанның банк жүйесінде парадоксалды, бірақ маңызды сигнал қалыптасты. Ақша ағыны жұмсалудан көрі жинақталуға бет алған. Биылғы сәуір айында екінші деңгейлі банктердегі депозиттердің жалпы көлемі шамамен 47,2 трлн теңгеге жетті, ал кредит портфелі 42,6 трлн теңгені құрады. Яғни, банктердегі жиналған ақша берілген несиеден айтарлықтай көп.

Бұл өсімнің негізгі көзі қарапайым халық болып отыр. Жеке тұлғалардың депозиттері тұрақты түрде көбейіп, 2026 жылдың басында 17,4 трлн теңгеге жетті. Ал 2025 жылдың қорытындысы бойынша олар бір жылда 15,8%-ға өсіп, 26,2 трлн теңгені құраған еді.

Ал бизнес депозиттері керісінше біркелкі емес динамика көрсетіп отыр. Жыл басында олар азайып, қазір шамамен 13,9 трлн теңге деңгейінде тұрақтанды. Бұл бизнестің ақшаны банкте ұстап отырмағанын немесе айналымға жіберіп жатқанын білдіреді. Ең басты тренд - халыққа кредит беру қарқыны қатты баяулады. Мысалы, 2026 жылдың ақпан айында жалы кредит портфелінің өсімі небәрі 0,4% болды. Ал халыққа кепілсіз несие беру кемінде 10 пайызға төмендеді. Кредит беру азайғандықтан, соңғы айларда банктердің Қазақстан Ұлттық Банкі құралдарына ақша салуы күрт өсті. Қысқа мерзімді, кепілмен қамтамасыз етілген операциялар (РЕПО) арқылы табыс табу белсенділігі артып келеді. Бизнеске кредит баяу берілген сайын жаңа жобалар да баяу іске асады, инвестиция азаяды, жалпы экономикалық айналым тежеледі. Қарапайым тілмен айтсақ, қазір Қазақстанда ақша бар, бірақ ол толық айналымға түспей отыр. Банктер тәуекелден қашып, қорғаныс режиміне көшкен. Бұл қысқа мерзімде тұрақтылықты сақтауы мүмкін. Бірақ арты жақсылыққа апармайды. https://t.me/dalainside

🚑 Көктасжалды құтқару операциясы. Түріктер былықтырып кеткен өндірісті отандық компания жаңғыртпақ Жер асты кені бар, бірақ жылдар бойы тиімді игеріле алмаған Қарағанды облысының Қарқаралы ауданындағы "Көктасжал" мен "Қызылшоқы" кен орындарына жаңа отандық инвестор келді. Жергілікті халықтың асыға күткені осы еді. Қазақстандық "Altyndara" компаниясы тез арада 500 миллион доллар инвестиция құйып, жаңа кен-алаңдарын іске қосып, Қызылшоқыда тау-кен байыту комбинатын салмақ. Осы арқылы жергілікті халық үшін 800 жұмыс орны ашылайын деп тұр. Және инвестор әкелетін құрылғылардың барлығы қатаң экологиялық стандарттарға сай болғандықтан, енді осы өңірдің экологиясы жақсаратын болды. Қанша дегенмен, отандық кәсіпкерлердің өз жеріне жаны ашиды.

Көктасжал кен системасында 50 миллион тоннадан астам руда қоры, оның ішінде 500 мың тонна мыс бар. Мұнда өндіріс көптеген жылдар бойы тұралап тұрды.

Бұрын бұл жобаны түрік инвесторлары атынан «Алтай Полиметаллы» компаниясы жүргізген болатын. Ол кәсіпорын 2024 жылдың қорытындысы бойынша 18,2 миллиард теңге шығынға батқан. Ал қарыздары 305 миллиард теңгеден асып, күйреу сатысына тез жетті. Барлық активтеріне кепілзат ретінде шектеу қойылған. Еуропалық қайта құру және даму банкіне 17,9 млрд теңге қарыз, APM Holding пен басқа кредиторларға миллиардтаған қарыздары болды. Оның істіне АХҚО соты Сингапур арбитражының шешімін мойындап, компанияға 14 миллион долларлық айыппұл ілді. Дәл осындай жағдайда түрік инвесторларының Көктасжалға көңіл бөліп, кәсіпорынды жаңғыртуы мүмкін емес еді. Инфрақұрылым тозып, байыту фабрикасы тоқтап, шығарындыларды сақтау жүйесі істен шықты. Экология бойынша заңбұзушылықтар тіркеліп, тұрғындардың сенімі толық жоғалды. Сондықтан кен орны дер кезінде отандық инвесторға қайтып отыр. Соңғы 3 жылда шетелдіктер тұралатып кеткен ірі кәсіпорындарды өзіміздің компаниялар қолға алып, жұмысын жаңғыртып, экологиясын реттеп, өндірістегі қауыпсіздікті жақсартып, адам шығынын тоқтатты. Әйтпесе жылына бірнеше адам өлетін Миттал кейсі есімізде болар. Түрік инвесторлары да алатынын алып, ақыр аяғында Қазақстан экономикасына еш пайда әкелмегенін білеміз. Мысалы, Теңіз кенішіндегі жағдайдың өзі бізге үлкен сабақ болуы тиіс еді. Отандық инвесторлардың бір жақсы жері – олар ресурсты алып кетуге емес, ел ішінде құндылық тізбегін құруға, қысқа пайданың орнына ұзақ циклға жұмыс істейді. Сондықтан "Altyndara" компаниясы өзі өндірген өнімді шетелдік биржаларға апарып сатудың орнына отандық автопром мен машина жасау тізбегіне іліндіруге ниетті. Бұл өте жағымды және біздің экономикаға көмек беретін ұзақ мерзімді стратегия. Бізге енді тез пайда тапқысы келетін шетелдік инвестор емес, елін ойлайтын және экономикаға жұмыс істейтін ұлттық инвесторлар буыны көбірек қажет. https://t.me/dalainside

💸 Ұлттық қор қаражаты: кім жауапты және қалай бақыланады? Ұлттық қор қаражатына бірнеше мемлекеттік орган жауапты. Бұл туралы Қазақстан Ұлттық Банкі LS басылымының сауалына жауабында хабарлады. Мәселен, Қор активтерін инвестициялық басқаруды Қазақстан Ұлттық Банкі жүзеге асырады. 2025 жылдың қорытындысы бойынша табыстылық 15%-ға (8,7 млрд доллар) жетіп, соңғы үш жылдағы инвестициялық табыс 19,5 млрд доллар болды. Ал қаражаттың мақсатты әрі тиімді жұмсалуына Үкімет пен бюджеттік бағдарламалардың әкімшілері жауап береді. Ұлттық қордан қаражат республикалық бюджетке кепілдендірілген және нысаналы трансферттер түрінде бөлінеді, ал оларды жоспарлау мен игеру жалпы бюджеттік процеске кіріктірілген. Қаражаттың жұмсалуын бақылау бөлек бағыт ретінде жүзеге асырылады. Бұл міндетті Жоғары аудиторлық палата жанындағы арнайы комиссия атқарады. Ол қаржылық аудиттен бастап жобалардың тиімділігін бағалауға дейінгі барлық кезеңге мониторинг жүргізеді. Айта кету керек, бұған дейін Жоғары аудиторлық палата Ұлттық қорды басқаруда бірыңғай орталықтың жоқ екенін атап өткен болатын. Осыдан кейін БАҚ тарапынан Қордағы қаражаттың қалай басқарылып, қалай бақыланатыны туралы сұрақтар туындаған. Ұлттық банктің мәліметінше, функцияларды бөлу моделі осылай таңдалған және ол ашықтық, есептілік пен тиімділік қағидаттарына негізделген. Әрбір құрылым инвестициядан бастап қаражатты түпкілікті пайдалануға дейінгі өз бағытына жауап береді. https://t.me/dalainside

💡 Бозымбаев эффектісі: Қазақстан энергокешенін түгел жаңалауда Тіпті соңғы 12 айда үлкен өзгерістер орын алған. 2025 жылдың қорытындысы бойынша электр энергиясын тұтыну көлемі 3,8 пайызға өсіп, 124,6 млрд кВт·саға қа жетті. Ал өндіру 4,4 пайызға өсіп, 123,1 млрд кВт·сағат болған. Үкімет 2025 жылғы электр тапшылығын шамамен 1,5 млрд кВт·сағат деп бағалады.

Қазақстан алдымен осы тапшылықты жою, болашақтың сенімді энергетикалық базасын қалыптастыруды өте қарқынды жүргізуде. Бұған дейін "Ескі Қазақстан" олигархтары тозығы жеткен кеңестік энергонысандардың базасын еш модернизация жасамай, шірігенше пайдаланып келген еді. Енді бұл мафияның барлығы жойылып, жаңа Үкімет таза қазақстандық энергобаза құруды қолға алды. Осы ретте вице-премьер Қанат Бозымбаевтың стратегиялық шешімдері мен іскерлігін атап өту керек.

Алдымен 2026–2030 жылдарға арналған көмір генерациясын дамыту жөніндегі Ұлттық жоба бекітілді. Онда 2030 жылға дейін 7,8 ГВт қуатты іске қосу және жаңарту жоспарланғаны көрсетілген. Оның ішінде 8 жаңа станция салу және 11 қолданыстағы станцияны жаңғырту қарастырылған. Жалпы инвестиция көлемі кемінде 7,5 трлн теңге деп бағаланып отыр, қаржыландыру бюджеттен тыс қаражат, яғни инвестициялар тарту есебінен жүзеге асырылмақ. Бүгінгі Үкімет отырысында «таза көмір» технологияларын енгізу, станциялар бойынша жол карталарын әзірлеу, сондай-ақ көмір химиясын мемлекеттік қолдау шараларын және «Бәйтерек» холдингі арқылы қаржыландыру тетіктерін пысықтау қажеттігі атап өтілді. Екінші жүйелік блок - электр желілері мен диспетчерлеу. Ұлттық оператор болып табылатын «KEGOC» АҚ Оңтүстік аймақты күшейту және Батыс аймақты Бірыңғай энергетикалық жүйемен біріктіру жобалары бойынша ілгерілеудің жедел қарқынын тіркеп отыр. Жобалардың құны Оңтүстік бойынша 154 млрд теңгені, Батыс бойынша 202 млрд теңгені құрады. Батыс жобасы бойынша Еуропалық қайта құру және даму банкімен және Қазақстанның Даму банкімен несиелік келісімдер көрсетілген. Үшінші блок — жаңартылатын энергия көздері мен энергия жинақтау жүйелеріне жеке капитал мен халықаралық жобалық қаржыландыруды тарту. Еуропалық қайта құру және даму банкі Жамбыл облысында (Мирный аумағында) қуаты 1 ГВт жел электр станциясы және 300 МВт/600 МВт·сағат аккумуляторлық сақтау жүйесін (BESS) қамтитын жобаға 250 млн долларға дейін несие мақұлдады. Жобаға TotalEnergies (60%), КазМунайГаз (20%) және Самрук-Қазына (20%) қатысады. Маңғыстау облысындағы гибридті жоба (77 МВт жел станциясы + 50 МВт күн станциясы) бойынша ЕҚДБ 90 млн долларға дейін несие беріп, қалғанын CTF қоры қаржыландырмақ. Бұл қандай нәтижелерге алып келеді? Базалық сценарий бойынша биыл 2,6 ГВт-тан астам жаңа қуат енгізілуі тиіс. Негізгі шешуші тұс - Алматы энергия торабы бойынша кестенің орындалуы мен негізгі байланыстырушы желілердің (оңтүстік пен батыс) аяқталуына тіреліп тұр. Ал 2030 жылға дейін 8 жаңа электр станциясын саламыз да, 11 қолданыстағы станцияны түгел жаңартамыз. Жаңа станциялардың ішінде көмір, гидроаккумуляторлы станциялар да қарастырылған. Демек Қазақстан электр қуаты бойынша ешкімге қол жаймайтын болады. https://t.me/dalainside

💥 Электронды құжат айналымы платформасы бойынша қате шешімдерден мемлекет 1,5 млрд теңге үнемдей алмаған 2024–2025 жылдары "IPESOFT Kazakhstan" компаниясы мемлекеттік сатып алуларда үш рет жеңіске жетіп, төмен баға ұсынып, барлық тексерістерден өткен. Алайда әр жолы түрлі себептермен процесс аяқсыз қалған деп жазады, QUMASH. Арнаның жазуынша, алдымен келісімшарт "ЭЦҚ жоқ" деген уәжбен біржақты тәртіппен бұзылған. Кейін сот бұл функцияның болғанын анықтады, ал мәселе компанияға демонстрация өткізу үшін қажетті қолжетімділіктер берілмегенінен туындағаны белгілі болды. Бұл бюджет қаражатын үнемдеуге мүмкіндік берер еді. Бірақ, өкінішке қарай, ақша үнемдеуге мүмкіндік берілмеді. Одан кейін компания қайтадан конкурсты ұтқанымен, «қаржыландырудың өзгеруіне» байланысты келісімшарт жасалмаған. Осы жағдай бірнеше рет қайталанған.

"2024 жылдың наурыз айында «Ұлттық ақпараттық технологиялар» АҚ-да (НИТ) өкілеттіктерді теріс пайдалану фактісі бойынша қылмыстық іс қозғалды. Алайда тергеу бір жылдан астам уақыт бойы іс жүзінде алға жылжымаған. Нәтижесінде мемлекет Documentolog жүйесіне көшті, ол «сыйлық» ретінде берілгені айтылды. Бірақ мұнда бір маңызды жайт бар: бұл жүйені қызмет көрсету және дамыту құқығы тек оның әзірлеушісінің қолында. Яғни, біз алдағы жылдарға бір ғана жеткізушіге тәуелді болып қалдық", - деп жазады, QUMASH телеграм-арнасы.

Олардың пікірінше, бұрын бұл жүйені 17 млрд теңгеге сатып алу жоспарланған болса, енді шығындар оны тұрақты түрде сүйемелдеуге жұмсалатын болады. https://t.me/dalainside

🏦 Қазақстандағы бірнеше банк қызметкерлердің жалақысын өсіру жоспарынан айнып қалды Еліміздегі бірнеше банк биыл жалақыны индексациялауды кейінге қалдыруы мүмкін. DALA INSIDE дереккөзінің сөзінше, супертабыс дәуірі 2025 жылмен бітті. Биыл барлығында проценттік түсім азаятындықтан, банктер ең кемі шығындарды өсірмеуге, қажет болған жағдайда тіпті қысқартуға да тырысатын болады. Кредиттен келетін кіріс төмендейді, және оған қоса жеке тұлғаларға берілген кепілсіз несиелер бойынша пайдаға баяғыдай 20% емес, енді 25 пайыз корпоративті табыс салығы салынып отыр.

«Банктерде ішкі паника басталды. Әсіресе акционерлердің көңіл-күйі жоқ. Олар баяғыдай жақсы дивиденд ала алмайтынын түсініп отыр. Балансында мемлекеттен алған қарыз бар банктерге енді тіпті оңай болмайды. Басқа да активтерін сатып жатқан ірі олигарх өз банкін сату бойынша келіссөздерді бастап кетті», - дейді, инсайдер.

Расымен, 2023–2025 жылдар банктер үшін «алтын кезең» болды. Жоғары базалық ставка арқасында өскен пайыздық мөлшерлемелер, белсенді тұтынушылық несиелеу және цифрлық сервистердің өсуі қаржы ұйымдарының кірісін бұрын-соңды болмаған деңгейге шығарды. Бірақ осы ойын ережесіне мемлекет енгізген үлкен өзгерістер биылдан бастап күшіне енді де, банкирлер мерекесі тез аяқталды. Ұлттық Банк мәліметіне сай, тек ақпан айының өзінде банк сектордың жиынтық пайдасы өткен жылмен салыстырғанда 13,3 пайызға төмендеген. Бұл 2019 жылғы дағдарыстан бергі ең әлсіз нәтиже. Қаңтарда да дәл осындай төмендеу тіркелген. Яғни бұл бір реттік құбылыс емес, жүйелі өзгерістің белгісі. Нарықтағы ең ірі ойыншылардың өзінде табыстың қысқаруы байқалады. Билік банктердің халыққа беретін несиелеріне талаптарды қатаңдатқан еді. Банктер үшін ең табысты сегмент тұтынушылық кепілсіз несиелер болып келді. Адамдар белсенді түрде несие алып, банктер жоғары пайызбен табыс тауып отырды. Енді бұл нарық тежеле бастады. Қарыз алушыларға қойылатын талаптар күшейді, тәуекелдер мұқият есептелетін болды. Оған қоса, пруденциялық нормативтер күшейді. Қарапайым тілмен айтқанда, банктер енді бұрынғыдай еркін ақша айналдыра алмайды. Оларға көбірек резерв ұстап отыру міндеттелді. Мысалы, ең төменгі резервтік талаптардың өсуі банктерді шамамен 3 триллион теңгені айналымнан шығарып, «қатып қалған» резервке жіберуге мәжбүрлейді. Бұл ақша енді несие ретінде экономикаға жұмыс істемейді, тиісінше банктер де одан табыс таба алмайды. Мұның бәрі инфляцияны тежеу үшін жасалып отыр. Ұлттық Банк артық ақша массасын қысқартып, бағаның өсуін бақылауға алғысы келеді. Банктерге қойылатын талаптар күшейген сайын, қаржы нарығында басқа ойыншылардың рөлі арта бастайды. Микроқаржы ұйымдары мен кредиттік серіктестіктер үшін жағдай салыстырмалы түрде жеңілірек. Оларда реттеу жұмсақтау, сондықтан олар кейбір сегменттерде банктерге қарағанда икемдірек жұмыс істей алады. Бұл нарықтағы тепе-теңдікті өзгертіп, банктердің үлесін қысқартуы мүмкін. Енді банктерге тәуекелді төмендету, тиімділікті арттыру, жаңа өнімдер ойлап табу сынды жаңа жағдайға бейімделу керек. Әзірге олар ең оңай жолдан – шығындарды қызметкерлер есебінен қысқартудан бастап отыр. https://t.me/dalainside

👮 Алматы полициясы толық тазаланбақ Әл-Фараби даңғылындағы резонансты жол-көлік апатынан кейін, бұған қалалық Полиция департаментінің басшылық құрамының қатысы анықталуда. Экс-депутат Әбенов жариялаған видеода заңгер Молдахан Әділетхан түнде жарысқан тұлғалардың ішінде Полиция департаменті басшысының орынбасары болды деген дерек келтіреді. Енді, CMN.KZ дереккөздерінің мәліметінше, департамент басшысының орынбасары, қызмет бағыты бойынша жауапты Ержан Узабаев ауру парағы бойынша (больничный) демалысқа кеткен. Оның қызметтен айрылуы ықтимал. Онымен бірге, Алматы қаласы әкімшілік полиция басқармасының басшысы Серік Шумаев қызметінен босатылған. Сонымен қатар, арнайы батальонның үш взвод командирі және патрульдік полиция полкінің бір рота командирі де лауазымынан айырылған. Апаттың басты триггері - түнгі уақытта жоғары жылдамдықта «шашка» (жолда қауіпті маневр жасап жарысу) жасау. Бұл Алматыда бұрыннан бар, бірақ көбіне жазасыз қалатын құбылыс. Онымен бай-бағлан, шенеуіктердің балалары, яғни "мажорлар" айналысады. Алдымен бұл резонансты жасыруға тырысу апатқа қатысы бар көліктердің ішінде ықпалды тұлғалармен немесе құқық қорғау органдарымен байланысы бар адамдар болған деген күдікке апарып соқтырды. Бірақ Астанадан келген сигнал "заң алдында бәрінің тең екенін" білдіріп отыр. Ешкім де тиісті жазадан құтылмайды. https://t.me/dalainside

🚀 Соғыстың Каспийге жеткені Қазақстанды алаңдата бастады Израиль армиясы кеше Каспий жағалауындағы Бандар-Анзали ауданында Иран әскери-теңіз нысандарына соққы жасады. Соғыс тұңғыш рет Каспийге қарай ауысып отыр. Осы уақытқа дейін Иран үшін негізгі әскери-энергетикалық қысым Парсы шығанағы, Ормуз бұғазы, Хузестан, Бушер, Бандар-Аббас бағыттарында болған еді. Түнгі соққылар Каспийдің “тыныш айлақ” статусын шайқалтып отыр. Қазақстан үшін Каспий экспорт, логистика, транзит, порт инфрақұрылымы, экология және геосаяси тепе-теңдік тоғысқан ең маңызды экономикалық кеңістік. Астана шұғыл консультациялар бастайды, дейді DALA INSIDE дереккөзі. Каспий теңізі әскери ұрыс алаңына айналса, Қазақстанның халықаралық транзиті, мұнай-газ экспорты мен теңіздің экологиясы үлкен қауіп төніп тұр. Транскаспий халықаралық көлік бағдары, яғни Орта дәліз соңғы жылдары Қазақстанның басты геоэкономикалық үмітіне айналған еді. 2025 жылы осы маршрутпен 4,12 миллион тонна жүк тасымалданып, шамамен 77 мың контейнер өткен. Ресейге санкция салынғаннан кейін, Қазақстан Транскаспий арқылы Еуразияның басты транзиттік коридорын құрып жатқан болатын. Үлкен инвестициялық жобалар мен жоспарлар жасалып қойылған. Каспий теңізіндегі кемелерге соққы жасала бастаса, Транскаспий тасымалы уақытша тоқтауы мүмкін. Онымен бірге, Қазақстан 2025 жылы Ақтау порты арқылы танкерлерге 3,2 миллион тонна мұнай тиеп берген. Оның ішінде Баку–Тбилиси–Жейхан бағытына 1,2 миллион тонна жіберді. Осы арқылы Қазақстан КТК құбырына деген тәуелділікті азайтуға күш салған. Каспийдегі әскери эскалация осы балама маршруттың бағасын өсіріп, техникалық және коммерциялық тұрақтылығын әлсіретеді. Оның үстіне, ҚазМұнайГаз былтыр Ақтау–Баку бағытының өзінде технологиялық шектеулер мен тасымал үзілістері болғанын жасырмай мәлімдеген еді. Соғыс факторы қосылса, бұл маршруттағы әрбір тонна мұнайдың құны мен тәуекелі одан сайын артады. Ормуз бағыты бұзылғаннан кейін Каспий Иранмен халықаралық сауда үшін қауіпсіздеу бағыт ретінде қарастырыла басталған еді. Ресей астығын Иранға осы теңіз арқылы жөнелткен. Яғни Парсы шығанағы жабылған сайын Каспийдің экономикалық маңызы өсе түсті. Бірақ дәл сол сәтте Бандар-Анзалиге соққы жасалуы Каспийдің де қауіпсіз емес екенін көрсетті. Бұл халықаралық инвесторлардың Транскаспий жобасынан үрке бастауына алып келуі мүмкін.

«Астананың қолында тек дипломатиялық рычагтар бар. Ол соғысқа араласа алмайды. Бірақ Сhevron мен ExxonMobil лоббиі арқылы Вашингтонға шығып, ЦАХАЛ-дың Каспийге тиіспеуін сұрайтыны анық. Өткенде Украина КТК инфрақұрылымына тиісе бастағанда дәл осы механизмді қолданған болатын. Және одан нәтиже болды», - дейді, дереккөз.

DALA INSIDE бұл маңызды жағдайды бақылап отырмақ. https://t.me/dalainside

🐺 Қой терісіндегі қасқыр. Әлнұр Мұсаевтың "трансформациясы" замандастарының күлкісін келтірді Кезінде Рахат Әлиевтің оң қолы болған, Ұлттық қауіпсіздік комитетін басқарып, Рахаттың барлық қандықол тапсырмаларын орындаған Әлнұр Мұсаевтың қазір өзін оппозиционер, әділдік іздеуші ретінде ретінде көрсетуі оппозиция өкілдерінің шамына тиюде. Осы аптада Гүлжан Ерғалиева шыдай алмады. Бұл үнге басқа да оппозиционерлер қосылмақ.

"Ол биліктің Қажыгелдинге, Сәрсенбаевқа және басқа да тұлғаларға қарсы репрессияларын еске ала бастағанда, бұл әңгіме қорқынышты сипат алды. Себебі ол мұның бәріне өзі еш қатысы жоқ адамдай сөйлейді. Бұрынғы "қасапшы" Мұсаев, Рахат Әлиевтің тәлімгері ретінде, 1997 жылы қызметінен кеткеннен кейін экс-премьер-министр Әкежан Қажыгелдинді қудалаумен тікелей айналысқан. Ол Назарбаевтың күйеу баласымен бірге Қажыгелдин шетелге алып кетті делінген "ұрланған қаржыны" іздеу науқанын бастаған. 2006 жылы киллер Ибрагимовтың айғақтарына сәйкес, Мұсаев Алтынбек пен оның екі серігін ұрлап әкеткеннен кейін атып тастау туралы бұйрықты жеке өзі берген. Ал қазір ол еш қысылмастан билікті оппозицияны қудалады деп айыптайды, бұл процестерге өзі мүлде қатыспағандай кейіп танытады. Ол сондай-ақ бүгінгі билік оппозиционер Марат Жыланбаев пен журналист Мұхаметкәрімді түрмеде ұстап отырғанына "қатты өкініш білдіретінін" айтады. Оның сөзінше, олар режим қорқатын мықты адамдар, сондықтан бостандықтан айырылған. Алайда Рахат Әлиевтің ықпалы күшейген жылдары дәл сол Мұсаев менің үйіме бандиттерді жіберіп, олар менің отбасымды өлімші етіп соққыға жыққан. Ол банкирлер Тимралиев пен Хасеновтің 2007 жылғы ұрлануына, азапталуына және өлтірілуіне қатысы бар адамдардың қатарында болды, олардың әк салынған бөшкелерге салынып жерленген жерін де білген, бірақ бұл туралы жылдар бойы үндемеді", - деп ашына жазады, Гүлжан Ерғалиева.

Оның сөзінше, қазір Әлнұр Мұсаев кейбір аңғал журналистердің арқасында біздің қоғамға Қазақстан саясатының білгірі ғана емес, тіпті елдің тағдырына төрелік айтатын төреші мен пайғамбар ретінде көрсетіліп жүр. Бұл цинизмнің шыңы болып табылады. Гүлжан Ерғалиева Динара Егеубаеваны да бір түйреп өткен екен.

"Егеубаеваның рөлі туралы бөлек айтуға болады. Ол не Назарбаев билігі тұсындағы өз елінің шынайы тарихын шынымен білмейді, не жағдайды мүлде түсінбейтіндей деңгейде аңғал, немесе керісінше Назарбаев әулетінің беделін тазарту үшін саналы түрде жұмыс істеп жүр. Ал Мұсаев солардың ішіндегі ең қанқұйлы тұлғалардың бірі".

Оппозиция өкілі, DALA INSIDE ақпарат сұраған дереккөз осы аптада бірнеше тұлғаның Әлнұр Мұсаевтың кезінде істеген былықтарын жариялайтынын жеткізді. 30 жылдан бері оппозицияға қатысы бар жандарды кезінде Әлнұр Мұсаевтың қатты қудалағаны рас. Ол әсіресе бандит спортшылар мен титушкалар тобын ұтымды қолданды. Бірақ мансабының осы кезеңін қазіргі видеоларында мүлде айтып жүрген жоқ. https://t.me/dalainside

🤡 "Ескі Қазақстан" бизнесі: қағаздағы өндіріс пен ауадан жасалған зауыттар "Ескі Қазақстанның" прожектілік экономикасы өзінің зардабын қатты тигізуде. Себебі, “миллиард долларлық жобаларды жариялау” жанрының аяғы қайғылы аяқталды. Жүздеген инвестжобалар, мыңдаған меморандумдар аяқсыз қалып, ұмытылып кетті. Прожектілік экономиканың сценарийі бір. Алдымен халықаралық форум өтеді, сосын меморандумға қол қойылады, кейін инвесторлар туралы жаңалықтар тарайды. Ал бірнеше жылдан кейін сол жобалардың көпшілігі үнсіз жоғалып кетеді. Айқын мысалдарын келтіре аламыз. Tyson Foods: жалған аграрлық революция 2019 жылы Қазақстан аграрлық саладағы “ғасыр жобасын” жариялады. Америкалық Tyson Foods компаниясы елде алып ет өңдеу кешенін салуы тиіс еді. Ол тәулігіне 2000 ірі қара өңдейді, инвестиция көлемі 300 млн доллардан асады, мыңдаған жұмыс орны ашылады деген жарнамадан құлақ тұнды. Бұл Қазақстанды әлемдік ет экспорты нарығына шығарады деп айтылды. Бірақ бірнеше жылдан кейін жоба жойлып кетті. Қысқаша айтқанда зауыт та жоқ, өндіріс те жоқ, тек пиар пресс-релиз ғана қалды. Qazaq Soda: аймақтық иллюзия Жамбыл облысындағы Qazaq Soda зауытына келейік. Инвесторы түркиялық Yıldırım Holding, ал жобаның құны 400 млн доллар деп жарнамаланды.

Басшысы Иылдырым - Назарбаевтың жақын араласатын досы болды. Зауыт кальцинацияланған сода өндіруі тиіс болатын.

Алғашқы жоспар бойынша кәсіпорын 2024 жылы іске қосылуы керек еді. Енді оны қайта қарап, мерзім 2026 жылға жылжыған. Қазақстандағы индустриялық жобалардың өмір циклі көбіне дәл осындай: жариялау - кешігу - тағы кешігу. Металлургиядағы ауыр сабақ Қарағанды облысындағы ферросилиций зауыты да индустрияландырудың символы ретінде ұсынылған. Бірақ 2024 жылы зауытта ауыр өндірістік апат болып, төрт жұмысшы қаза тапты. Бұл трагедия бір маңызды шындықты көрсетті. Лента кесуге асығу қарапайым қауіпсіздік шарттарын ұмытып кетуге алып келген. 2024 жылы Қазақстанда тікелей инвестиция балансы минусқа кетіп қалды. Теріс мәнде 2,6 млрд доллар болды. Яғни елге келген инвестициядан шығып кеткен капитал көп болды. Бұл инвесторлардың дивидендтерді шығара бастады, кейбір ірі жобалардың инвестициялық циклі аяқталғанын байқатты. Ал жаңа индустриялық жобалар жеткіліксіз болуда. https://t.me/dalainside

🙅 Жоғары жақ "әзірге Қайрат Қожамжаровты қатты қудаламайық" деп шешті DALA INSIDE инсайдерінің айтуынша, жабық кабинеттегі пікір алмасуларда елдегі конституциялық өзгерістер толық орнығып, саяси трансформация аяқталмайынша, Қайрат Қожамжаровтың жүйкесін қоздыра беру кері әсер тигізеді деген ортақ консенсус пайда болды. Оның қолында бар бірнеше компромат биыл жарық көрмегені абзал.

"Қожамжаровтың сенімді серігі Мақсат Дүйсенов Германияның арнайы қызметіне біздің билік тұлғаларына қатысты бірнеше құнды дерек беріп үлгерген. Соның арқасында саяси бостандық алды. Енді немістерде де бізге ықпал ете алатын рычагтар бар сияқты. Осындай құнды деректердің негізгі папкасы Қожамжаровтың қолында екенін біздегілердің барлығы жақсы біледі", - дейді дереккөз.

Бұған дейін "Әділетті Қазақстан" Қайрат Қожамжаровқа оның сенімді серігі, бұрынғы бас көлік прокуроры Мақсат Дүйсеновті елге экстрадициялап алып келу арқылы айтарлықтай қысым көрсетпек болған. Алайда, экстрадиция іске аспай қалды да, оның алдында әзірленген "А" жоспары толығымен бұзылды. Нақты айтсақ, 2025 жылдың қыркүйегінде Мақсат Дүйсеновке Интерпол желісі арқылы халықаралық іздеу жарияланып, көп ұзамай ол Германияда ұсталды. Сол кезде Дүйсенов құқық қорғаушылар арқылы саяси баспана сұрап өтініш берген. 2026 жылдың қаңтарында Германия соты бұрынғы прокурор Мақсат Дүйсеновті бостандыққа шығарды. Сот Дүйсеновке қатысты қудалау саяси себептерге байланысты болуы мүмкін деген қорытындыға келген. Қазіргі уақытта ол бостандықта жүр. Қазақстанның оны экстрадициялау туралы сұранысы ресми түрде кері қайтарылған. Қазақстанда оған 22 миллион доллар көлемінде пара алды, қылмыстық жолмен алынған табысты заңдастырды және алаяқтық жасады деген айыптар тағылған болатын.

"Дүйсенов білуімше Германияда қалды. Себебі енді Интерпол Германия бойынша екінші экстрадиция запросын қабылдамайды. Ал Дүйсенов басқа елге кетсе, Қазақстан тез арада Интерполға өтінімін қайта беруі мүмкін. Дүйсенов Қожамжаровпен тығыз байланыста және елдегі құқық қорғау органдарының ішкі жаңалықтарын толық біліп отыр", - дейді, дереккөз.

Қожамжаров тарапынан Қазақстан билігіне "мен тыныш жүремін, сендер де тыныш жүріңдер" деген сигнал берілгені анық. Және ол өзінің позициясын Мақсат Дүйсеновтің саяси баспана алуы арқылы жақсы күшейтіп алды. Қазақстанның дәл қазір бұл текетіресті ушықтырмай, ішкі саяси трансформацияны тез өткізіп алуға акцент беруі заңды. Сондықтан тараптар уақытша тайм-аут алып отыр. https://t.me/dalainside