Mehdi Khalaji مهدی خلجی

به چه اعتماد می‌کنیم؟ خدا، پول و بحران اعتبار در جهان مدرن روی اسکناس یک‌دلاری آمریکا نوشته‌اند: «توکل ما بر خداست.» خدا، پول، دولت و اعتماد در این جمله بر سطح یک تکه کاغذ به هم می‌رسند. نام خدا می‌تواند حدی بر قدرت پول باشد و یادآوری کند که ثروت ارزش نهایی نیست؛ اما می‌تواند پول و دولت صادرکننده‌ی آن را نیز به هاله‌ای قدسی بیاراید. معلوم نیست خدا بر دلار نظارت می‌کند یا دلار نام خدا را به خدمت مشروعیت خود درمی‌آورد. پول بیش از آنکه شیء باشد، رابطه و وعده است. ارزش اسکناس در کاغذ و جوهر آن نیست؛ از پذیرش دیگران، اقتدار قانون، اعتبار دولت و انتظار استمرار نظم اقتصادی پدید می‌آید. هر اسکناس وعده می‌دهد که حاصل کار امروز را می‌توان به آینده انتقال داد. پول، کار گذشته، مبادله‌ی اکنون و امکان زندگی آینده را به یکدیگر پیوند می‌دهد. بحران پول، گسستن همین پیوند و زوال اعتماد به دوام جهان مشترک است. گئورگ زیمل نشان می‌دهد که پول تفاوت‌های کیفی زندگی را به مقادیر قابل‌محاسبه تبدیل می‌کند. این توانایی، مبادله میان غریبه‌ها و استقلال فردی را ممکن می‌سازد؛ اما هم‌زمان این پندار را می‌پرورد که هرچه قیمت ندارد، ارزش نیز ندارد. مارکس سویه‌ی دیگری از این دگردیسی را آشکار می‌کند: پول، آفریده‌ی مناسبات انسانی، به قدرتی مستقل بدل می‌شود و بر آفرینندگان خود فرمان می‌راند. والتر بنیامین سرمایه‌داری را دینی بدون رستگاری می‌بیند؛ آیینی بی‌وقفه که بدهی اقتصادی را به احساس تقصیر وجودی تبدیل می‌کند. در افق――نیچه‌ای، تکرار نام خدا بر پول نیز می‌تواند به‌جای حضور نیرومند ایمان، نشانه‌ی جهانی باشد که در عمل پول را جانشین خدا کرده است. الیاس کانتی در کتاب «توده و قدرت» تورم را پدیده‌ای توده‌ای می‌شناسد. در تورم، واحدهای پول پیوسته تکثیر می‌شوند، اما ارزش هریک کاهش می‌یابد. اسقوط ارزش دستمزد و پس‌انداز هر فردی تجربه‌ای است فراتر از زیان مالی؛ او ارزش کار، گذشته، منزلت و بخشی از زندگی خود را نیز بربادرفته می‌بیند. تورم، عددها را بزرگ و انسان‌ها را کوچک می‌کند. تحقیر اقتصادی، اعتماد عمومی را می‌فرساید و می‌تواند به خشم، دشمن‌سازی و اشتیاق به قدرتی بدل شود که وعده‌ی بازگرداندن ارزش و عظمت می‌دهد. میان تورم پول و تورم زبان نسبتی.ندی ساختاری وجود دارد. چاپ بی‌پشتوانه‌ی اسکناس ارزش پول را کاهش می‌دهد؛ تکرار بی‌پشتوانه‌ی واژه‌هایی چون خدا، عدالت، آزادی و کرامت نیز توان معنابخشی آن‌ها را فرسوده می‌کند. عددها بزرگ‌تر می‌شوند، اما قدرت خرید کاهش می‌یابد؛ شعارها باشکوه‌تر می‌شوند، اما اعتماد عمومی فرومی‌ریزد. در هر دو، نشانه تکثیر می‌شود و معنا تحلیل می‌رود. حکومت می‌تواند از مردم ایمان، صبر و توکل بخواهد و خود از مسئولیت و پاسخ‌گویی بگریزد. در این حالت، امر مقدس نه حد قدرت، بلکه پوشش شکست آن است. توکل دینی جای اعتماد نهادی را نمی‌گیرد؛ نام خدا بر اسکناس نیز بی‌انضباطی مالی، بی‌عدالتی اقتصادی یا سقوط ارزش پول را جبران نمی‌کند. وقتی پول معنای خود را از دست می‌دهد، کار، پس‌انداز، منزلت و آینده نیز از ‌اعتبار می‌‌افتند. نام خدا بر پول تنها زمانی معنایی اخلاقی دارد که اعلام کند پول خدا نیست، ارزش انسان قیمت او نیست و اعتماد با فرمان و شعار به دست نمی‌آید. پشتوانه‌ی اعتماد، عدالت، مسئولیت و وفای به عهد است. گفتاری در این باره هم‌زمان در یوتیوب و کلابهاوس https://youtube.com/live/BhpSgMZ_wqQ?feature=share