کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران

🔻سعید نفیسی؛ پژوهشگری که به سراغ متن‌های گمشده رفت 🔹نفیسی از نسل نخست استادان دانشگاه تهران بود و در کنار تدریس تاریخ، آثار گسترده‌ای در ادبیات و تاریخ ایران پدید آورد. 🔹 از ترجمه‌های او نیز «ایلیاد» و «ادیسه» هومر است. 🔹او بخش بزرگی از زندگی‌اش را صرف پیدا کردن، تصحیح و معرفی متن‌هایی کرد که بدون این کوشش‌ها، دسترسی به آنها برای پژوهشگران بسیار دشوارتر بود. 🔹در میان پژوهش‌های سعید نفیسی، ابوالفضل بیهقی جایگاه ویژه‌ای داشت. 🔹 نفیسی در سال ۱۳۱۵ کتاب «آثار گمشده ابوالفضل بیهقی» را منتشر کرد؛ پژوهشی درباره بخش‌هایی از نوشته‌های بیهقی که دیگر نسخه‌ای از آنها در دست نبود. چهار سال بعد، کار او روی متن موجود «تاریخ بیهقی» به انتشار نخستین جلد تصحیح او انجامید و این تصحیح در سه جلد، طی سال‌های ۱۳۱۹ تا ۱۳۳۲، منتشر شد. @akhbartehran

✴️ استفاده اخلاقی از هوش مصنوعی مولد در پژوهش؛ راهنمایی برای پژوهشگران   هوش مصنوعی مولد به ابزاری کاربردی در فرایند پژوهش تبدیل شده است و می‌تواند در ایده‌پردازی، تدوین پرسش‌های پژوهشی، ویرایش متون، تهیه چکیده و بهبود نگارش علمی به پژوهشگران کمک کند. راهنمای منتشر شده از سوی مؤسسه خدمات نویسندگان AJE وابسته به انتشارات Springer Nature در اوت ۲۰۲۶، بر ضرورت شفافیت و نظارت انسانی در استفاده از هوش مصنوعی مولد در پژوهش و نگارش علمی تأکید می‌کند. این راهنما اشاره می‌کند که استفاده از این فناوری باید با نظارت انسانی و رعایت اصول صداقت علمی همراه باشد. پژوهشگران باید اطلاعات، نقل‌قول‌ها، منابع، محاسبات و نتایج تولیدشده با کمک هوش مصنوعی را به‌دقت بررسی کنند؛ زیرا این ابزارها ممکن است اطلاعات نادرست یا منابع ساختگی ارائه دهند. همچنین، هوش مصنوعی نباید جایگزین قضاوت علمی، تفکر انتقادی و مسئولیت‌پذیری پژوهشگر شود. از آنجا که سامانه‌های هوش مصنوعی قادر به پذیرش مسئولیت علمی و اخلاقی آثار نیستند، نمی‌توان آن‌ها را به‌عنوان نویسنده مقاله معرفی کرد. شفافیت در استفاده از هوش مصنوعی نیز اهمیت اساسی دارد و پژوهشگران باید مطابق سیاست‌های مجله، دانشگاه یا مؤسسه خود، موارد استفاده از این فناوری را اعلام کنند. بااین‌حال، اعلام استفاده از هوش مصنوعی با مستندسازی دقیق آن تفاوت دارد؛ موضوعی که در پژوهش Cwik (2026) مورد توجه قرار گرفته است. مستندسازی می‌تواند شامل توضیح نوع ابزار، هدف استفاده، مراحل به‌کارگیری و نقش هوش مصنوعی در تولید یا تحلیل داده‌ها باشد. میزان مستندسازی باید متناسب با نوع فعالیت پژوهشی، اهمیت نقش هوش مصنوعی و الزامات اخلاقی و انتشاراتی تعیین شود. همچنین، در ثبت و اشتراک‌گذاری اطلاعات مربوط به تعامل با این ابزارها باید محرمانگی داده‌ها و حقوق مشارکت‌کنندگان پژوهش رعایت شود. در مجموع، استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی مستلزم ترکیب مهارت فنی، ارزیابی انتقادی، شفافیت و مستندسازی متناسب است. چنین رویکردی می‌تواند ضمن بهره‌گیری از ظرفیت‌های هوش مصنوعی، اعتمادپذیری، بازتولیدپذیری و سلامت فرایند پژوهش علمی را تقویت کند. Viera, C. (2026, August 19). Best practices for generative AI in research. AJE, Springer Nature. https://operations.authorservices.springernature.com/arc/best-practices-generative-ai-in-research Cwik, J. C. (2026). Disclosure is not documentation: An open science framework for documenting generative AI use in scholarly research and publication workflows. Research Integrity and Peer Review, 11, Article 47. https://doi.org/10.1186/s41073-026-00245-8    https://t.me/UT_Central_Library

هر که بیماری فراق کشید عاقبت شربت وصال چشید هر که غمگین در انتظار نشست لا جرم در حریم یار نشست - ( هلالی جغتایی ) فقیر محمّد حسین کشمیری ( اندازه : ۴۸.۹ × ۴۰.۵ سانتی متر ) ( محلّ نگهداری : موزه هنر متروپولیتن - نیویورک آمریکا ) #محمد_حسین_کشمیری #نستعلیق_قدما #نستعلیق @Calligraphy_Archive

مرحوم استاد عبدالحسین زرین کوب در مراسم نمایشگاه آثار نیمایوشیج 1350

صفحه ویژه مجتبی مینوی در روزنامه اطلاعات، دوم دی ماه 1350

این سند هم از هر جهت جالب است. فقط بخوانید

نمونه ای از خط مرحوم سید محمد مشکوة

🔰انسان باید در مرکز باقی بماند؛ [تولستوی و جهان مدرن؛ پیامی ماندگار برای انسان امروز](ibna.ir/x6KfT) 🔸پیام تولستوی برای جهان امروز همچنان زنده است؛ پیامی درباره حقیقت، شفقت، آزادی وجدان، نقد قدرت و حفظ کرامت انسان در عصر فناوری و هوش مصنوعی 🔸تولستوی ادبیات را زینتی برای تمدن نمی‌دانست، بلکه آن را مواجهه‌ای اخلاقی میان یک انسان و انسانی دیگر تلقی می‌کرد. 🔸رمان‌های بزرگ او، از جمله «جنگ و صلح» و «آنا کارنینا»، صرفا روایت داستان نیستند؛ این آثار به اعماق آگاهی انسان وارد می‌شوند و عشق، جاه‌طلبی، حسادت، خانواده، جنگ، ایمان، مرگ و جست‌وجوی معنا را بررسی می‌کنند. 🔸خالق امروزی ابزارهایی در اختیار دارد که تولستوی هرگز تصور نمی‌کرد. تلفن هوشمند می‌تواند تاریخ را ثبت کند، دوربین می‌تواند داستانی را به آن سوی قاره‌ها منتقل کند و هوش مصنوعی می‌تواند در پژوهش، ترجمه و نگارش یاری‌رسان باشد. پلتفرم‌های دیجیتال نیز می‌توانند امکان شنیده‌شدن صداهای به‌حاشیه‌رانده‌شده را بیش از گذشته فراهم کنند. 🔸اما فناوری تنها یک ابزار است. فناوری می‌تواند روند خلق اثر را سرعت ببخشد، اما نمی‌تواند تعیین کند چه چیزی ارزش خلق شدن دارد. 🔸 پیام تولستوی پیچیده نیست: نباید هنگام تلاش برای خلق یک شاهکار، انسان را از یاد برد. 🔸با حقیقت خلق کن، با شفقت بنویس، قدرت را به پرسش بکش، به زندگی انسان‌های عادی احترام بگذار، از خودنمایی تهی فاصله بگیر و از آزادی اخلاقی خود محافظت کن @ibna_official

🔹 معرفی پایان‌نامه: دو افسانهٔ منتخب از هفت‌پیکر نظامی گنجوی 🔹 پژوهشگر: امیر هوشنگ نصیری 🔹 استاد راهنما: دکتر ذبیح‌الله صفا 🔹 سال نگارش: ۱۳۲۱-۱۳۲۲ «هفت‌پیکر»، چهارمین اثر از خمسهٔ نظامی گنجوی و از شاهکارهای ادبیات فارسی است. این منظومه روایتگر زندگی بهرام گور و قصه‌های هفت دختر پادشاه در هفت گنبد رنگین است و ساختار پیچیده و نمادینش همواره مورد توجه پژوهشگران بوده است. 🔹 در این پایان‌نامه، دو افسانه از میان داستان‌های هفت‌گانهٔ منظومه از نظر ساختار روایی، درون‌مایه‌های عرفانی و اخلاقی و زیبایی‌شناسی ادبی بررسی و تحلیل شده است. 🔹 هفت‌پیکر آمیزه‌ای از جنبه‌های حماسی و غنایی است و بخش هفت گنبد آن روحی غنایی و تخیلی رمانتیک دارد. این پژوهش با راهنمایی دکتر ذبیح‌الله صفا در دانشگاه تهران انجام شده و به شناخت بهتر ابعاد این اثر ارزشمند کمک می‌کند. https://t.me/UT_Central_Library ble.ir/Library_UT_AC

🔰نخستین نشست «روایت نسخه‌های خطی» و افتتاح نمایشگاه آثار نظامی؛ [گستردگی جغرافیایی کتابت و گردش نسخه‌های خطی خمسه نظامی](ibna.ir/x6Kz7) 🔸علی میرانصاری با اشاره به گستردگی جغرافیایی کتابت و گردش نسخه‌های خمسه بیان کرد: یادداشت‌های حاشیه نسخه‌ها نشان می‌دهند که برخی از آن‌ها در طول حیات خود، مناطق جغرافیایی بسیاری را طی کرده‌اند. جغرافیای کتابت خمسه با جغرافیای مخاطبان آن ارتباط مستقیم دارد؛ تا نیاز و زمینه پذیرش وجود نداشته باشد، کاتب دست به قلم نمی‌برد. 🔸 «خمسه نظامی، یا پنج گنج، از فاخرترین و ارزشمندترین آثار ادب فارسی است و پنج مثنوی مخزن‌الاسرار، خسرو و شیرین، لیلی و مجنون، هفت‌پیکر و اسکندرنامه را در بر می‌گیرد.» 🔸 «نظامی در داستان‌هایی مانند خسرو و شیرین و هفت‌پیکر، بزرگی و شکوه ایران و ایرانی را به شیوایی آشکار ساخته است.» 🔸 «یادداشت‌های حاشیه نسخه‌ها نشان می‌دهند که برخی از آن‌ها در طول حیات خود، مناطق جغرافیایی بسیاری را طی کرده‌اند. جغرافیای کتابت خمسه با جغرافیای مخاطبان آن ارتباط مستقیم دارد؛ تا نیاز و زمینه پذیرش وجود نداشته باشد، کاتب دست به قلم نمی‌برد.» @ibna_official

آن کارسون [برنده جایزه نوبل ادبیات سال ۲۰۲۶] در سال ۱۹۵۰ در تورنتو، کانادا به دنیا آمد. او در سال ۱۹۸۱ رساله دکترای خود را در رشته ادبیات کلاسیک با عنوان Odi et Amo Ergo Sum (دوست دارم و بیزارم، پس هستم) منتشر کرد و در تمام طول حرفه خود، سرودن شعر را با ترجمه و تدریس در دانشگاه‌های مختلف همراه ساخته است. تقریباً تمام تولیدات ادبی او حول محور نقطه تلاقی میان «وسواس فیلولوژیک (زبان‌شناختی) به واژه‌ها» و «اشتیاق شاعر برای معنای تازه» شکل گرفته است. او خود، ریشه‌شناسی واژه‌ها را نقطه شروع همه آثارش دانسته است. ترجمه‌های او از یونانی کلاسیک را می‌توان آثاری مستقل و قائم‌به‌ذات به شمار آورد. از جمله این آثار می‌توان به تفسیر او از قطعات اشعار سافو تحت عنوان اگر نه، زمستان (۲۰۰۲) و همچنین تراژدی‌هایی چون الکترا (۲۰۰۱) و آنتیگونه (۲۰۱۵) اثر سوفوکل و باکخای (۲۰۱۵) اثر اوریپید اشاره کرد. کارسون در جستار بلند خود، اروس تلخ‌وشیرین (۱۹۸۶)، شالوده نویسندگی بعدی خود را پی می‌ریزد. این کتاب با ژرف‌اندیشی درخشانش درباره اینکه اروس (عشق و اشتیاق) جوهره و نیروی محرکه شعر است، به میزان زیادی از صفت مرکبی از سافو بهره می‌گیرد که اروس را ترکیبی از درد و شیرینی تعریف می‌کند. همین تمایز و فاصله میان عاشق و معشوق است که به اروس نیرو می‌بخشد و شعر را به حرکت درمی‌آورد. کارسون در نوشته‌هایش با وارد کردن مداوم صداهای متفاوتی که در برابر یکدیگر بازی می‌کنند، به این مهم دست می‌یابد. او در اروس تلخ‌وشیرین از یک «دید استریوسکوپیک (برجسته‌بین)» سخن می‌گوید که به او امکان می‌دهد «دو چشم‌انداز را به‌طور هم‌زمان در حالت توازن نگه دارد». نمونه بارز آن جستار اقتصاد ناباخته‌ها (۱۹۹۹) است که در آن کارسون، سیمونیدس کیوسی (شاعر یونانی سده ششم پیش از میلاد) را در برابر پل سلان قرار می‌دهد؛ و نیز در کتاب مردان در ساعات فراغت (۲۰۰۰) که در آن توسیدید تاریخ‌نگار را کنار ویرجینیا وولف می‌نشاند. کارسون از طریق چنین صورت‌بندی‌های ادبی، اغلب غیرمنتظره، از شعر غنایی وابسته به «خودِ روایی» فاصله گرفته و الهام‌بخش فرم‌های تازه‌ای در ادبیات معاصر شده است. این روش نوشتن به آفرینش آثاری بازیگوشانه و کنایه‌آمیز می‌انجامد که نه تنها میان شعر کلاسیک و مدرن، بلکه میان ژانرها و فرم‌های هنری گوناگون در حرکت‌اند. در دهه ۱۹۹۰، کارسون مجموعه‌ای از آثار برجسته را منتشر کرد. از جمله آن‌ها «جستار شیشه‌ای» در کتاب شیشه، کنایه و خدا (۱۹۹۵) است که ظرفیت شعر بلند را در جایی که مرزهای ژانری تار و کم‌رنگ می‌شوند، به نمایش می‌گذارد. در حالی که این اثر در قالب شعر سروده شده، هم‌زمان داستانی بلند درباره سوگ و عشق یک‌طرفه است که در آن، راوی اول‌person (زنی که همسرش او را رها کرده) به دیدار مادر تنها خود در خلنگزارهای بایر و متروک می‌رود. او در این سفر، آثار نویسنده محبوبش، امیلی برونته، را با خود می‌برد؛ نویسنده‌ای که خلنگزارها و جهان درونی خودش به زیبایی در تنیده با متن تصویر شده‌اند. این شعر بلند که حول محور سه زن تنها گرد یک میز آشپزخانه ساخته شده و در عین حال خوانشی از برونته نیز هست، بدین ترتیب به جستاری درباره رهاشدگی و تنهایی بدل می‌شود. شعر به داستان نیاز دارد و داستان نیز به نوبه خود وابسته به جهش‌ها و تغییر صحنه‌های شاعرانه‌ای است که کارسون با چنین چیره‌دستی استادانه‌ای به کار می‌گیرد. در همان دهه، اثر دیگری منتشر شد که غالباً از آن به عنوان بزرگ‌ترین اثر کارسون یاد می‌شود: زندگینامه قرمز: یک رمان منظوم (۱۹۹۸). این اثر نشان‌دهنده توانایی والای او در به‌روزرسانی و زنده کردن سنت ادبی کلاسیک است. او با درکی دقیق از اصطلاحات و تجربیات معاصر، قطعات شعری از استسیخوروس (شاعر یونانی سده ششم پیش از میلاد) درباره «گریون»، هیولای بالدار قرمز رنگ، را نقطه شروع قرار می‌دهد. در حالی که اسطوره شرح می‌دهد که چگونه هرکول در انجام یکی از خان‌های خود، گریون را می‌کشد و گله‌اش را می‌رباید، کارسون این غول ترسناک را در قالب «قهرمانی» مهربان و دلبسته به مادرش بازآفرینی می‌کند؛ آن هم در قالبی که به یک بیلدونگس‌رومان (رمان تربیت و تکامل شخصیتی) مدرن تبدیل می‌شود. گریونِ جوان که پیش‌تر مورد آزار و اذیت جنسی برادرش قرار گرفته، عاشق هرکولِ خودشیفته و بی‌ادب می‌شود. چه رخ می‌دهد وقتی عاشق کسی می‌شوی که در نهایت تو را نابود خواهد کرد؟ این پرسشی دیرین در این فرم شگفت‌انگیز از شعر حماسی با ویژگی‌های غنایی برجسته است. کارسون زمانی «ملال و کسالت» را دشمن اصلی خود توصیف کرده بود، و این وضعیتی است که او با طنزی تند و هوشمندی با آن مواجه می‌شود. زیبایی شوهر: یک جستار داستانی در ۲۹ تانگو (منتشر شده در سال ۲۰۰۱)، روایتگر مشاجره‌ای گزنده و کنایه‌آمیز با شوهر خیانت‌کار است که هر یک از ۲۹ اپیزود آن با خطوطی از اشعار جان کیتس، شاعر رمانتیک، آغاز می‌شود. کلمات والای کیتس درباره اینکه «زیبایی همان حقیقت است»، به شکلی بی‌رحمانه اما بازیگوشانه، در کنار این درام رابطه‌ای فرساینده قرار می‌گیرند. یکی از آثار فراموش‌نشدنی کارسون ناکس (Nox - ۲۰۱۱۰) است که به یاد برادرش مایکل نوشته شده؛ برادری که پیش از مرگش در سال ۲۰۰۰ در دانمارک، به شکلی رازآلود ناپدید شده بود. در این اثر، حس عمیقی از فقدان ملموس است که از اعماق وجود سر برمی‌آورد. نتیجه کار، آفرینشی است که همان‌قدر که ادبی است، مجسمه‌گون و حجمی نیز هست؛ یادبودی به شکل یک جعبه، حاوی متنی آکاردئونی و بازشونده از تصاویر، نامه‌ها و نوشته‌های دیگر که به برادر متوفایش تقدیم شده است. علاوه بر این، صدای سومی نیز وجود دارد که به اثر عمق زمانی می‌بخشد: کاتولوس، شاعر رومی، با مرثیه مشهور ۱۰۱ خود در رثای برادر درگذشته‌اش که او نیز مانند مایکل در دیار غربت جان سپرد. ترجمه تاثربرانگیز کارسون از این شعر نیز در اثر حاضر است. کارسون در تمام طول دوران نویسندگی‌اش، با ظرافتی سبک‌بالانه، امکانات نوشتن را کاویده است؛ فرآیندی که در آن «طرح و طرح‌واره ادبی» ارزشی ویژه برای او یافته است. گواه این مدعا اثر شناور (Float - ۲۰۱۶) است، اثری متشکل از بیست و دو کتابچه (چاپ‌نما) درباره موضوعات مختلف که می‌توان آن‌ها را به هر ترتیبی خواند. اثر دیگر نورمای اشتباه (Wrong Norma) محصول ۲۰۲۴ است؛ ترکیبی گوناگون از متن‌ها با جنبه نمایشی و اجرایی قوی که در آن کارسون وارد عرصه‌های مختلف هنری و آکادمیک می‌شود. همکاری‌های او با هنرمندان بصری، طراحان رقص، و کارگردانان اپرا و تئاتر، نشان‌دهنده آزادی عمل او در مواجهه با انتظارات ادبی و سیستم‌های قانون‌مند است. همین ویژگی است که پشتوانه اهمیت فوق‌العاده‌ای است که آثار او از دهه ۱۹۹۰ تاکنون برای صحنه بین‌المللی هنر و ادبیات داشته است. آندرس اولسون رئیس کمیته نوبل https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/bio-bibliography/?utm_source=Linkedin&utm_medium=Social+&utm_campaign=Linkedin_literature_2026 🔻پیوند به این فرسته در X: https://x.com/FGhoddoussi/status/2108163483002872262?s=20

سید محمد مشکوة (1279 بیرجند ـ 1359، 18 مهر ماه لندن. مدفون در قم).

اسنادی از پرونده اداری مرحوم سید محمد مشکوة که با اهدای 1328 نسخه خطی به دانشگاه، سنگ بنای کتابخانه مرکزی را گذاشت. مجلدات نخست فهارس نسخ خطی دانشگاه، فهرست آن نسخه هاست که به نام فهرست های مشکوة شناخته می شود.