اِلی‌نامه

خیام: «ای کاش که جای آرمیدن بودی یا این ره دور را رسیدن بودی کاش از پی صد هزار سال از دل خاک چون سبزه امید بر دمیدن بودی» فرمِ رباعی، به عنوانِ فرمِ کوتاهِ شعرِ کلاسیک، مناسب بود برای خیّام‌ی که فرصتِ عمر را کوتاه می‌دید برای روده‌درازی؛ تنوّعِ مضمونِ این رباعی‌ها بسیار محدود و تقریبن هیچ است. یعنی او تکّه‌تکّه می‌‌گوید و همان را مدام می‌گوید: هیچ را. کوتاه می‌گوید و بریده بریده و همان؛ همانِ کوتاهِ متکثّر را می‌گوید. شاید از همین روست که مدام از موتیفِ سبزه و چمن می‌گوید. سبزه همان همانِ‌کوتاهِ‌منکسرِمتکثّر است که می‌آید، و می‌رود، بی‌هوده، و بی‌اهمّیّت: هیچ و پوچ. امّا پوچی هیچی نیست. پوچی هیچی‌ی قضاوت‌شده‌ست. و خیّام قاضی نیست، شاهد است، شاهدِ هیچ، شاهدِ ملالِ عصرهای نیشابور، و این تنوّعِ بی‌هوده. پس آیا اصرارِ خیّام بر بی‌هودگی، بیش از یک محتوای صرف، نشانه‌ی وفاداری‌ی او به ادبیات نیست؟ ــــ کیوان طهماسبیان، صادقیّه [در بیات اصفهان]، نشر گمان.

«ز بخشش به کوشش گذر کی بود» #فردوسی در شاهنامه و جهان ایرانی، رگه‌ای از جبرگرایی کهن، شاید بازمانده از اندیشهٔ زروانی، جاری است؛ کشاکشی میان سرنوشت و ارادهٔ آدمی. «بخشش» در زبان فردوسی به معنای قسمت و بهره‌ای است که روزگار برای انسان رقم زده و در برابر «کوشش» می‌نشیند. با گذر زمان و عربی‌شدن زبان فلسفه، کلام و عرفان در ایران، این دو واژهٔ فارسی در بیانی دیگر جای خود را به دو واژهٔ عربی «تقدیر و تدبیر» می‌دهند: «چون که تقدیر چنین است چه تدبیر کنم» #حافظ

کشف یکی از مراجعانم: مردم شهرهای بزرگ خیلی ساده‌تر از مردم شهرهای کوچیکن. مردم تو شهرهای کوچیک تو هم می‌لولن. ناچارن یاد بگیرن خیلی چیزها رو پنهان کنن یا با تعارف و ملاحظه‌گری کاری نکنن که کسی بهش بر بخوره و پشت سرشون حرف بزنه چون همه همدیگه رو می‌شناسن. توی شهرهای بزرگ همسایه، همسایه‌ش رو نمی‌شناسه. به همین دلیل نیاز نداشتن که ذهن‌شون پیچیده بشه. بر خلاف چیزی که به نظر می‌رسه مردم شهرهای بزرگ هفت خطن، اتفاقن خیلی ساده‌ترن. مردم شهرهای کوچیک small town mentality پیدا می‌کنن. @hafezbajoghli

کنون ای سراینده فرتوت‌مرد سوی گاه اشکانیان بازگرد «کزیشان جز از نام نشنیده‌ام» چرا نزدیک به پنج قرن فرمانروایی اشکانیان در شاهنامه به چند بیت و چند نام محدود شده است؟ فردوسی در آغاز روایت اشکانیان می‌گوید: چنین گفت داننده دهقان چاچ کزان پس کسی را نبد تخت عاج به گیتی به هر گوشه‌ای بر یکی گرفته ز هر کشوری اندکی چو بر تختشان شاد بنشاندند ملوک طوایف همی خواندند در این روایت، پس از اسکندر دیگر شاهنشاهی مقتدر بر تخت نیست. قدرت میان فرمانروایان محلی تقسیم شده و هرکدام گوشه‌ای از کشور را در اختیار گرفته‌اند. فردوسی آنان را «ملوک طوایف» می‌نامد؛ یعنی پادشاهان قلمروهای گوناگون. اما واقعیت تاریخی متفاوت است. اشکانیان یا پارتیان، دودمانی ایرانی بودند که از حدود ۲۴۷ پیش از میلاد تا ۲۲۴ میلادی فرمانروایی کردند. «پارت» نام سرزمین و قوم آنان بود و «اشکانی» از نام اشک یا ارشک، بنیان‌گذار این دودمان، گرفته شده است. آنان شاهنشاهی بزرگی داشتند، هرچند خاندان‌های نیرومند و فرمانروایان محلی نیز در ساختار سیاسی‌شان نقش مهمی ایفا می‌کردند. بااین‌حال، فردوسی می‌گوید: برین گونه بگذشت سالی دویست تو گفتی که اندر زمین شاه نیست چگونه فرمانروایی‌ای که در تاریخ نزدیک به ۴۷۴ سال طول کشیده، در شاهنامه به حدود دویست سال رسیده است؟ پاسخ را باید تا اندازه‌ای در تاریخ‌نگاری ساسانی و گاه‌شماری زرتشتی جست‌وجو کرد. در جهان‌بینی زرتشتی، تاریخ جهان در دوره‌های هزارساله معنا می‌یافت و پایان هزاره‌ها با رویدادهای بزرگ دینی و کیهانی پیوند داشت. تاریخ پادشاهان نیز در برخی سنت‌ها با این نظم مقدس هماهنگ می‌شد. در یکی از محاسبات ساسانی، با قرار دادن ظهور زرتشت، اسکندر و برآمدن اردشیر در یک چارچوب زمانی، مدت فرمانروایی اشکانیان به حدود ۲۶۶ سال کاهش یافت. روایت دویست‌سالهٔ شاهنامه نیز به احتمال زیاد حاصل بازتنظیم دیگری از همین نوع است. بنابراین با تاریخی روبه‌رو هستیم که زمانِ آن بر اساس نظام‌های دینی و گاه‌شمارانه بازآرایی شده است. از سوی دیگر، ساسانیان مشروعیت حکومت خود را با پایان‌دادن به پراکندگی قدرت و احیای شاهنشاهی پیوند می‌دادند. تصویر اشکانیان به‌عنوان «ملوک طوایف» نیز با همین نگاه سازگار بود. فردوسی از میان شاهان اشکانی تنها چند نام می‌آورد: اشک، شاپور، گودرز، نرسی، اورمزد، اردوان و بهرام. او همچنین آنان را به آرش، کماندار نامدار اساطیر ایرانی، پیوند می‌دهد: بزرگان که از تخم آرش بدند دلیر و سبکسار و سرکش بدند این پیوند احتمالاً از نزدیکی نام آرش و ارشک و درآمیختن سنت‌های تاریخی و اساطیری ایران سرچشمه گرفته است. سپس روایت به بابک و برآمدن اردشیر ساسانی می‌رسد و فردوسی تاریخ اشکانیان را با این دو بیت به پایان می‌برد: چو کوتاه شد شاخ و هم بیخشان نگوید جهاندار تاریخشان کزیشان جز از نام نشنیده‌ام نه در نامهٔ خسروان دیده‌ام این سکوت به این دلیل است که فردوسی وارث سنت تاریخی‌ای بود که بخش مهمی از آن در روزگار ساسانی و در چارچوب اندیشهٔ زرتشتی شکل گرفته بود. کم‌رنگ‌شدن اشکانیان هم حاصل همین میراث تاریخ‌نگارانه، هم رقابت سیاسی دودمان‌ها و هم فراموشی تدریجی بخشی از گذشته بود. این تفاوت آشکار میان روایت شاهنامه و واقعیت تاریخی نشان می‌دهد که شاهنامه پیش از آنکه کتاب تاریخ باشد، اثری حماسی و ادبی است و قرار نیست رویدادهای گذشته را با دقت و معیارهای تاریخ‌نگاری امروز بازگو کند. دوم آنکه شاهنامه، با وجود بهره‌گیری از سنت‌های حماسی که بخش مهمی از آنها در شرق ایران شکل گرفته‌اند، در تدوین تاریخ پادشاهان از منابعی تأثیر پذیرفته که در روزگار ساسانی و در چارچوب جهان‌بینی زرتشتی تدوین شده‌اند. بنابراین، کوتاه‌شدن تاریخ اشکانیان نشانه‌ای از محدودیت‌های تاریخی و جهت‌گیری‌های ایدئولوژیک منابع شاهنامه است؛ محدودیت‌هایی که برای خواندن و فهمیدن این اثر باید همواره در نظر داشت.

کنون ای سرایندهٔ فرتوت‌مرد سوی گاه اشکانیان بازگرد «کزیشان جز از نام نشنیده‌ام» چرا نزدیک به پنج قرن فرمانروایی اشکانیان در شاهنامه به چند بیت و چند نام محدود شده است؟ فردوسی در آغاز روایت اشکانیان می‌گوید: چنین گفت داننده دهقان چاچ کزان پس کسی را نبد تخت عاج به گیتی به هر گوشه‌ای بر یکی گرفته ز هر کشوری اندکی چو بر تختشان شاد بنشاندند ملوک طوایف همی خواندند در این روایت، پس از اسکندر دیگر شاهنشاهی مقتدر بر تخت نیست. قدرت میان فرمانروایان محلی تقسیم شده و هرکدام گوشه‌ای از کشور را در اختیار گرفته‌اند. فردوسی آنان را «ملوک طوایف» می‌نامد؛ یعنی پادشاهان قلمروهای گوناگون. اما واقعیت تاریخی متفاوت است. اشکانیان یا پارتیان، دودمانی ایرانی بودند که از حدود ۲۴۷ پیش از میلاد تا ۲۲۴ میلادی فرمانروایی کردند. «پارت» نام سرزمین و قوم آنان بود و «اشکانی» از نام اشک یا ارشک، بنیان‌گذار این دودمان، گرفته شده است. آنان شاهنشاهی بزرگی داشتند، هرچند خاندان‌های نیرومند و فرمانروایان محلی نیز در ساختار سیاسی‌شان نقش مهمی ایفا می‌کردند. بااین‌حال، فردوسی می‌گوید: برین گونه بگذشت سالی دویست تو گفتی که اندر زمین شاه نیست چگونه فرمانروایی‌ای که در تاریخ نزدیک به ۴۷۴ سال طول کشیده، در شاهنامه به حدود دویست سال رسیده است؟ پاسخ را باید تا اندازه‌ای در تاریخ‌نگاری ساسانی و گاه‌شماری زرتشتی جست‌وجو کرد. در جهان‌بینی زرتشتی، تاریخ جهان در دوره‌های هزارساله معنا می‌یافت و پایان هزاره‌ها با رویدادهای بزرگ دینی و کیهانی پیوند داشت. تاریخ پادشاهان نیز در برخی سنت‌ها با این نظم مقدس هماهنگ می‌شد. در یکی از محاسبات ساسانی، با قرار دادن ظهور زرتشت، اسکندر و برآمدن اردشیر در یک چارچوب زمانی، مدت فرمانروایی اشکانیان به حدود ۲۶۶ سال کاهش یافت. روایت دویست‌سالهٔ شاهنامه نیز به احتمال زیاد حاصل بازتنظیم دیگری از همین نوع است. بنابراین با تاریخی روبه‌رو هستیم که زمانِ آن بر اساس نظام‌های دینی و گاه‌شمارانه بازآرایی شده است. از سوی دیگر، ساسانیان مشروعیت حکومت خود را با پایان‌دادن به پراکندگی قدرت و احیای شاهنشاهی پیوند می‌دادند. تصویر اشکانیان به‌عنوان «ملوک طوایف» نیز با همین نگاه سازگار بود. فردوسی از میان شاهان اشکانی تنها چند نام می‌آورد: اشک، شاپور، گودرز، نرسی، اورمزد، اردوان و بهرام. او همچنین آنان را به آرش، کماندار نامدار اساطیر ایرانی، پیوند می‌دهد: بزرگان که از تخم آرش بدند دلیر و سبکسار و سرکش بدند این پیوند احتمالاً از نزدیکی نام آرش و ارشک و درآمیختن سنت‌های تاریخی و اساطیری ایران سرچشمه گرفته است. سپس روایت به بابک و برآمدن اردشیر ساسانی می‌رسد و فردوسی تاریخ اشکانیان را با این دو بیت به پایان می‌برد: چو کوتاه شد شاخ و هم بیخشان نگوید جهاندار تاریخشان کزیشان جز از نام نشنیده‌ام نه در نامهٔ خسروان دیده‌ام این سکوت به این دلیل است که فردوسی وارث سنت تاریخی‌ای بود که بخش مهمی از آن در روزگار ساسانی و در چارچوب اندیشهٔ زرتشتی شکل گرفته بود. کم‌رنگ‌شدن اشکانیان هم حاصل همین میراث تاریخ‌نگارانه، هم رقابت سیاسی دودمان‌ها و هم فراموشی تدریجی بخشی از گذشته بود. این تفاوت آشکار میان روایت شاهنامه و واقعیت تاریخی نشان می‌دهد که شاهنامه پیش از آنکه کتاب تاریخ باشد، اثری حماسی و ادبی است و قرار نیست رویدادهای گذشته را با دقت و معیارهای تاریخ‌نگاری امروز بازگو کند. دوم آنکه شاهنامه، با وجود بهره‌گیری از سنت‌های حماسی که بخش مهمی از آنها در شرق ایران شکل گرفته‌اند، در تدوین تاریخ پادشاهان از منابعی تأثیر پذیرفته که در روزگار ساسانی و در چارچوب جهان‌بینی زرتشتی تدوین شده‌اند. بنابراین، کوتاه‌شدن تاریخ اشکانیان نشانه‌ای از محدودیت‌های تاریخی و جهت‌گیری‌های ایدئولوژیک منابع شاهنامه است؛ محدودیت‌هایی که برای خواندن و فهمیدن این اثر باید همواره در نظر داشت.

عجم‌هایی که همیشه عجم ماندند «عجم زنده کردم بدین پارسی» برخی در انتساب این بیت مشهور به فردوسی تردید می‌کنند و یکی از دلایلشان کاربرد واژهٔ «عجم» است؛ با این تصور که فردوسی هرگز ایرانیان را «عجم» نمی‌خوانَد. اما این داوری بیش از آنکه بر زبان روزگار فردوسی استوار باشد، از ذهنیت امروز ما دربارهٔ این واژه برمی‌آید. فردوسی در ابیاتی مشهور پیش از آغاز پادشاهی اشکانیان کلمه عجم را به کار می‌برد: ستم، نامه عزل شاهان بود چو درد دل بیگناهان بود نباشد جهان بر کسی پایدار همه نام نیکو بود یادگار کجا شد فریدون و ضحاک و جم مهان عرب خسروان عجم سخن ماند اندر جهان یادگار سخن بهتر از گوهر شاهوار در این میان، تعبیر «خسروان عجم» به‌روشنی نشان می‌دهد که کاربرد واژهٔ «عجم» برای ایرانیان در زبان فردوسی امری بیگانه نبوده است. «عجم» در اصل به معنای غیرعرب بود، اما در گذر تاریخ، به‌ویژه در جهان اسلامی، بیش از پیش به ایرانیان اطلاق شد. بسیاری از مردمان سرزمین‌های فتح‌شده در زبان و فرهنگ عربی جذب شدند، اما ایرانیان، با وجود پذیرش اسلام، زبان و هویت فرهنگی خود را حفظ کردند. گویی «عجم» که روزگاری نامی عام برای غیرعرب‌ها بود، سرانجام بیش از همه نام ایرانیان شد؛ همان عجم‌هایی که عجم ماندند، آن‌گاه که بسیاری دیگر عرب شدند. از این رو، وجود واژهٔ «عجم» به‌تنهایی نمی‌تواند دلیلی بر رد انتساب بیت «عجم زنده کردم بدین پارسی» به فردوسی باشد؛ هرچند داوری نهایی دربارهٔ اصالت آن، به شواهد نسخه‌شناختی نیاز دارد.

الا ای برآورده چرخ بلند چه داری به پیری مرا مستمند چو بودم جوان در برم داشتی به پیری چرا خوار بگذاشتی همی زرد گردد گل کامگار همی پرنیان گردد از رنج خار دو تا گشت آن سرو نازان به باغ همان تیره گشت آن گرامی چراغ پر از برف شد کوهسار سیاه همی لشکر از شاه بیند گناه به کردار مادر بدی تاکنون همی ریخت باید ز رنج تو خون وفا و خرد نیست نزدیک تو پر از رنجم از رای تاریک تو مرا کاچ هرگز نپروردییی چو پرورده بودی نیازردییی هرانگه که زین تیرگی بگذرم بگویم جفای تو با داورم بنالم ز تو پیش یزدان پاک خروشان به‌سربر پراگنده خاک چنین داد پاسخ سپهر بلند که ای مرد گویندهٔ بی‌گزند چرا بینی از من همی نیک و بد چنین ناله از دانشی کی سزد تو از من به هر باره‌ای برتری روان را به دانش همی‌پروری بدین هرچ گفتی مرا راه نیست خور و ماه زین دانش آگاه نیست خور و خواب و رای و نشست ترا به نیک و به بد راه و دست ترا ازان خواه راهت که راه آفرید شب و روز و خورشید و ماه آفرید خطبهٔ زیبایی در شاهنامه، پیش از آغاز داستان اشکانیان، آمده است که در آن فردوسی در پیری از ضعف و زوال جوانی به چرخ شکایت می‌کند. این گفت‌وگو یادآور بن‌مایه‌های زروانی و تصور کهن از قدرت زمان بر سرنوشت انسان است. اما نکتهٔ مهم‌تر این است که نسبت دادن رنج‌ها به چرخ، امکان اعتراض را فراهم می‌کند؛ اعتراضی که نمی‌توان به همان آسانی متوجه خداوند کرد. اگر چرخ مسبب این رنج‌ها باشد، می‌توان او را به بی‌وفایی و بیداد متهم کرد، اما اگر همه‌چیز مستقیماً به ارادهٔ خداوند بازگردد، این اعتراض با محدودیتی الهیاتی روبه‌رو می‌شود؛ نوعی دیکتاتوری مابعدالطبیعی. پاسخ چرخ نیز تأمل‌برانگیز است: «تو از من به هر باره‌ای برتری / روان را به دانش همی‌پروری». نوعی انسان‌گرایی مبتنی بر خرد که بلافاصله در جهان‌بینی دینی ادامه می‌یابد؛ چرخ اختیار را از خود سلب می‌کند و فردوسی را به آفریدگار ارجاع می‌دهد.

الا ای برآورده چرخ بلند چه داری به پیری مرا مستمند چو بودم جوان در برم داشتی به پیری چرا خوار بگذاشتی همی زرد گردد گل کامگار همی پرنیان گردد از رنج خار دو تا گشت آن سرو نازان به باغ همان تیره گشت آن گرامی چراغ پر از برف شد کوهسار سیاه همی لشکر از شاه بیند گناه به کردار مادر بدی تاکنون همی ریخت باید ز رنج تو خون وفا و خرد نیست نزدیک تو پر از رنجم از رای تاریک تو مرا کاچ هرگز نپروردییی چو پرورده بودی نیازردییی هرانگه که زین تیرگی بگذرم بگویم جفای تو با داورم بنالم ز تو پیش یزدان پاک خروشان به‌سربر پراگنده خاک چنین داد پاسخ سپهر بلند که ای مرد گویندهٔ بی‌گزند چرا بینی از من همی نیک و بد چنین ناله از دانشی کی سزد تو از من به هر باره‌ای برتری روان را به دانش همی‌پروری بدین هرچ گفتی مرا راه نیست خور و ماه زین دانش آگاه نیست خور و خواب و رای و نشست ترا به نیک و به بد راه و دست ترا ازان خواه راهت که راه آفرید شب و روز و خورشید و ماه آفرید خطبهٔ زیبایی در شاهنامه، پیش از آغاز داستان اشکانیان، آمده است که در آن فردوسی در پیری از ضعف و زوال جوانی به چرخ شکایت می‌کند. این گفت‌وگو یادآور بن‌مایه‌های زروانی و تصور کهن از قدرت زمان بر سرنوشت انسان است. اما نکتهٔ مهم‌تر این است که نسبت دادن رنج‌ها به چرخ، امکان اعتراض را فراهم می‌کند؛ اعتراضی که نمی‌توان به همان آسانی متوجه خداوند کرد. اگر چرخ مسبب این رنج‌ها باشد، می‌توان او را به بی‌وفایی و بیداد متهم کرد، اما اگر همه‌چیز مستقیماً به ارادهٔ خداوند بازگردد، این اعتراض با محدودیتی الهیاتی روبه‌رو می‌شود؛ نوعی دیکتاتوری مابعدالطبیعی. پاسخ چرخ نیز تأمل‌برانگیز است: «تو از من به هر باره‌ای برتری / روان را به دانش همی‌پروری». نوعی انسان‌گرایی مبتنی بر خرد که بلافاصله در جهان‌بینی دینی ادامه می‌یابد؛ چرخ اختیار را از خود سلب می‌کند و فردوسی را به آفریدگار ارجاع می‌دهد.

همه کارهای جهان را در (چاره) است مگر مرگ کان را دری دیگر است #فردوسی

خانۀ سعدی پس از ۷۰۰ سال در شیراز کشف شد. — روزنامۀ اطلاعات، پنجشنبه ۲۱ دی ماه ۱۳۵۱.

«از مادری رودابه تا مار مرده» یکی از بخش های عجیب شاهنامه 21 بیتی است که پس از مرگ رستم آمده است. پس از سوگواری ها و مراسم با شکوهی که برای رستم برپا می شود ناگهان صحنه به جایی خصوصی تر می رود: سرای زال و رودابه پدر و مادر رستم. رودابه از زال شکایت می کند که چنان که باید و شاید از مرگ رستم اندوهگین نیستی: چنین گفت رودابه روزی به زال که از داغ و سوگ تهمتن بنال پاسخ زال عجیب و بی رحمانه است. او می گوید رنج گرسنگی از رنج مرگ رستم بیشتر است: بدو گفت زال ای زن کم‌خرد غم ناچریدن بدین بگذرد رودابه برمی‌آشوبد و سوگند می‌خورد که دیگر نه بخورد و نه بخوابد، تا بمیرد و دوباره رستم را ببیند: برآشفت رودابه سوگند خورد که هرگز نیابد تنم خواب و خورد روانم روانِ گوِ پیلتن مگر باز بیند بر آن انجمن رودابه یک هفته چیزی نمی‌خورد تا سرانجام از شدت گرسنگی خردش را از دست می‌دهد و دیوانه می شود: سر هفته را زو خرد دور شد ز بیچارگی ماتمش سور شد به باغ می‌رود و در آب ماری مرده می‌بیند و می خواهد مار را بگیرد و بخورد: بیامد به بستان به هنگام خواب یکی مرده ماری بدید اندر آب بزد دست و بگرفت پیچان سرش همی خواست کز مار سازد خورش خدمتکاران مار را از دستش می‌گیرند، او را به ایوان می‌برند و برایش غذا می‌آورند. رودابه آن‌قدر می‌خورد تا سیر و آرام می‌شود: ببردند خوان و خورش ساختند همی خورد هرچیز تا گشت سیر و درست پس از خوردن، «هوش» او بازمی‌گردد. این بار خودش به زال می‌گوید که حق با تو بود: چو باز آمدش هوش با زال گفت که گفتار تو با خرد بود جفت هر آنکس که او را خور و خواب نیست غم مرگ با جشن و سورش یکی‌ست   در پایین‌ترین و مطمئن‌ترین سطح تفسیر، این اپیزود دربارهٔ حدود جسمانی سوگ است. آدم می‌خواهد با ارادهٔ خود از جهان کنار بکشد، اما بدن او را دوباره به زندگی برمی‌گرداند. همچنین «اهمیت زندگی در برابر مرگ» در تفسیر آشکار است. فردوسی بارها می گوید «که با مرده ها آشنایی مکن». گویا وظیفه ما غلبه دادن زندگی بر مرگ است، پیش از آنکه انسان زندگی را انتخاب کند، بدن انتخابش را کرده است. رودابه نیز پس از بازگشت هوش دیگر نمی‌خواهد به دنبال رستم بمیرد. مرگ او را می‌پذیرد و انتخاب می کند به جای گرسنگی کشیدن برای رستم دعا بخواند: برفت او و ما از پس او رویم به داد جهان آفرین بگرویم بدان گیتیش جای ده در بهشت برش ده ز تخمی که ایدر بکشت در لایه‌ای زیرین، ارتباط مار و آب با رودابه آشکار است. رودابه دختر مهراب و از تبار ضحاک است؛ همان ضحاکی که در سنت ایرانی با Aži Dahāka و جهان مار و اژدها پیوند دارد. حتی یکی از ریشه‌شناسی‌های پیشنهادی نام «رودابه» نیز آن را با «آب رود» مرتبط می‌داند. اکنون همین رودابه، پس از مرگ رستم، در آب با مار روبه‌رو می‌شود؛ اما نه با اژدهایی زنده و هراس‌انگیز، بلکه با ماری مرده. در آغاز داستان رودابه، تبار اژدهایی او خطری بزرگ به نظر می‌رسد. سام و منوچهر از پیوند زال با دختری از خاندان ضحاک بیم دارند. اما رودابه به یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های زایش در شاهنامه بدل می‌شود: بدن او محل تولد رستم است، پهلوانی چنان عظیم که حتی زادنش از راه طبیعی ممکن نیست و به مداخلهٔ سیمرغ نیاز دارد. در پایان، همه‌چیز وارونه شده است. مادر، بی‌فرزند شده؛ زایش جای خود را به مرگ داده و بدنِ زاینده به جسمی گرسنه و از خرد تهی بدل شده است. رودابه به پایین‌ترین سطح وجود جسمانی فرو می‌افتد. دیگر نه مادر پهلوان، بلکه بدنی گرسنه است که می‌خواهد مرداری را ببلعد. و مردار، دقیقاً یک مار است. می‌توان این تصویر را نشانه‌ای از پایان اقتدار آن تبار اژدهایی دانست. آنچه در آغاز داستان به صورت خطری عظیم و هراس‌انگیز ظاهر می‌شد، اکنون به ماری مرده بر آب فروکاسته شده است؛ چیزی که نه می‌هراساند، بلکه می‌تواند خوراک شود. رودابه‌ای که از تبار اژدهاست، در پایان داستان با بقایای مردهٔ همان جهان روبه‌رو می‌شود و می‌خواهد آن را در بدن خود فرو ببرد. صحنه در نهایت باز هم از مرگ به زندگی حرکت می‌کند. رودابه تا مرز فروپاشی، بی‌خردی و بلعیدن مردار پیش می‌رود، اما بدن او که زمانی رستم را زاده بود، دوباره او را به سوی زندگی بازمی‌گرداند. مار مرده می‌تواند نشانهٔ پایان جهان اژدهایی باشد؛ اما خوردنِ غذای زندگان، بازگشت به نظمی اصلی است: نظم تن، خرد و ادامهٔ زندگی.

«از مادری رودابه تا مار مرده» یکی از بخش های عجیب شاهنامه 21 بیتی است که پس از مرگ رستم آمده است. پس از سوگواری ها و مراسم با شکوهی که برای رستم برپا می شود ناگهان صحنه به جایی خصوصی تر می رود: سرای زال و رودابه پدر و مادر رستم. رودابه از زال شکایت می کند که چنان که باید و شاید از مرگ رستم اندوهگین نیستی: چنین گفت رودابه روزی به زال که از داغ و سوگ تهمتن بنال پاسخ زال عجیب و بی رحمانه است. او می گوید رنج گرسنگی از رنج مرگ رستم بیشتر است: بدو گفت زال ای زن کم‌خرد غم ناچریدن بدین بگذرد رودابه برمی‌آشوبد و سوگند می‌خورد که دیگر نه بخورد و نه بخوابد، تا بمیرد و دوباره رستم را ببیند: برآشفت رودابه سوگند خورد که هرگز نیابد تنم خواب و خورد روانم روانِ گوِ پیلتن مگر باز بیند بر آن انجمن رودابه یک هفته چیزی نمی‌خورد تا سرانجام از شدت گرسنگی خردش را از دست می‌دهد و دیوانه می شود: سر هفته را زو خرد دور شد ز بیچارگی ماتمش سور شد به باغ می‌رود و در آب ماری مرده می‌بیند و می خواهد مار را بگیرد و بخورد: بیامد به بستان به هنگام خواب یکی مرده ماری بدید اندر آب بزد دست و بگرفت پیچان سرش همی خواست کز مار سازد خورش خدمتکاران مار را از دستش می‌گیرند، او را به ایوان می‌برند و برایش غذا می‌آورند. رودابه آن‌قدر می‌خورد تا سیر و آرام می‌شود: ببردند خوان و خورش ساختند همی خورد هرچیز تا گشت سیر و درست پس از خوردن، «هوش» او بازمی‌گردد. این بار خودش به زال می‌گوید که حق با تو بود: چو باز آمدش هوش با زال گفت که گفتار تو با خرد بود جفت هر آنکس که او را خور و خواب نیست غم مرگ با جشن و سورش یکی‌ست   در پایین‌ترین و مطمئن‌ترین سطح تفسیر، این اپیزود دربارهٔ حدود جسمانی سوگ است. آدم می‌خواهد با ارادهٔ خود از جهان کنار بکشد، اما بدن او را دوباره به زندگی برمی‌گرداند. همچنین «اهمیت زندگی در برابر مرگ» در تفسیر آشکار است. فردوسی بارها می گوید «که با مرده ها آشنایی مکن». گویا وظیفه ما غلبه دادن زندگی بر مرگ است، پیش از آنکه انسان زندگی را انتخاب کند، بدن انتخابش را کرده است. رودابه نیز پس از بازگشت هوش دیگر نمی‌خواهد به دنبال رستم بمیرد. مرگ او را می‌پذیرد و انتخاب می کند به جای گرسنگی کشیدن برای رستم دعا بخواند: برفت او و ما از پس او رویم به داد جهان آفرین بگرویم بدان گیتیش جای ده در بهشت برش ده ز تخمی که ایدر بکشت در لایه‌ای زیرین، ارتباط مار و آب با رودابه آشکار است. رودابه دختر مهراب و از تبار ضحاک است؛ همان ضحاکی که در سنت ایرانی با Aži Dahāka و جهان مار و اژدها پیوند دارد. حتی یکی از ریشه‌شناسی‌های پیشنهادی نام «رودابه» نیز آن را با «آب رود» مرتبط می‌داند. اکنون همین رودابه، پس از مرگ رستم، در آب با مار روبه‌رو می‌شود؛ اما نه با اژدهایی زنده و هراس‌انگیز، بلکه با ماری مرده. در آغاز داستان رودابه، تبار اژدهایی او خطری بزرگ به نظر می‌رسد. سام و منوچهر از پیوند زال با دختری از خاندان ضحاک بیم دارند. اما رودابه به یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های زایش در شاهنامه بدل می‌شود: بدن او محل تولد رستم است، پهلوانی چنان عظیم که حتی زادنش از راه طبیعی ممکن نیست و به مداخلهٔ سیمرغ نیاز دارد. در پایان، همه‌چیز وارونه شده است. مادر، بی‌فرزند شده؛ زایش جای خود را به مرگ داده و بدنِ زاینده به جسمی گرسنه و از خرد تهی بدل شده است. رودابه به پایین‌ترین سطح وجود جسمانی فرو می‌افتد. دیگر نه مادر پهلوان، بلکه بدنی گرسنه است که می‌خواهد مرداری را ببلعد. و مردار، دقیقاً یک مار است. می‌توان این تصویر را نشانه‌ای از پایان اقتدار آن تبار اژدهایی دانست. آنچه در آغاز داستان به صورت خطری عظیم و هراس‌انگیز ظاهر می‌شد، اکنون به ماری مرده بر آب فروکاسته شده است؛ چیزی که نه می‌هراساند، بلکه می‌تواند خوراک شود. رودابه‌ای که از تبار اژدهاست، در پایان داستان با بقایای مردهٔ همان جهان روبه‌رو می‌شود و می‌خواهد آن را در بدن خود فرو ببرد. صحنه در نهایت باز هم از مرگ به زندگی حرکت می‌کند. رودابه تا مرز فروپاشی، بی‌خردی و بلعیدن مردار پیش می‌رود، اما بدن او که زمانی رستم را زاده بود، دوباره او را به سوی زندگی بازمی‌گرداند. مار مرده می‌تواند نشانهٔ پایان جهان اژدهایی باشد؛ اما خوردنِ غذای زندگان، بازگشت به نظمی اصلی است: نظم تن، خرد و ادامهٔ زندگی.

«از مادری رودابه تا مار مرده» یکی از بخش های عجیب شاهنامه 21 بیتی است که پس از مرگ رستم آمده است. پس از سوگواری ها و مراسم با شکوهی که برای رستم برپا می شود ناگهان صحنه به جایی خصوصی تر می رود: سرای زال و رودابه پدر و مادر رستم. رودابه از زال شکایت می کند که چنان که باید و شاید از مرگ رستم اندوهگین نیستی: چنین گفت رودابه روزی به زال که از داغ و سوگ تهمتن بنال پاسخ زال عجیب و بی رحمانه است. او می گوید رنج گرسنگی از رنج مرگ رستم بیشتر است: بدو گفت زال ای زن کم‌خرد غم ناچریدن بدین بگذرد رودابه برمی‌آشوبد و سوگند می‌خورد که دیگر نه بخورد و نه بخوابد، تا بمیرد و دوباره رستم را ببیند: برآشفت رودابه سوگند خورد که هرگز نیابد تنم خواب و خورد روانم روانِ گوِ پیلتن مگر باز بیند بر آن انجمن رودابه یک هفته چیزی نمی‌خورد تا سرانجام از شدت گرسنگی خردش را از دست می‌دهد و دیوانه می شود: سر هفته را زو خرد دور شد ز بیچارگی ماتمش سور شد به باغ می‌رود و در آب ماری مرده می‌بیند و می خواهد مار را بگیرد و بخورد: بیامد به بستان به هنگام خواب یکی مرده ماری بدید اندر آب بزد دست و بگرفت پیچان سرش همی خواست کز مار سازد خورش خدمتکاران مار را از دستش می‌گیرند، او را به ایوان می‌برند و برایش غذا می‌آورند. رودابه آن‌قدر می‌خورد تا سیر و آرام می‌شود: ببردند خوان و خورش ساختند همی خورد هرچیز تا گشت سیر و درست پس از خوردن، «هوش» او بازمی‌گردد. این بار خودش به زال می‌گوید که حق با تو بود: چو باز آمدش هوش با زال گفت که گفتار تو با خرد بود جفت هر آنکس که او را خور و خواب نیست غم مرگ با جشن و سورش یکی‌ست   در پایین‌ترین و مطمئن‌ترین سطح تفسیر، این اپیزود دربارهٔ حدود جسمانی سوگ است. آدم می‌خواهد با ارادهٔ خود از جهان کنار بکشد، اما بدن او را دوباره به زندگی برمی‌گرداند. همچنین «اهمیت زندگی در برابر مرگ» در تفسیر آشکار است. فردوسی بارها می گوید «که با مرده ها آشنایی مکن». گویا وظیفه ما غلبه دادن زندگی بر مرگ است، پیش از آنکه انسان زندگی را انتخاب کند، بدن انتخابش را کرده است. رودابه نیز پس از بازگشت هوش دیگر نمی‌خواهد به دنبال رستم بمیرد. مرگ او را می‌پذیرد و انتخاب می کند به جای گرسنگی کشیدن برای رستم دعا بخواند: برفت او و ما از پس او رویم به داد جهان آفرین بگرویم بدان گیتیش جای ده در بهشت برش ده ز تخمی که ایدر بکشت در لایه‌ای زیرین، ارتباط مار و آب با رودابه آشکار است. رودابه دختر مهراب و از تبار ضحاک است؛ همان ضحاکی که در سنت ایرانی با Aži Dahāka و جهان مار و اژدها پیوند دارد. حتی یکی از ریشه‌شناسی‌های پیشنهادی نام «رودابه» نیز آن را با «آب رود» مرتبط می‌داند. اکنون همین رودابه، پس از مرگ رستم، در آب با مار روبه‌رو می‌شود؛ اما نه با اژدهایی زنده و هراس‌انگیز، بلکه با ماری مرده. در آغاز داستان رودابه، تبار اژدهایی او خطری بزرگ به نظر می‌رسد. سام و منوچهر از پیوند زال با دختری از خاندان ضحاک بیم دارند. اما رودابه به یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های زایش در شاهنامه بدل می‌شود: بدن او محل تولد رستم است، پهلوانی چنان عظیم که حتی زادنش از راه طبیعی ممکن نیست و به مداخلهٔ سیمرغ نیاز دارد. در پایان، همه‌چیز وارونه شده است. مادر، بی‌فرزند شده؛ زایش جای خود را به مرگ داده و بدنِ زاینده به جسمی گرسنه و از خرد تهی بدل شده است. رودابه به پایین‌ترین سطح وجود جسمانی فرو می‌افتد. دیگر نه مادر پهلوان، بلکه بدنی گرسنه است که می‌خواهد مرداری را ببلعد. و مردار، دقیقاً یک مار است. می‌توان این تصویر را نشانه‌ای از پایان اقتدار آن تبار اژدهایی دانست. آنچه در آغاز داستان به صورت خطری عظیم و هراس‌انگیز ظاهر می‌شد، اکنون به ماری مرده بر آب فروکاسته شده است؛ چیزی که نه می‌هراساند، بلکه می‌تواند خوراک شود. رودابه‌ای که از تبار اژدهاست، در پایان داستان با بقایای مردهٔ همان جهان روبه‌رو می‌شود و می‌خواهد آن را در بدن خود فرو ببرد. صحنه در نهایت باز هم از مرگ به زندگی حرکت می‌کند. رودابه تا مرز فروپاشی، بی‌خردی و بلعیدن مردار پیش می‌رود، اما بدن او که زمانی رستم را زاده بود، دوباره او را به سوی زندگی بازمی‌گرداند. مار مرده می‌تواند نشانهٔ پایان جهان اژدهایی باشد؛ اما خوردنِ غذای زندگان، بازگشت به نظمی اصلی است: نظم تن، خرد و ادامهٔ زندگی.

«از مادری رودابه تا مار مرده» یکی از بخش های عجیب شاهنامه 21 بیتی است که پس از مرگ رستم آمده است. پس از سوگواری ها و مراسم با شکوهی که برای رستم برپا می شود ناگهان صحنه به جایی خصوصی تر می رود: سرای زال و رودابه پدر و مادر رستم. رودابه از زال شکایت می کند که چنان که باید و شاید از مرگ رستم اندوهگین نیستی: چنین گفت رودابه روزی به زال که از داغ و سوگ تهمتن بنال پاسخ زال عجیب و بی رحمانه است. او می گوید رنج گرسنگی از رنج مرگ رستم بیشتر است: بدو گفت زال ای زن کم‌خرد غم ناچریدن بدین بگذرد رودابه برمی‌آشوبد و سوگند می‌خورد که دیگر نه بخورد و نه بخوابد، تا بمیرد و دوباره رستم را ببیند: برآشفت رودابه سوگند خورد که هرگز نیابد تنم خواب و خورد روانم روانِ گوِ پیلتن مگر باز بیند بر آن انجمن رودابه یک هفته چیزی نمی‌خورد تا سرانجام از شدت گرسنگی خردش را از دست می‌دهد و دیوانه می شود: سر هفته را زو خرد دور شد ز بیچارگی ماتمش سور شد به باغ می‌رود و در آب ماری مرده می‌بیند و می خواهد مار را بگیرد و بخورد: بیامد به بستان به هنگام خواب یکی مرده ماری بدید اندر آب بزد دست و بگرفت پیچان سرش همی خواست کز مار سازد خورش خدمتکاران مار را از دستش می‌گیرند، او را به ایوان می‌برند و برایش غذا می‌آورند. رودابه آن‌قدر می‌خورد تا سیر و آرام می‌شود: ببردند خوان و خورش ساختند همی خورد هرچیز تا گشت سیر و درست پس از خوردن، «هوش» او بازمی‌گردد. این بار خودش به زال می‌گوید که حق با تو بود: چو باز آمدش هوش با زال گفت که گفتار تو با خرد بود جفت هر آنکس که او را خور و خواب نیست غم مرگ با جشن و سورش یکی‌ست   در پایین‌ترین و مطمئن‌ترین سطح تفسیر، این اپیزود دربارهٔ حدود جسمانی سوگ است. آدم می‌خواهد با ارادهٔ خود از جهان کنار بکشد، اما بدن او را دوباره به زندگی برمی‌گرداند. همچنین «اهمیت زندگی در برابر مرگ» در تفسیر آشکار است. فردوسی بارها می گوید «که با مرده ها آشنایی مکن». گویا وظیفه ما غلبه دادن زندگی بر مرگ است، پیش از آنکه انسان زندگی را انتخاب کند، بدن انتخابش را کرده است. رودابه نیز پس از بازگشت هوش دیگر نمی‌خواهد به دنبال رستم بمیرد. مرگ او را می‌پذیرد و انتخاب می کند به جای گرسنگی کشیدن برای رستم دعا بخواند: بدان گیتیش جای ده در بهشت برش ده ز تخمی که ایدر بکشت در لایه‌ای زیرین، ارتباط مار و آب با رودابه آشکار است. رودابه دختر مهراب و از تبار ضحاک است؛ همان ضحاکی که در سنت ایرانی با Aži Dahāka و جهان مار و اژدها پیوند دارد. حتی یکی از ریشه‌شناسی‌های پیشنهادی نام «رودابه» نیز آن را با «آب رود» مرتبط می‌داند. اکنون همین رودابه، پس از مرگ رستم، در آب با مار روبه‌رو می‌شود؛ اما نه با اژدهایی زنده و هراس‌انگیز، بلکه با ماری مرده. در آغاز داستان رودابه، تبار اژدهایی او خطری بزرگ به نظر می‌رسد. سام و منوچهر از پیوند زال با دختری از خاندان ضحاک بیم دارند. اما رودابه به یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های زایش در شاهنامه بدل می‌شود: بدن او محل تولد رستم است، پهلوانی چنان عظیم که حتی زادنش از راه طبیعی ممکن نیست و به مداخلهٔ سیمرغ نیاز دارد. در پایان، همه‌چیز وارونه شده است. مادر، بی‌فرزند شده؛ زایش جای خود را به مرگ داده و بدنِ زاینده به جسمی گرسنه و از خرد تهی بدل شده است. رودابه به پایین‌ترین سطح وجود جسمانی فرو می‌افتد. دیگر نه مادر پهلوان، بلکه بدنی گرسنه است که می‌خواهد مرداری را ببلعد. و مردار، دقیقاً یک مار است. می‌توان این تصویر را نشانه‌ای از پایان اقتدار آن تبار اژدهایی دانست. آنچه در آغاز داستان به صورت خطری عظیم و هراس‌انگیز ظاهر می‌شد، اکنون به ماری مرده بر آب فروکاسته شده است؛ چیزی که نه می‌هراساند، بلکه می‌تواند خوراک شود. رودابه‌ای که از تبار اژدهاست، در پایان داستان با بقایای مردهٔ همان جهان روبه‌رو می‌شود و می‌خواهد آن را در بدن خود فرو ببرد. صحنه در نهایت باز هم از مرگ به زندگی حرکت می‌کند. رودابه تا مرز فروپاشی، بی‌خردی و بلعیدن مردار پیش می‌رود، اما بدن او که زمانی رستم را زاده بود، دوباره او را به سوی زندگی بازمی‌گرداند. مار مرده می‌تواند نشانهٔ پایان جهان اژدهایی باشد؛ اما خوردنِ غذای زندگان، بازگشت به نظمی اصلی است: نظم تن، خرد و ادامهٔ زندگی.

«از مادری رودابه تا مار مرده» یکی از بخش های عجیب شاهنامه 21 بیتی است که پس از مرگ رستم آمده است. پس از سوگواری ها و مراسمی که برای رستم برپا می شود ناگهان صحنه به جایی خصوصی تر می رود: سرای زال و رودابه پدر و مادر رستم. رودابه از زال شکایت می کند که چنان که باید و شاید از مرگ رستم اندوهگین نیستی: چنین گفت رودابه روزی به زال که از داغ و سوگ تهمتن بنال پاسخ زال عجیب و بی رحمانه است. او می گوید رنج گرسنگی از رنج مرگ رستم بیشتر است: بدو گفت زال ای زن کم‌خرد غم ناچریدن بدین بگذرد رودابه برمی‌آشوبد و سوگند می‌خورد که دیگر نه بخورد و نه بخوابد، تا بمیرد و دوباره رستم را ببیند: برآشفت رودابه سوگند خورد که هرگز نیابد تنم خواب و خورد روانم روانِ گوِ پیلتن مگر باز بیند بر آن انجمن رودابه یک هفته چیزی نمی‌خورد تا سرانجام از شدت گرسنگی خردش را از دست می‌دهد و دیوانه می شود: سر هفته را زو خرد دور شد ز بیچارگی ماتمش سور شد به باغ می‌رود و در آب ماری مرده می‌بیند و می خواهد مار را بگیرد و بخورد: بیامد به بستان به هنگام خواب یکی مرده ماری بدید اندر آب بزد دست و بگرفت پیچان سرش همی خواست کز مار سازد خورش خدمتکاران مار را از دستش می‌گیرند، او را به ایوان می‌برند و برایش غذا می‌آورند. رودابه آن‌قدر می‌خورد تا سیر و آرام می‌شود: ببردند خوان و خورش ساختند همی خورد هرچیز تا گشت سیر و درست پس از خوردن، «هوش» او بازمی‌گردد. این بار خودش به زال می‌گوید که حق با تو بود: چو باز آمدش هوش با زال گفت که گفتار تو با خرد بود جفت هر آنکس که او را خور و خواب نیست غم مرگ با جشن و سورش یکی‌ست   در پایین‌ترین و مطمئن‌ترین سطح تفسیر، این اپیزود دربارهٔ حدود جسمانی سوگ است. آدم می‌خواهد با ارادهٔ خود از جهان کنار بکشد، اما بدن او را دوباره به زندگی برمی‌گرداند. همچنین اهمیت زندگی در برابر مرگ درتفسیر آشکار است، فردوسی بارها می گوید که با مرده ها آشنایی مکن، وظیفه ما غلبه دادن زندگی بر مرگ است زیرا پیش از آنکه انسان زندگی را انتخاب کند، بدن انتخابش را کرده است. رودابه نیز پس از بازگشت هوش دیگر نمی‌خواهد به دنبال رستم بمیرد. مرگ او را می‌پذیرد و انتخاب می کند به جای گرسنگی کشیدن برای رستم دعا بخواند. بدان گیتیش جای ده در بهشت برش ده ز تخمی که ایدر بکشت در لایه‌ای زیرین، ارتباط مار و آب با رودابه آشکار است. رودابه دختر مهراب و از تبار ضحاک است؛ همان ضحاکی که در سنت ایرانی با Aži Dahāka و جهان مار و اژدها پیوند دارد. حتی یکی از ریشه‌شناسی‌های پیشنهادی نام «رودابه» نیز آن را با «آب رود» مرتبط می‌داند. اکنون همین رودابه، پس از مرگ رستم، در آب با مار روبه‌رو می‌شود؛ اما نه با اژدهایی زنده و هراس‌انگیز، بلکه با ماری مرده. در آغاز داستان رودابه، تبار اژدهایی او خطری بزرگ به نظر می‌رسد. سام و منوچهر از پیوند زال با دختری از خاندان ضحاک بیم دارند. اما رودابه به یکی از بزرگ‌ترین چهره‌های زایش در شاهنامه بدل می‌شود: بدن او محل تولد رستم است، پهلوانی چنان عظیم که حتی زادنش از راه طبیعی ممکن نیست و به مداخلهٔ سیمرغ نیاز دارد. در پایان، همه‌چیز وارونه شده است. مادر، بی‌فرزند شده؛ زایش جای خود را به مرگ داده و بدنِ زاینده به جسمی گرسنه و از خرد تهی بدل شده است. رودابه به پایین‌ترین سطح وجود جسمانی فرو می‌افتد. دیگر نه مادر پهلوان، بلکه بدنی گرسنه است که می‌خواهد مرداری را ببلعد. و مردار، دقیقاً یک مار است. می‌توان این تصویر را نشانه‌ای از پایان اقتدار آن تبار اژدهایی دانست. آنچه در آغاز داستان به صورت خطری عظیم و هراس‌انگیز ظاهر می‌شد، اکنون به ماری مرده بر آب فروکاسته شده است؛ چیزی که نه می‌هراساند، بلکه می‌تواند خوراک شود. رودابه‌ای که از تبار اژدهاست، در پایان داستان با بقایای مردهٔ همان جهان روبه‌رو می‌شود و می‌خواهد آن را در بدن خود فرو ببرد. صحنه در نهایت باز هم از مرگ به زندگی حرکت می‌کند. رودابه تا مرز فروپاشی، بی‌خردی و بلعیدن مردار پیش می‌رود، اما بدن او که زمانی رستم را زاده بود، دوباره او را به سوی زندگی بازمی‌گرداند. مار مرده می‌تواند نشانهٔ پایان جهان اژدهایی باشد؛ اما خوردنِ غذای زندگان، بازگشت به نظمی اصلی است: نظم تن، خرد و ادامهٔ زندگی.

« On vient de me dire un fait qui m’épouvante : les Anglais sont en train de faire le plan d’un chemin de fer qui doit aller de Calais à Calcutta. Il traversera les Balkans, le Taurus, la Perse, l’Himalaya. Hélas, serions-nous trop vieux pour ne pas éternellement regretter le bruit des roues du char d’Hector ? » -Gustave Flaubert, Correspondance 🌅La gare Saint-Lazare, Claude Monet, 1877