Беларускі інстытут публічнай гісторыі

Ад шампанскага да ратафіі. Якія напоі прадавалі на кірмашы ў Зэльве ў 1778 годзе Дзяніс Лісейчыкаў піша ў Facebook пра віды і кошты алкаголю, прададзенага ў часе Ганненскага кірмаша ў Зэльве з кафенгаўза (кавярні) і з лядоўні 28 жніўня 1778 г. З салодкіх гарэлак найбольш каштавала ратафія (настойка на рознай садавіне) – 32 злотыя за гарнец (у пасце не ўказваецца яго памер, але згодна «Вікіпедыі» у ВКЛ малы (шынковы) гарнец быў роўны 2,8 літра). Прадавалі і простыя гарэлкі: анісавую – 4 зл.; ачышчаную – 2 зл. 20 гр. Французскае віно прадавалі з дубовых бочак-фудраў – 5 зл. 2 гр. за гарнец. Віно ў бутэльках: найбольш каштавалі шампанскае (8 зл. за бутэльку) і бургундскае (7 зл.). Палыновае віно (відаць, вермут) – 1 зл. 15 гр. Піва: ангельскае – 3 зл. за бутэльку; дубальтовае – 7,5 гр. (0,25 зл.) за бутэльку. Лісейчыкаў дадаў, што, напрыклад, палыновага віна на кірмашы прадалі ўсяго 2 бутэлькі. Паводле колькасці выпітага на першых месцах аказаліся французскае віно з бочкі і звычайная ачышчаная гарэлка.

У Швейцарыі адкрыюць абноўлены помнік Тадэвушу Касцюшку 17 кастрычніка а 13:00 у Stadtpark у Золатурне адбудзецца ўрачыстае адкрыццё абноўленага помніка Тадэвушу Касцюшку. Цырымонія пройдзе па-беларуску, пасля яе ўдзельнікі наведаюць размешчаны побач Музей Касцюшкі. Помнік быў усталяваны ў 2017 г. да 200-годдзя смерці Касцюшкі з ініцыятывы Алеся Сапегі, заснавальніка і тагачаснага кіраўніка Беларускага аб’яднання ў Швейцарыі. Сёлета ініцыятыва MALDZIS разам з Фондам Марыі Магдалены Радзівіл, які ўзначальвае Сапега, абнавілі помнік: з’явіліся падмурак з беларускага валуна, новая мемарыяльная шыльда і брукаванка вакол яго. Камень апрацавалі, а шыльду вырабілі ў Мінску, пасля чаго матэрыялы даставілі ў Швейцарыю. Праект рэалізаваны на прыватныя сродкі Максіма Баграцова, Філіпа Дайнэкі і мецэнаткі, якая пажадала застацца непублічнай. Менавіта ў Золатурне Касцюшка правёў апошнія гады жыцця і памёр 15 кастрычніка 1817 г.

✝️На «Навагрудскую Галгофу» прайшоў хрэсны ход — тут пасля анексіі Заходняй Беларусі СССР закатавалі праваслаўнага святара 3 кастрычніка ў Навагрудскім раёне прайшоў штогадовы хрэсны ход на «Навагрудскую Галгофу» — месца гібелі протаіерэя Мікалая Нядзвецкага, піша ў сваім Telegram-канале @christianvision. Перад шэсцем у храме Успення Прасвятой Багародзіцы ў Ваўковічах адбылася саборная літургія, якую ўзначаліў благачынны Навагрудскай царкоўнай акругі протаіерэй Анатоль Герасімук. У хрэсным ходзе ўдзельнічалі святары Навагрудскага і Карэліцкага благачынняў, пілігрымы, мясцовыя жыхары і навучэнцы кадэцкіх класаў школы № 7 Навагрудка.

Мікалай Нядзвецкі служыў у Ваўковічах з 1921 года. У 1930-я гады многія святары з'язджалі ў Польшчу, аднак ён, нягледзячы на ўгаворванні, застаўся на сваім прыходзе разам з жонкай і дачкой. Пасля ўступлення Чырвонай арміі ў Заходнюю Беларусь у 1939 годзе святара схапілі мясцовыя ўдзельнікі падпольнай партыйнай ячэйкі. Паводле царкоўнага апісання яго гібелі, Нядзвецкага вялі праз навакольныя вёскі, збівалі і здзекаваліся з яго. На хутары Касьянава цяжка параненага святара на два дні зачынілі ў падвале. Мясцовыя жыхары не наважваліся яму дапамагчы праз страх. На трэці дзень Мікалая Нядзвецкага вывелі на лясістую гару, дзе забілі. Паводле апісанняў, перад смерцю святара жорстка катавалі: яму нанеслі шматлікія калецтвы, прывязвалі да каня і цягнулі па зямлі. Царкоўная традыцыя захавала сведчанне, што нават падчас катаванняў Нядзвецкі працягваў маліцца за сваіх катаў. За гэта яму адрэзалі язык, пасля чаго звязанага святара некалькі разоў скідалі ў выкапаную магілу, пакуль ён не памёр. Цяпер месца яго гібелі вядомае як «Навагрудская Галгофа», а хрэсны ход сюды праводзяць штогод.

Пры гэтым узнікае пытанне, як ушанаванне памяці святара, закатаванага неўзабаве пасля прыходу савецкай улады ў Заходнюю Беларусь, суадносіцца з дзяржаўным Днём народнага адзінства, які ў Беларусі пачалі адзначаць у 2021 годзе ў памяць пра падзеі верасня 1939-га? Фота: sobor__novogrudok у Instagram

📷 У Вільні адкрываецца выстава да 150-годдзя Яна Булгака 7 кастрычніка ў Signatarų namai адкрыецца выстава, прысвечаная аднаму з найвядомейшых фатографаў Вільні — Яну Булгаку. На працягу больш як 30 гадоў, у 1912–1944 гадах, ён стварыў велізарны архіў здымкаў горада, які сёння мае не толькі мастацкую, але і гістарычную каштоўнасць. Булгак быў адным з найбольш значных прадстаўнікоў піктарыялізму — кірунку, што імкнуўся наблізіць фатаграфію да жывапісу. Таму яго панарамы, вуліцы і архітэктурныя ансамблі Вільні — гэта не проста дакументальныя кадры, а мастацкія апавяданні пра горад. У экспазіцыі таксама можна будзе пабачыць здымкі 1944 года. Пасля баёў за Вільню Булгак разам з сынам Янушам фіксаваў разбураныя кварталы. Так на выставе сустракаюцца два абліччы аднаго горада — Вільня, поўная прыгажосці, і Вільня, пазначаная вайной і стратамі. 📆 Адкрыццё: 7 кастрычніка, 17:30 📍 Signatarų namai, Pilies g. 26 🗓 Да 6 студзеня 🎟 Уваход вольны

Як склаўся лёс беларускіх архіваў у амерыканскім Саўт-Рыверы? Матэрыялаў, што дакументавалі жыццё беларускай дыяспары ў ЗША, там больш няма. Куды яны падзеліся? https://nashaniva.com/406149 Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/406149

🌱 150 год ураджэнцу Гродзеншчыны, фотамастаку і краязнаўцу, вядомаму як «бацька польскай фатаграфіі» 🪻 6 кастрычніка 1876 года ў маёнтку каля вёскі Асташын (сёння Карэліцкі раён Гродзенскай вобласці) нарадзіўся адзін з першых беларускіх фатографаў, гісторыкаў фатаграфіі і даследчык этнаграфіі — Ян Булгак. Вучыўся ў класічнай гімназіі ў Вільні. Да 1912 года жыў у вёсцы Пярэсека Мінскага павета, дзе атрымаў у спадчыну маёнтак. 💍 У 1901 годзе ажаніўся са стрыечнай сястрой Ганнай Хаціскай. Пасля смерці бацькі прадаў маёнтак і набыў у Радзівілаў фальварак у Беліцы каля Мінска. 🌱 Фатаграфаваць пачаў у 1905 годзе, калі жонка атрымала фотаапарат у падарунак. Першыя здымкі рабіў пад кіраўніцтвам Баляслава Дамейкі. У 1908 годзе стварыў фоталабараторыю і атрымаў узнагароду на фотаконкурсе. 💅 У 1910 годзе пазнаёміўся з мастаком Фердынандам Рушчыцам, які дапамог яму стаць прафесіяналам. Пазней Булгак прайшоў стажыроўку ў Германіі. 🏛 З 1912 года працаваў у Вільні, дзе зняў больш за 800 фатаграфій архітэктурных помнікаў і этнаграфічных сюжэтаў, у тым ліку выявы «Беларус з-пад Клецка» і «Бабулька-беларуска з маёнтка Пярэсека». 📖 У 1915 годзе выдаў альбом «Літва ў здымках Яна Булгака», дзе былі прадстаўлены фотаздымкі Гродна, Навагрудка, Міра, Нясвіжа і іншых мясцін. 🌱Булгак таксама вывучаў беларускі фальклор і гісторыю мастацтва, а яго архіўныя фотаздымкі захоўваюцца ў Вільні, Варшаве і Нацыянальнай бібліятэцы Беларусі. 🌱Памёр 4 лютага 1950 года.

📎 165 год з дня нараджэння князя, гаспадарчага і палітычнага дзеяча Расійскай імперыі, міжваеннай Польшчы, БНР і ўраджэнца Брэстчыны. 5 кастрычніка 1861 года ў 🏹 Пінску (сёння Брэсцкая вобласць) нарадзіўся Геранім Друцкі-Любецкі. Паходзіў з княскага роду Друцкіх-Любецкіх. Атрымаў выдатную адукацыю: скончыў Рыжскую гімназію з залатым медалём (1880) і юрыдычны факультэт Санкт-Пецярбургскага ўніверсітэта (1885). Служыў у гвардыі, валодаў вялікімі маёнткамі пад Мінскам і ў Пінскім павеце. З 1890-х гадоў актыўна ўдзельнічаў у гаспадарчым жыцці Міншчыны: быў старшынёй праўлення Мінскага камерцыйнага банка, членам Рады Мінскага таварыства сельскай гаспадаркі, старшынёй Палескага таварыства сельскай гаспадаркі. Выступаў за ўдзел сялян у эканамічных ініцыятывах і асветніцтве. У 1906 годзе абраны дэпутатам I Дзяржаўнай думы Расійскай імперыі ад Мінскай губерні. У сваёй першай прамове ў Думе падкрэсліў:

«Наш просты беларускі народ таксама мае свае ідэалы… Божая зямля павінна належаць Божаму простаму народу».

Быў вядомы як абаронца ідэі прыватнай уласнасці і сацыяльнага партнёрства паміж землеўласнікамі і сялянамі. У 1907–1908 гг. узначальваў Польскае таварыства «Асвета» ў Мінску, у 1909–1910 гг. — дэпутат Дзяржаўнага савета Расійскай імперыі. Займаў актыўную пазіцыю ў краёвым руху, які аб’ядноўваў прадстаўнікоў беларускай і польскай шляхты. Падчас падзей 1917 года падтрымліваў ідэю аўтаноміі Беларусі ў складзе Расіі, далучыўся да працы Беларускага нацыянальнага камітэта, а ў 1918 годзе ўвайшоў у склад Рады БНР. Быў таксама драматургам і аўтарам шэрагу п’ес патрыятычнага зместу, у тым ліку «Так паміралі літоўцы», «Erizzo», «Bolesław Śmiały», «Walgierz Wdały» і «Szatan». Памёр 31 снежня 1919 года ў Варшаве ад іспанскага грыпу. Пахаваны на могілках Старыя Павонзкі. Фотапартрэт расфарбаваны з дапамогай ШІ.

Сёньня ў Чэхіі адзначаюць 90-годзьдзе Вацлава Гавэла (1936-2011), драматурга, дысыдэнта, апошняга прэзыдэнта Чэхаславаччыны і першага прэзыдэнта сучаснай Чэскай Рэспублікі. Гавэл падтрымліваў беларускі дэмакратычны рух, а за тры дні да сваёй сьмерці ў 2011-м напісаў ліст у падтрымку беларускіх палітвязьняў. А што вы ведаеце пра ягоныя сувязі зь Беларусьсю? Што вы ведаеце пра вялікага сябра Беларусі? ТЭСТ: https://smarturl.click/kja6

Пяць метраў асманскай вязі. У Варшаве паказалі ўнікальны мірны трактат, за які сваім жыццём заплаціў найвялікшы вайскавод ВКЛ Ян Караль Хадкевіч У польскай сталіцы ўпершыню за доўгі час выставілі на агляд унікальны пяціметровы мірны дагавор, які завяршыў адно з найбольш драматычных сутыкненняў Рэчы Паспалітай з Асманскай імперыяй. Манументальны скрутак стаў фінальнай кропкай у вайне, якая каштавала жыцця выбітнаму вайскаводу Вялікага Княства Літоўскага, графу на Шклове і Быхаве. https://nashaniva.com/406057 Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/406057

Ужо сёння Мікола Волкаў раскажа пра «Украіну» ў Вялікім Княстве Літоўскім У межах рубрыкі «Ранні новы час. Вялікае Княства Літоўскае» адбудзецца вэбінар даследчыка ВКЛ, супрацоўніка Інстытута гісторыі Польскай акадэміі навук, к.г.н. Міколы Волкава. Тэма — «“Украіна” ў Вялікім Княстве Літоўскім у канцы XV — сярэдзіне XVII ст.» Даследчык раскажа пра функцыянаванне і эвалюцыю паняццяў «украіна» і «пагранічча» ў ВКЛ ад канца XV да сярэдзіны XVII ст. На падставе пісьмовых крыніц і картаграфічных матэрыялаў ён пакажа, якія землі называлі «ўкраінамі», як гэтае паняцце было звязана з ваеннай небяспекай і абаронай межаў і як змянялася з цягам часу. Асобная ўвага будзе прысвечана таму, як у XVII ст. разам з пераходам справаводства ВКЛ на польскую мову паняцце «ўкраіна» выцяснялася больш нейтральным «паграніччам», а паралельна ў крыніцах замацоўваўся макратапонім Украіна. 🕕 5 кастрычніка, 18:00 💻 Zoom 🗣 Беларуская мова 🔗 Падрабязнасці і спасылка на далучэнне

📌 4 кастрычніка ў Студзіводах адбылося святкаванне 40-гадовага юбілею Музея малой радзімы, якое сабрала больш за 100 гасцей: мясцовых жыхароў, культурных дзеячоў і прадстаўнікоў уладаў. 🔻 Kульмінацыяй урачыстасці стала адкрыццё і прэм’ера новага мурала, прысвечанага бацькам-заснавальнікам Музея ў Студзіводах. https://racyja.com/by/kultura/u-studzivodach-uracysta-adznacyli-40-hoddze-muzeja-maloj-radzimy/

🏰 Заручаўскую браму ў Віцебску хочуць аднавіць — з рэстаранам і падземнымі памяшканнямі Як піша «Спадчына», у гістарычным цэнтры Віцебска плануюць аднавіць Заручаўскую браму Ніжняга замка. Участак каля Дабравешчанскай царквы ўжо выведзены з зялёнай рэкрэацыйнай зоны і прызначаны пад «грамадскую спецыялізаваную забудову». Браму і фрагменты муроў хочуць узвесці на гістарычных падмурках, выкарыстоўваючы валуны і цэглу. Аднак будучы аб'ект прапануюць не музеефікаваць, а перадаць прыватнаму інвестару пад кафэ ці рэстаран. Дзеля павелічэння карыснай плошчы дапускаюцца і падземныя памяшканні — непасрэдна ў археалагічнай зоне. У якасці папярэдняга досведу працы з фартыфікацыйнай спадчынай называюць віцебскі Духаўскі круглік, хаця гэты прыклад даволі сумнеўны: замест аднаўлення гістарычнай пабудовы там з'явіўся сучасны павільён над аўтэнтычнымі падмуркамі. Ёсць рызыка, што і Заручаўская брама стане падобным псеўдагістарычным навабудам з гістарычнай назвай.

🌱 Іронія гістарычных дат у Гродне: 4 кастрычніка ў горадзе адкрылі два зусім розныя помнікі 🤩105 год таму, у 1921 годзе, на плошчы Тызенгаўза адкрыўся помнік Свабоды — стэла ў гонар гродзенцаў, якія загінулі падчас бальшавіцка-польскай вайны 1919–1921 гадоў. Помнік прастаяў да 1939-га, калі з прыходам савецкай улады яго зруйнавалі. 🤩Роўна праз 66 гадоў, 4 кастрычніка 1987 года, ужо на суседняй плошчы Леніна з’явілася бронзавая скульптура Уладзіміра Леніна вышынёй пяць метраў. Яе прымеркавалі да 70-й гадавіны Кастрычніцкай рэвалюцыі. Аўтарам стаў савецкі скульптар Заір Азгур. Telegram-канал @hrodna1127 адзначае, што папярэдні «Ленін» стаяў на ўваходзе ў Парк Жылібера — спіной да вечнага агню і з рукой, узнятай у бок вуліцы Горкага. У Гродне жартуюць, што «Ільіч» паказваў на «сытыя Балтыйскія краіны, дзе ёсць кілбаса і сыр».

Незалежны лічбавы архіў вернакулярнай фатаграфіі VEHA пачынае працу над другім томам кнігі «Руіны Беларусі» і запрашае дзяліцца здымкамі ХХ стагоддзя з сямейных архіваў, на якіх захаваліся руіны і гістарычныя будынкі Беларусі. Пасля выдання першага тома «Руін» прайшоў год. За гэты час кніга трапіла ў бібліятэкі па ўсім свеце, атрымала прэмію Najpiękniejsze Polskie Książki 2025, аднаго з найбольш прэстыжных культурных конкурсаў у Польшчы, які з 1957 года арганізуе Польскае таварыства кнігавыдаўцоў. Кніга ўвайшла ў шорт-ліст Fotograficzna Publikacja Roku, і была прадстаўлена на выставах у Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Instytut Fotografii Fort і Łódź Fotofestiwal 2026. Гэта не столькі спіс узнагарод, колькі пацвярджэнне таго, што гісторыя, захаваныя ў сямейных альбомах, можа мець значэнне далёка за межамі асобнай сям’і. Чытаць на сайце або без VPN.

Яшчэ адна навінка ў Калінкавічах да Дажынак — фэйкавая «Кацюша» Макет стварылі на базе пасляваеннага ГАЗона сіламі мясцовага рамонтна-механічнага завода. Адрозненні ад сапраўднай устаноўкі паспрабавалі схаваць за зоркамі і чорна-аранжавымі стужкамі. Вынік сельскага цюнінгу ўсталявалі ў парку побач з сапраўднай ваеннай тэхнікай — БТРам і танкам Т-34, знятымі з разбуранага помніка. Куды лепей калінкавіцкай Кацюшы пасавала б кампанія з такім жа фэнтэзійным "франтавым" Ан-2 з Рэчыцы. t.me/flagshtok

«Рускія ніяк не могуць развітацца са сваім каланіяльным мысленнем» Кіраўнік Рады беларускай культуры Сяргей Будкін назваў праявай «каланіяльнага мыслення» словы расейскага журналіста Леаніда Парфёнава пра Марка Шагала. Парфёнаў, знаходзячыся ў Віцебску, на радзіме мастака, сказаў, што Шагал «да Беларусі не мае дачынення» і назваў яго рускім і французскім мастаком яўрэйскага паходжання:

«Мне так вельмі хочацца верыць, што ёсць нейкія харошыя рускія з харошай нейкай такой свядомасцю. І нават Парфёнаў, чыімі ролікамі я захапляўся, гістарычнымі экскурсамі і гэтак далей. Ну вось, смарозіў глупства. Стаіць ля каменя, на якім напісана на беларускай мове, хто такі Марк Шагал, і кажа: “Не, не, не, гэта не, ён рускі”»

– сказаў Будкін. 👉 Чаму спрэчка вакол Шагала значна шырэйшая за адну заяву Парфёнава — чытайце ў матэрыяле 📌Адкрыць спасылку з Беларусі

Працяг 👆 Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 28 жніўня 1941 г. АССР Немцаў Паволжа была ліквідаваная, а яе нямецкае насельніцтва падвергнутае татальнай дэпартацыі. Людзей прымусова вывезлі ў Сібір, Казахстан і Сярэднюю Азію. У верасні 1941 г. з АССР Немцаў Паволжа, Саратаўскай і Сталінградскай абласцей выселілі каля 439 тыс. немцаў. Усяго ў 1941–1942 гг. дэпартацыя ахапіла каля 850–950 тыс. савецкіх немцаў. Дакладная колькасць ахвяр невядомая: звесткі за найбольш смяротныя 1941–1944 гг. няпоўныя. Паводле даследчых ацэнак, з дэпартацыяй, спецпасяленнямі і прымусовай працай могуць быць звязаныя каля 200–250 тыс. звышнарматыўных смерцяў. Цікава, а ў Інстытуце гісторыі не бачаць у гэтым прыкмет генацыду ці этнацыду, здзейсненага савецкімі ўладамі супраць уласных грамадзян? Мо варта правесці канферэнцыю і на гэтую тэму — тым больш сёлета 85 гадоў з тых падзей? І немцы былі не адзінымі: татальнай дэпартацыі ў СССР падвергліся таксама чачэнцы, інгушы, крымскія татары ды іншыя народы.

Учора ў Інстытуце гісторыі НАН прайшла Міжнародная навукова-адукацыйная канферэнцыя на тэму «Генацыд савецкага народа». Яшчэ паказалі фільм «Генацыд шматнацыянальнага савецкага народа». Сам тэрмін «шматнацыянальны савецкі народ» — аксюмаран, прыдуманы ідэолагамі і прапагандыстамі. Выкарыстанне ў дачыненні да яго паняцця «генацыд» выглядае яшчэ больш сумнеўна. Усю абсурднасць такой канструкцыі можна пабачыць на прыкладзе аднаго з народаў гэтага самага «шматнацыянальнага савецкага народа» — немцаў. Нагадаем, што Аўтаномная ССР Немцаў Паволжа ўваходзіла ў склад РСФСР з 19 снежня 1923 г., а яе жыхары былі паўнапраўнымі грамадзянамі СССР. Аднак з пачаткам нямецка-савецкай вайны бальшавіцкія ўлады вырашылі прыняць супраць рэспублікі і яе насельніцтва рэпрэсіўныя меры. Далей 👇

✊ Рэжым упаў без адзінага стрэлу Здавалася, гэтага не будзе ніколі. Але гісторыя зноў даказала: нават самыя моцныя дыктатуры не вечныя.