Австрия иқтисодиёт мактабини ўрганиб бошладим. Ўқишни Ҳаекдан эмас, Людвиг Вон Мисесдан бошладим. Австрия мактабининг қизиқлиги, у иқтисодиётда бозорнинг мутлақ ўрнини қўллаб-қувватлайди ва унга аралашувни қисқартириш тарафдори. Бу мактабни ўрганишга ният қилганим, бугун Сингапур, Шветсария, Ҳон Конг, Ирландия иқтисодиёти шу мактаб тамойилларига энг яқин деб қаралади.
Манга Мисеснинг тараққиётни тоза капиталистик қараш билан уч гуруҳга боғлиқ деб асослагани қизиқ туюлди.
Кўпинча биз иқтисодий тараққиёт ҳақида гапирганда, унинг натижасини кўрамиз: сунъий интеллект, янги технология, тезроқ етказиб бериш, қулай хизматлар, арзонроқ маҳсулотлар, сифатлироқ технологиялар. Лекин бир савол камроқ берилади: бу тараққиётни аслида ким яратади?
Людвиг вон Мисес бу саволга жуда аниқ жавоб беради. Унинг фикрича, иқтисодий тараққиётнинг асосий кучи уч гуруҳ инсонлар орқали пайдо бўлади: тадбиркорлар, техниклар (инженерлар) ва жамғарувчилар. Мамлакатда шу уччаласи эркин ва етарли бўлсагина, у ерда ривожланиш бўлади.
Биринчи гуруҳ — тадбиркорлар. Улар энг қийин ишни қилади: бозорни тушунади, риск қилади, капитални қаерга йўналтиришни ҳал қилади. Тадбиркор одамларнинг ҳали тўлиқ қондирилмаган эҳтиёжларини кўради ва унга ечим таклиф қилади. Кимдир тезроқ етказиб беришни ташкил қилади, кимдир касалликка даво топади, кимдир сифатли китоб чиқаради, кимдир яхши телефонни ишончли кафолат билан сотади, кимдир янги хизмат яратади.
Иккинчи гуруҳ — техниклар, муҳандислар ва мутахассислар (илм-фан ҳам). Улар тадбиркор айтган ғояни амалда жорий қилинишини таъминлайди ва ишлаб чиқаришни яхшилайди, янги усуллар топади, технологияларни ривожлантиради. Масалан, бир маҳсулотни аввал 10 кунда ишлаб чиқаришган бўлса, улар уни 5 кунда ишлаб чиқариш йўлини топади. Ёки маҳсулотни арзонроқ, сифатлироқ, қулайроқ қилишга ёрдам беради. Биринчи гуруҳ хавфни ўзига олиб, таваккалчилик эвазига ғояни олиб чиқса, уни реалликка айлантириш техниклар иши.
Учинчи гуруҳ — жамғарувчилар. Улар топган пулини дарҳол истеъмол қилиб юбормайди. Пулининг бир қисмини сақлайди, инвестиция қилади ёки бошқаларга капитал сифатида тақдим этади. Оддий қилиб айтганда, келажакдаги катта натижа учун бугунги истеъмолдан воз кечади. Жамғарма бўлмаса, завод қурилмайди, янги маҳсулот ишлаб чиқарилмайди, катта лойиҳалар бошланмайди.
Мисеснинг асосий ғояси шуки: тараққиётни ҳамма яратмайди, лекин унинг фойдасидан деярли ҳамма фойдаланади.
Масалан, бугун оддий одам 200–300 долларга жуда кучли смартфон сотиб олиши мумкин. Бу смартфон орқали у суратга олади, видео кўради, бизнес юритади, пул ўтказади, фарзанди билан гаплашади, китоб ўқийди. Лекин шу даражага келиш учун йиллар давомида инвесторлар пул тиккан, муҳандислар технология яратган, тадбиркорлар ишлаб чиқариш ва савдо тизимини қурган. Оддий истеъмолчи бу жараённи яратмаган бўлиши мумкин, лекин унинг натижасидан фойдаланади.
Бозор иқтисодиётининг кучли томони ҳам шунда. У тараққиёт яратган инсонларга фойда олиш имконини беради. Лекин вақт ўтиши билан бу тараққиётнинг катта қисми жамиятга тарқалади. Кеча фақат бойлар олиши мумкин бўлган нарса бугун оддий одам учун ҳам қулай бўлиб қолади.
Бир вақтлар автомобиль ҳашамат эди. Бугун у миллионлаб оилалар учун оддий транспорт воситаси. Бир вақтлар интернет фақат айрим ташкилотларда бор эди. Бугун у ҳар бир телефонда бор.
Буларнинг орқасида доим уч куч туради: кимдир эҳтиёжларни кўриб таваккал қилган,кимдир технологияни яхшилаган, кимдир пулини жамғарган ва буларни билвосита молиялаштирган.
Бу фикр бизга тадбиркорликка бошқача қарашни ўргатади. Агар бозор соғлом ишласа, тадбиркорнинг фойда ортидан қилган ҳаракати жамият учун ҳам фойдага айланади. Чунки у мижозга керакли маҳсулотни топади, нархни туширишга ҳаракат қилади, хизматни яхшилайди, рақобатда қолиш учун янгилик қилади.
Албатта, ҳар бир тадбиркор ҳам фойдали иш қилмайди. Ҳар бир бизнес ҳам жамиятга қиймат яратмайди. Лекин бозорнинг табиий синови бор: агар маҳсулот ёки хизмат одамга керак бўлмаса, одам унга пул бермайди. Демак, ҳақиқий тадбиркор доим мижоз эҳтиёжини тушунишга мажбур.