Mohammad-Tabibian

استاد ارجمند دکتر عبده تبریزی تکمله قابل ملاحظه ای بر مطلب فوق نوشته اند، با تشکر از ایشان؛ *استاد محترم، جناب آقای دکتر محمد طبیبیان* با عرض سلام درست می‌فرمایید که پایان واقعی جنگ، حتی با خاموش شدن سلاح‌ها هم واقعیت نمی‌یابد؛ زمانی نمایان می‌شود که امکان آشتی، بازسازی نهادها، احیای اعتماد اجتماعی و بازگشت به مسیر توسعه فراهم شود. اگر این مرحله محقق نشود، جنگ حتی پس از پایان درگیری نظامی نیز، در اشکال دیگر، سال‌ها و گاه نسل‌ها ادامه خواهد یافت. مثال‌های شما گویا بود. امیدواریم پیش از آن‌که هزینه‌ها غیرقابل جبران شود، راهی برای کاهش تنش و بازگشت به دیپلماسی فراهم شود. در راستای فرمایش شما، تفکیک بین «پیروزی نظامی» و «پیروزی سیاسی» تقسیم‌بندی مناسبی است. در دهه‌های اخیر، قدرت‌های بزرگ بارها توانسته‌اند در میدان نبرد برتری نظامی خود را نشان دهند، اما کمتر توانسته‌اند نظمی سیاسی ایجاد کنند که از مشروعیت، ثبات و مقبولیت اجتماعی برخوردار باشد. از این منظر، جنگ‌های معاصر ـــــ همان طور که در نوشته‌ی شما آمده ـــــ بیش از آن‌که با فتح سرزمین پایان یابند، به فرسایش اقتصادی، اجتماعی و روانی همه‌ی طرف‌ها انجامیدند. البته، هرچه جنگ طولانی‌تر شود، احتمال وقوع خطاهای محاسباتی هم افزایش می‌یابد. درگیری‌های محدود ممکن است به‌تدریج به برخوردهای گسترده‌تر تبدیل شوند؛ نه لزوماً به دلیل تصمیم آگاهانه، بلکه بر اثر سوءبرداشت، اشتباه اطلاعاتی یا ... . تأیید می‌فرمایید که بسیاری از جنگ‌های بزرگ، بیش از آن‌که محصول برنامه‌ای دقیق باشند، نتیجه‌ی انباشت همین خطاها بوده‌اند. ارادتمند حسین عبده تبریزی