Hikoyalar (G&M)

- Juda oshirib yubordingiz, men shunchaki sizni sog’ayishingizni bilardim va shuning uchun harakat qildim. Biz shifokorlar uchun bemorlar hayotini saqlash birinchi o’rinda turadi! - Bo’lajak shaxsiy shifokorimeey... - Endi sog’ayib ketdingiz, bemorimeey deya olmayman. (kulishdik). Endi men bor ekanman. Hech qachon kasal bo’lmaysiz. (qo’lidan tutib, yurishda davom etdim). - Bir narsa so’rasam maylimi? - So’rang. - Anavi kundagi guldastani oyijonga berdingizmi? (onamni oyijon deyishi, qanaqdir boshqacha tuyuldi). - Ha, berdim. - Men haqimda aytdingizmi? - (Nima deyishni bilmay qoldim. Alday desam, to’g’ri kelmaydi, aldamay desam, salomimni yetkazmadingizmi, deyishi mumkin!) To’g’risi, ayta olmadim. Uyaldim. - Hmm. (miyg’ida kulib qo’ydi). Sizga bir gap aytaymi? Men sizni, menga uylanishingizga majburlamoqchi emasman. Hazilkash bo’lganingizga, hazil aralash gapirgandim. Keyin endi 18 yoshdaman. Turmushga hozir chiqmoqchi emasman. Mana tuzaldim. Nasib qilsa, menam sizga o’xshab shifokor bo’lmoqchiman. Tibbiyot oliygohiga kiraman. Bemorlarga, odamlarga yordam beraman. Davolayman. Faqat siz jiddiy o’ylamagan edingizmi? - (yana shoshib qoldim) Jiddiy o’ylaganim yo’qku, lekin baribir ... . Qachondir uylanaman. Shunday chiroyli qizni begona qilgim kelmayotgan edi-da. (kulishdik). - Qaydam, hayot hali oldinda. Siz o’qishni tugatishni, men esa o’qishga kirishni o’ylaylik. - O’qishga kirishingizga o’zim yordam beraman. O’zim tayyorlangan, tanish repetitorlar bor. O’shalarga olib boraman. - Ooo. Zo’r bo’lar edi. Rahmat bugungi kun uchun. Men biroz charchadim. Uyga qaytaylik. So’ng uni uyiga kuzatib qo’ydim. Yo’lda uyga qaytayapman, boshda ming hayollar. Nimagadir Umida menga yoqa boshlagandi. Qanaqadir umid bergandi. Lekin hozir o’zim ham uylanadigan sharoitda emasman. Darslar qiyin, ustozlar qattiqqo’l. Yana darslardan chalg’ishim mumkin degan fikr ham bor. Onamga aytsammikan? Lekin Umida ham hozir turmushga chiqmasligini aytayapti. Keyin o’qishga kirmoqchi. Agar kontraktga kirsachi? Qanaqa qilib to’layman? Keyin, o’qishni bitirib, keyin turmushga chiqaman desachi? Uni kuta olamanmi? Yana bitta narsa bor. Kasalligini qaytalanmasmikan? Farzandli bo’lishiga halaqit qilmasmikan?.… (Davomi bor) @Hikoyalar

Palatadagi qiz II. (1) 12 yildan so’ng. Bugun o’zgacha kun. 10 yil avval o’qish va ishlash uchun Germaniyaga ketgan kursdoshim Sarvar qaytib kelmoqda. O’shani kutib olish uchun aeroportga bordim. Telefonda, internet orqali gaplashib turganimiz uchun, ko’rib birdaniga tanib oldim. Lekin semirib ketibdi, Germaniyaning havosi yoqibdi shekilli. Uni kutib olib, ovqatlanish uchun yaqin atrofdagi “Milliy taomlar” kafesiga olib bordim. Yo’lda hol ahvol so’rashib, yoshlikni eslashib yetib oldik. Keyin unga osh buyurtma berdim, Toshkent to’y oshini sog’ingan bo’lsa kerak. O’zimgayam osh buyurtma qila qoldim. Har holda bir xil taom yeyish odatim bor. Kulishib, ovqatlanib ham bo’lgandik. Sarvar mendan so’rab qoldi: - Javohir, esingdami? 5-mi 6-mi kurslik paytingda bir davolagan bemor qizga uylanmoqchi bo’lib, yurgan eding. Adashmasam sovchi ham jo’natganding?! - Umidani aytayapsanmi? - Ha, o’sha, ismi Umida edimi? - (biroz o’ylanib qoldim) Ha, Karimova Umida Baxtiyorovna. - O’sha, uyiga 4 ta guldasta ko’tarib borgan eding, keyin men ketib qoldim. Sen boshqa bu haqida gapirmading. So’raganlarimda gapni boshqa yoqqa burarding. - Ancha voqealar bo’ldi. Agar uyingga shoshilmayotgan bo’lsang, aytib beraman. - Shoshmayapman. Menga shu qiziqroq. Umida onangiz bilan ammangizni jo’nating deganini, boshida tushunmadim, keyin unga mehr ko’rsatganimga, gullar berganimga, meni yoqtirib qolgan ekan. To’g’ri u chiroyli qiz edi. Kelishgan. 18 yosh (men 24 yosh) navnihol edi. To’g’risi shoshib qoldim. Nima deb javob berishni ham bilmadim. Keyin birgalikda kulib, olib kelaman, siz yaxshilab tuzalib oling, deb chiqib ketdim. Ortimdan qarab qoldi va 1 ta guldastani olib chiqib, onamga berib qo’yib, salomini yetkazishimni aytib, o’zingiz aytganingizdek, uyimda guldastalar soni 4 ta qoldi, 5-chisi ortiqcha, dedi. U bu gaplarni aytayotganda juda ham yaqin turganligi sababli, ko’z nigohlarini yaqqol ko’rib turardim. Avval ko’zlariga bunchalik yaqindan qaramagandim. Shunda men ham unga o’zimda qandaydir iliqlik his qildim. Qo’limda gul bilan uyga ketayapman. Onamga nima deyishni bilmayman. Sovchilik haqida gapirishni emas, gulni qanday berishni aytayapman. Chunki tug’ilgan kunlaridayam, bayramlardayam gul bermaganman. Hozir nima deb olib boraman. Bu gul bo’lajak keliningizdan. Sizga berib yubordi, shu gulday ochilib yurarkansiz, otashin salom aytdi deymanmi? Shularni o’ylab, boshim qotdi. Keyin uyga yetib kelganimni sezib, onamga shunchaki ularni yaxshi ko’rishimni aytib, gul olib kelganimni, hech qanday sababsiz, gul berish uchun qandaydir bayramlar bo’lishi kerakmasligini, bayramlarsiz ham gul berish mumkin dedim. Onam shunda gulga qarab turib, so’ng menga ma’noli qaradilar: - O’g’lim, shu yarimtasini sevib-sevib qolmadingmi? Hozir sovchilikka boradigan manzilini ham aytasanmi? - dedilar. Shoshib qoldim. Chunki bunaqa deyishlarini kutmagandim. Yo’q, hech qanaqa qiz.… Shunchaki olib keldim. Agar xohlamasez... (uyda televizor ko’rayotgan otamga ishora qilib) otamga beraman dedim. Hech zamonda erkak kishigayam gul beradimi, deb onam gulni olib qoldilar. Umida bilan telefonda gaplashib turdim. 1 haftalardan keyin uyiga borib, hol ahvolini bildim. 2 ta guldasta ham oldim. Bemalol erkin harakatlanib yuribdi. Orada telefonda hol-ahvol so’rab turdim. 3 haftalardan keyin yana 2 ta guldasta ko’tarib, uyiga bordim. Endi ko’rinishi ancha o’ziga kelgan. Ko’rgan hech kim Umidani kasal deb o’ylamaydi. Uydagilarining roziligi bilan yaqin atrofdagi hiyobonni aylantirib kelishga ruhsat so’radim. Hiyobonga yetib borib, aylanib yurib gap boshladim: - Umidaxon, qanday endi, kayfiyatlar? - Yaxshi, shukur. Hozir juda ham baxtiyorman. Balki operatsiya qildirmaganimda, davolanishga bormaganimda bunday yurmasmidim. Keyin... - Nima keyin? - Keyin... (qisqa o’ylanib turib) Keyin sizni uchratmagan bo’lardim. Siz hayotimni saqlab qoldingiz. Siz bo’lmaganingizda, menga ishonch bermaganingizda, dalda bo’lmaganingizda, meni hech kim operatsiyaga ko’ndira olmasdi. Allaqachon hayotdan umidimni so’ndirgan edim.

Ertasiga ertalab, usha derazada, 2 ta guldasta o’rtasida, chiroyli qiz menga jilmayib qarab turibdi. Men unga hammasi zo’r deb, qo’lim bilan ishora berdim... Operatsiya qilindi. Yaxshi o’tdi. Uni palatasiga har kuni kirib ko’rib turdim. Guldastalari so’layotgan bo’lsa, yangilarini olib kelib turdim. Ota onasi ham mendan hursand bo’lishdi. Butunlay sog’ayib, uyiga jo’natishganda, va’daga muofiq, 4 ta guldasta ko’tarib bordim. U esa menga hazillashib: -Bir o’zingiz keldingizmi? -Ha, domlamni vaqtlari yo’q ekan. -Yo’q, onangiz bilan ammangizni olib kelmadingizmi? -To’g’risi sizni tushunmadim. -Sovchilikka deyman. Sovchillikka... (u haholab kulib yubordi. Mengayam yetib borib, hoholab kuldim). (davomi bor) @Hikoyalar

Ertasiga ertalab, usha derazada, 2 ta guldasta o’rtasida, chiroyli qiz menga jilmayib qarab turibdi. Men unga hammasi zo’r deb, qo’lim bilan ishora berdim... Operatsiya qilindi. Yaxshi o’tdi. Uni palatasiga har kuni kirib ko’rib turdim. Guldastalari so’layotgan bo’lsa, yangilarini olib kelib turdim. Ota onasi ham mendan hursand bo’lishdi. Butunlay sog’ayib, uyiga jo’natishganda, va’daga muofiq, 4 ta guldasta ko’tarib bordim. U esa menga hazillashib: -Bir o’zingiz keldingizmi? -Ha, domlamni vaqtlari yo’q ekan. -Yo’q, onangiz bilan ammangizni olib kelmadingizmi? -To’g’risi sizni tushunmadim. -Sovchilikka deyman. Sovchillikka... (u haholab kulib yubordi. Mengayam yetib borib, hoholab kuldim). (davomi yaqin kunlarda) @Hikoyalar

Ahvollariningiz yaxshimi? Ancha rangingizga rang qo’shilibdi. Bu yaxshi. -Rahmat. Haliyam usha-ushaman. Siz ham usha-ushasiz. Bir narsaga hayron qolayapman. O’zi men hayottan odamoviman. Lekin siz bilan qandaydir chiqishib ketdim. Nima sababdan ekanini bilmayman. Sizni qandaydir o’zimni yaqinimdek ko’rdim. Oq xalatda bo’lsangiz ham, siz bilan ochiq gaplashdim. Boshqa shifokorlar oldimga kirishganda, jiddiy tusda bo’lishadi. Yana qo’polroq gapirishadi. Yoqmaydi. -Juda unchalik qo’pol gapirishmasa kerak. Sizga shunday tuyular. -Lekin siz boshqachasiz. Sizda nimadur borki, siz meni ko’nglim qulfini ocha oldingiz. -Endi siz oshirvordingiz.... (kulib qo’ydim). Ho’sh kechagi gapimni o’ylab ko’rdizmi? -Kecha kechasi onam ko’rgani kelgandilar. Ular ham shuni aytdilar. Baribir ko’nmadim. To’g’risini aytsam. Men o’z kasalimni bilaman. Baribir tuzalmayman. Bir kun o’laman. Lekin hozir tavakkal qilmoqchimasman. Qolgan umrimni yashamoqchiman. Og’riq bilanman, qiyinchilik bilanmi farqi yo’q. Oz bo’lsa ham yashamoqchiman. -Hammamiz ham bir kun o’lamiz. Lekin bunday yosh paytda emasde. Siz oson yengilib qo’yayapsiz. Sizdek yosh qizchani o’lim yoqtirib qolishi kerakmas. Hali turmushga chiqishiz kerak. Farzandli bo’lishiz kerak. -Bunday kasali bor qizga kim ham uylanardi. -Operatsiya qildirsangiz, tuzalasiz. Keyin to’ylar muborak. -Operatsiya qildirsam, qaytaga tezlashib ketishi ham mumkin. Kinolarda ko’rganman. -Hayot kino emas. U kino. Bekorchilikdan yozilgan va olingan. -Yo’q, men baribir qo’rqayapman. -Qo’rqmang. Men shu sohasida o’smasi borlar operatsiya bo’lib, tuzalib ketganini ko’p ko’rganman. Umuman qaytalamagan. Sizda ham qaytalamaydi. Siz yashashingiz kerak. Rozi bo’ling. -Bilmadim. -Bo’lmasa meni hafa qilib qo’yasiz Shunday deb, palatadan chiqib ketdim. Ertasiga u yana derazasi yonida o’tirardi. Meni ko’rib, ko’rmaganga oldi. Men ham shunday qildim. Bugun palataga kirmadim. Kelasi kuni u derazada u qiz ham, guldastalar ham yo’q edi. Palataga kirib qaradim. Yo’q. Keyin so’rasam. Uyiga ketib qolibdi. Darsdan keyin manzilini olib, uyiga ketdim. Yo’l yo’lakay, bitta chiroyli guldasta sotib oldim. Uning uyiga yetib borib, eshigini qoqdim. Onasi eshikni ochib, kutib oldi. Ularga nima sababdan kelganimni aytdim. Ichkariga kirg’azdilar. Qizning xonasiga bordim. Xonada qiz derazadan tashqariga qarab o’tirgan ekan. Yonida 1 ta guldasta turibdi. U menga qarab: -Bitta guldastam so’lib qoldi. Bunisi ham so’layapti. -Hech qisi yo’q. Mana sizga yangi guldasta olib keldim. -Rahmat (U salgina jilmayib qo’ydi, men guldastani uni yoniga qo’ydim) -Mana chiroylilar soni yana 3 ta bo’ldi. Bilasizmi? Guldastalar qancha marta so’lsa, shuncha marta yangisini olib kelishim mumkin. Lekin siz so’lsangiz... hech qachon boshqa olib kela olmayman. Siz ota-onangizni guldastasisiz. Siz oddiy guldastangiz so’lganga qancha qayg’urasiz. Ota onangizchi? Shuni ozroq o’ylang. -Meni ko’ndirgani keldingizmi? -Ha. -Nega kecha kirmadingiz? -Kecha.... -Sizni hafa qildim deb o’yladim. Keyin jahlim chiqdi. Uyga ketaman deb turib oldim. -Kecha kirmaganim qarzini bugun to’lay deb, uyingizga keldim. -Siz menga ishonasizmi? -Bilmadim. -Ko’zlarimga qarang. Menga ishonasizmi? Ishonaman deng. -Hop. Ishonaman. -Unda rozi bo’ling. O’zim tepangizda turaman. Albatta tuzalasiz. Bu dardan qutilasiz. Ishonavering. -Uyg’onmay qolsamchi? -Aytayapmanku, o’zim tepangizda turib, uyg’otaman deb. -Hop. Sizga ishondim. Ertaga qaytib boraman. -Ishonchingizni oqlaymiz. Siz sog’ayib ketasiz. Sizga buni 5 daqiqasi yetmayotgan -shifokor aytayapti. Sog’yib ketganizdan keyin birga sog’ayganingizni nishonlash uchun uyingizga 4 ta guldasta ko’tarib kelaman. -Hop. Ishqilib, qabrimga obormasangiz bo’ldi. (kulib aytdi). -Nafasingizni yel uchirsina. Mayli. Men ketdim. Ertaga kutaman. -Yaxshi yetib oling. Uning uyidan uzoqlashib, domlamni telefoniga telefon qildim. -Assalomu Alekum. -Voalekum Assalom. Nima bo’ldi. -Hammasi yaxshi. Ko’ndirdim. -Malades shogird. -Faqat operatsiyaga o’zim kirib turaman deb va’da berdim. -Bu muammo emas. -Menga fandan 5 qo’yib bersizda endi. -Bu esa muammo. (kulib qo’ydilar).

Palatadagi qiz (Hikoya) Darsga kelayotganimda, qizil kiyimda bir qiz doimo palatasi derazasidan ko’chaga qarab turar edi. Yonida ikkita guldasta bor. Gullar ham, u qiz ham juda chiroyli. Men Tibbiyot akademiyasida o’qiyman. Darsimiz onkologiyaning “Kolopraktalogiya” bo’limida bo’layotgan edi. U qiz ham shu bo’limning palatasida davolanayotgan edi. Uchinchi kun darsga kelayotganimda, shoshib yurib borardim. Chunki darsga kech qolayotgandim. U qiz esa meni shoshib yurishimni ko’rib, jilmayib qarab turardi. Menam unga qarab jilmayib qo’yib, tez yurishda davom etdim. Tanaffus paytida, shu qiz yotgan palataga kirdim. U ko’rib hayron bo’ldi va meng savol berdi: -Siz shifokormisiz? -Avval salomlashilardi shekl... -Kechirasiz. Assalomu Alekum. -Voalekum Assalom. Yo’q, shifokormasman. -Unda ... -Tibbiyot talabasiman. Nasib qilsa, 5 daqiqadan keyin shifokor bo’laman. -To’g’risi gapingizni tushunmadim. -Bir gapni eshitmaganmisiz? Yuqori kurs talabalariga 5 daqiqasi kam shifokorlarsanlar deyishadi. -Haaa. Shunday demaysizmi? -Mana dedimku. Sizni har kuni shu derazadan ko’rib o’taman. Derazangizda, 2 ta guldasta va siz bilan 3 ta chiroyli guldasta borligi ko’rinadi. Siz bu guldastalardan ham chiroyli ekansiz. -Iltifot uchun rahmat. Juda gapga usta ekansiz. -Ha, bilaman. Lekin o’zimni bunday his qilmayman. Negadir sizni oldingizda ko’p gapirib, gapga ustadek ko’rinayotgan bo’lsam kerak. -Juda oshirib yubordingiz endi. -Yo’g’e. Oshirib yuborsam, toshishi kerak edi. Toshmayapti, demak oshmadi. -Xaxaxa. Rosayam qiziqchi ekansiz. Anchadan beri zerikib yotgandim. -Shuning uchun ham ertalabdan ko’chaga qarab o’tirarkansizda. -Ha. Shunda sal chalg’iyman. Qachon bu darddan qutilarkanman. Bilmadim. -O’zi nima bilan yotibsiz. Nimaga davolanayapsiz? (Bilmagandek so’radim) -Yog’on ichagim kasal. Bu yer qanday shifoxona ekanini bilasiz. Yog’on ichagimda o’sma bor ekan. -Usha kasalingiz sizni sevib qolgan ekan. Ushanga sizga yopishib olgan. Shunday chiroyli qizga, bunday kasallik... Hazil. -Gapirmang. Ozi meni kasalliklar rosa yaxshi ko’radi. Esimni taniganimdan beri, hali u kasal bilan, hali bu kasal bilan davolanaveraman. Bu kasalligimni davolash uchunam ancha dori ichdim. Kimyoterapiya, nurterapiya, birnarsa terapiya Ichim apteka bo’lib ketdi. Lekin tuzalmayapman. Shifokorlar, operatsiya qilib, o’smani olib tashlash kerak deyishayapti. -Shunchalik jiddiy bo’lib ketganmi? -Ha. Ancha vaqt davolanmadim. Og’riqqa chidadim. Dardimni hech kimga aytmadim. -Hozir yoshingiz nechida? -Qizlar yoshini aytmaydi-yu!? -Mayli, siz bir marta istesno tarzda ayta qoling. Yaxshilik uchun. -Hop. 18 da. -18 da ekan yoshingiz, qop qora ekan, ko’zu qoshingiz... degan ekan shoirlar... -Judayam ko’ngil ko’tarishga usta ekansiz. Kelganizdan beri kayfiyatimni ko’tarayapsiz. -O’zi kayfiyat ko’tarishda bizni vazifa. Og’riqqa chidagan ekansiz. Keyin nima bo’ldi? -Keyin uydagilarga aytdim. Shifoxonaga olib kelishdi. Davolandim. Ozgina yaxshi bo’ldim. Keyin uyga javob berishdi. Ular menga bergan tavsiyalarini bajarmadim. Keyin yana boshlandi. Ancha vaqt murojat qilmagandim. Bu yerga kelganimizdan keyin operatsiya taklif qilishdi. Meni kasalim o’tib ketibdi. -Hmmm. Operatsiya qildirasizmi? -Qo’rqayapman. O’smani davosi baribir yo’q. Yana qaytalanadi. -Nega qo’rqayapsiz? Qaytalanmaydi. Davosi shu! -Bilmadim. Operatsiya qildirsam... Keyin uyg’onmasamchi? Balki shunday ko’proq yasharman. -Nega, hamma uyg’onayaptiku. Agar jiddiy bo’lsa, operatsiya qildirish kerak. Undan ham ko’p asoratga olib bormaslik uchun. Keyin kattalashib ketsa... Chidab bo’lmas og’riq... Oldini olgan yaxshi-ku! -Bilmadim. -Siz yaxshilab o’ylab ko’ring. Men yana ertaga kelaman. Shunday qilib, men ertasi kuni yana ertalab uni derazasi yonidan o’tdim. Meni ko’riboq yuziga hursandchilik yugurdi. Darsga kirib, tanaffus paytida uni yoniga kirdim.

– Салом, отахон, – дедим қўл узатиб. – Туман касалхонасидан келган врачман, уйма-уй юрибман. – Кейин жўрттага сўрадим: – Сиз шу ерда яшайсизми? – Йўқ. – Қайси қишлоқдансиз? – Пастки. – Бўлмаса, уйингизга бориб кутинг. Биз ҳар кимни ҳар қаёқдан ахтариб юрмайлик. Осон тутманг дўхтирларга ҳам. Унга эшак ипини ечишга кўмаклашиб, йўлга кузатиб қўйдим. Ойхолнинг эри шунда ҳам менга қиё боқмади. Агар уни кимдир тўхтатмаса ер қаърига кириб кетгудек фақат ер қазирди, қазирди. Уч боланинг отаси эканлигига шубҳаланиб қолдим. * * * Эртасига туман шифохонасига биринчилардан бўлиб келдим. Тоққа жўнайдиган машинани сабрсизлик билан кутдим. Бир вақт бош ҳаким чақириб қолди. – Сизга бошқа топшириқ бор. У ёққа одам етарли. – Лекин кеча беморларга ваъда бергандим. – Беморлар рўйхатини манзили билан бирга бошқа врачга топширамиз. Оғирроқ касал бўлса, "Тез ёрдам" машинаси олиб келади. Шундай қилиб, тоққа бормайдиган бўлдим. Кун бўйи хонамда зўрға ўтирдим. Негадир хаёлим Ойхолга кетаверди. Яқинда якун ясамоқчи бўлганим шифокорлик фаолиятим сўнгида у менинг қурбонимдек туюлди. Ахир, уни тушкунлик домидан халос этишим мумкин эди-ку. Кечқурун, ҳамкасбларим тоғдан қайтмасдан аввал совуқ хабар келди: терапия бўлимида ишлайдиган йигитни тоғликлардан бири кетмон билан уриб ўлдириб қўйибди. Бояқиш ишга келганига атиги бир йил бўлганди-я! Зудлик билан бош ҳаким ҳузурига чопдим. Кўз олдимда жоду кўзларини пирпиратаётган Ойхол, ер қазиётган ақли заиф эри... Шу пайт тоғдан машиналардан бири қайтиб, уларга пешвоз чиқдим. – Нима бўлди? Нега бундай?.. – сўрадим шошиб. – Э, ҳайвон экан! –  сўкинди ҳамкасбим. –  Ҳеч нарсадан ҳеч нарса йўқ, хотинини шифокордан рашк қилибди. Ҳовлисидаги чуқурга кўмаётганида, ушладик. Айтишича, анча вақтдан бери хотинидан шубҳаланиб юрган экан. Хиёнат устида ушласам, кўмаман, деб уй олдидан гўр қазиб қўйганмиш. Ақли заиф хавфли одамни участка нозири ҳам, қишлоқ врачи ҳам вақтида руҳий касаллар шифохонасига юбормаган. – Хотинини ҳам ўлдирибдими? – Йўқ... Э, кеча ўша уйга сиз ҳам борган экансиз-ку! Нима. тентаклигини сезмадингизми? У жаҳл билан ерга туфлади-да, оқ қалпоғини ғижимлаб нари кетди. Миям ғув-ғув этарди. Кимдир ёнимга келиб вайсай бошлади: – Тўрт йил ишлаб-ишламай кетаман дейсиз, одамлар ўттиз ёшда иш бошлайди бизнинг соҳамизда! Энди-и... терапевт йигитимиз ўша психнинг хотинига суйкалган дейишяпти. Одамларнинг айтишича, жувонда ҳам кўп гап бор экан. Кўрдингизми, қаётда қанақалар учрайди. Уларни даволаш керак, бир бошидан даволаш... Шифохона ҳовлисидан чиқдим. Қаёққа кетаётганимни ўзим ҳам билмасдим. Шифохонадан чиққаним ростми ё шифохонага кириб келаяпманми, англаёлмасдим. Одамлар тоғдаги селни эмас, Ойхолни гапира бошлашди. Бир енгилтак жувонни деб телба эри кетмон кўтарган, бегуноҳ шифокор ҳалок бўлган. Ҳа, ҳаммасига Ойхол айбдор эди гўё. Ҳатто сел ҳам унинг гуноҳлари эвазига жазо сифатида юборилганмиш. Мен ариза ёзмадим. Азамат ҚОРЖОВОВ

– Тўхтанг, бир пиёла чой ичмай кетасизми? – Бошқа вақт. – Ахир, боламни текширдингиз, вақтингизни олдим. – Хижолат бўлманг.  –  Шундай деб пойгакка етдим. Оёқ кийимимга энгашаётиб, деразага кўзим тушди: йигит тизза бўйи чуқурликдан тупроқ чиқармоқда эди. Боягидан ҳам важоҳат ила ишлаётгани юрагимда алланечук ҳадик уйғотди. – Бирпас ўтиринг, – очиқчасига ялинди Ойхол. – Узр, нариги қишлоққа боришим керак. – Сизда ишим бор, ака. Туфлимни кияётган жойимдан кўз қиримни ташладим. – Менда? Нима иш экан? – Эримнинг аҳволини кўраяпсиз, у туғма касал, ақл-ҳуши жойидамас... – Синглим, кўринишингиздан лоқайд аёлга ўхшамайсиз. Шифокорларга мурожаат қилмаслигингиз мени ажаблантираяпти. Эрингизнинг касали билан ҳам шуғулланадиган мутахассислар кўп. – У бечора энди одам бўлмайди. Қариндошларим мажбурлаб беришган мени. Туҳмат сабаб фотиҳам бузилиб, ҳеч ким совчи юбормай қўйганди... –  Жувоннинг кўзлари пирпиради. –  Кейин шу хонадондан келган совчиларга розилик беришди. Ноилож, йигитга узатишди-ю ҳеч бири ҳолимдан хабар олмайди, қўшнилар билан чиқишмайман, доим ғийбатимни қилишади. Гўёки... – жувоннинг кўзлари ёшланди. – ...Уч боламнинг отаси эрим эмас эмиш. Яқинда вафот этган қайнотам... Хуллас, умрим туҳматда ўтаяпти. Мен... менга "медпункт" ҳам узоқ... мен... Ҳўнграб йиғлаб юборса керак, деб тахмин қилгандим. Йўқ, у ўзини қўлга олди. – Нимадир демоқчимисиз? – Касалман... мазам йўқ... – деди жувон. – Нима безовта қилади? Айтинг. Ойхол деразадан ҳовлини бир зум кузатиб, менга ғалати қараб қолди. – Касалингизни айтинг, – дедим юрак ютиб, – қулоғим сизда. – Ўн кундан бери баданимда тошма бор, уйқуга ётсам қичишади. Кечадан бошлаб янада кўпайди. – Тошмами? Кўриниши қанақа? – Шу... қизил-қизил... Қўлимга ҳам тошган. Мана. У енгини шимариб, оппоқ билагини очди. Аллергия белгиларини кўрдим. Тирсагидан ушлаб, енгини юқорироқ шимардим. – Бу хавфли эмас, дори ёзиб бераман. – Мен ҳам хавфли эмас, десам... Шунча кун қилмаган давом қолмади, қайтага кўпайиб бораяпти... Елкамга ҳам тошган... У тиззалаб ўтирди ва ёқасини кенг очиб, елкасини кўрсатди. Дарвоқе, елкасидаги тошмалар қўлидагидан кўп эди. – Ўзингизча даво қилманг, –  деб енгил койиди, – узоқ бўлса ҳам "медпункт"га бориш керак эди. Булар... –  тошмаларга яна бир кўз югуртирдим. –  Аллергия билан ҳазиллашиб  бўлмайди. Мен айтган дориларни оласиз ёки "медпункт"га боринг. Кўрмагандай бўлиб кетасиз... Узр, қўполроқ бўлса ҳам сўрайман, синглим, тошмалар фақат қўл ва елкангиздами? Жувон бош силкиди. Тўсатдан кўзлари ярқ этиб очилди-да, ёқасини туширди. – Сизга касалимни кўрсатмаслигим керак эди, – деди у жаҳл аралаш. – Дўхтир эканимни унутманг. – Барибир... эркак кишисиз. – Тиббиётдан анча узоқлашиб кетибсиз, – дея ўрнимдан тураётгандим, қўлимдан маҳкам ушлади. – Кечиринг, ака... Мен бу уйга тириклай кўмилганман... Ҳатто, оддий тошмаларимни ҳам даволатмаяпман... Сел келди-ю тақдир сизни юборди... – Тақдир мени юборгани йўқ. Ўзингиз қирга чиқиб келдингиз. – Қишлоғимизга келмаганингизда, бегона врачни бу атрофда қаердан ҳам учратардим. – Қўлимни қўйиб юборинг. Касалингиз менга таниш. Эртага ҳам қишлоғингизга шифокорлар келади. Сизни даволайдиган аёл врачни юбораман. – Нега "Касалингиз таниш" деяпсиз? – Эрингизнинг ақли заифлиги, ўғлингизнинг безовталиги, баданингиздаги тошмаларни назарда тутмадим. – Шундай дея жувоннинг бошига ишора қилдим. – Ҳамма гап анави жойингизда. Шу пайт ташқарида эшак ҳангради. Ойхол сапчиб туриб, хона ўртасига чопди. Нима қилишни билмай бир зум қаққайиб қолди. Ниҳоят, боласини қўлга олиб, деди: – Дўхтир ака, келган одам қайнотамнинг яқин дўсти, жуда бадгумон киши. Иккимиз уйдан бирга чиққанимизни кўрса, гап-сўз қилади. – Мен врачман, –  туфлимни кийдим. –  Ҳозир учала қишлоқда ҳам шифокорлар оралаб юришибди. Ўзингизни шундай тутсангиз, ҳар қандай одам шубҳага боради. – Сиз ҳам мени ёмон хотин деб ўйладингиз-а? – Йўқ, сиз бир умр шундай ҳадикда яшаётганингиз учун ҳам ўзингизни нобуд қилаяпсиз. Ҳаётга очиқ кўз билан қаранг. Одамлар яхши. Одам одам билан тирик. Олтмиш ёшлардаги киши эшагини тол шохига боғлаётган экан, мени кўриб хиёл тараддудланди.

– Ассалому алайкум... сиз дўхтирмисиз? –  худди йўлимни тўсгандек олдимдан кесиб чиқди у. Рўмолини пешонасидан танғиб олган оҳу кўз жувонга ихтиёрсиз равишда тикилиб қолдим. Ундан чорва сути аралаш ёқимли ҳид уфурарди. Ёш бўлса-да, катта хотинлардек жиддий ва қатъият-ла боқарди кишига. "Бир камим энди шу жувон ҳақида ўйлашим қолувди", дедим ичимда. – Ҳа, лекин кетмоқчи бўлиб турибман. Эрта-перта келарман. Сой ёқасидаги йўлга қараб юрдим. Жувон ортда қолиб кетмади, қарасам, изма-из келаяпти. – Бизнинг дўхтирлар, тўғриси, яхши дўхтирлар эмас, – деди у дадиллик билан, – сел баҳонасида қишлоғимизга келган экансизлар, боламга бир қараб қўйинг. Илтимос сиздан, ака. Тўхтадим. Яна бир оз ўйландим. Жувон томон ўгирилганимда, менга ҳамон умидвор тикиларди. – Сел яна келишидан ваҳимага тушаяптими? –  сўрадим ундан. Айни дамда одмироқ кийинган қишлоқ келини тимсолида кўнглимнинг аллақаеридаги сирли торларни чертган бегона оҳанг кучлироқ, ёрқинроқ жилва қилди. Умримда бундайлар билан гаплашмаганман, аммо ҳозир чироқ иси босган нимқоронғи уйда сочларини силагандек бўлдим, жувоннинг эҳтиросли кўзлари кўринди. Уйқудан уйғонгандай тўсатдан атрофга аланг-жаланг боқдим: у ва мен, бошқалар олисда. "Менга нима бўлаяпти? – лабларим қуриди. – Эсимдан оғаяпман шекилли". Жувоннинг кўзларида чиндан-да мен кутган маъно бор эди. Саволимга кулимсираб жавоб берди: – Ўғлим селдан ваҳимага тушмайди, у ҳали бир ёшда. – Қаери оғриган? – Вақтидан аввал суннат қилдириб ташласамми деяпман, пешоб қилишга қийналаяпти. Бир кўринг, ана, уйимиз яқин. Тез-тез кучанади, йиғлайди, уйқусида безовта бўлади. – Буни урологлар яхши билади, –  дедим. – Сиз ҳам барибир... врачсиз-ку. – Тўғри... Ўша ҳовли сари йўл олдим. Сойдан ўтганимизда сўрадим: – Сел даҳшат бўлиб келгандир? – Қўйхона, тандирхона, таппихона кетди, тол ҳам қулади. – Уй ичида эдингизми? – Ҳа. – Жуда қўрқиб кетгандирсиз? – Йўқ, –  деди у хотиржам оҳангда. –  Ҳаётда бундан ҳам қўрқинчли нарсалар бор-ку. Беихтиёр тўхтаб, жодуваш кўзларидан кўз узолмай қолдим. Тобора унга сеҳрланиб борардим. – Қишлоқда яшаш қийин-а? – деб йўлимда давом этдим. У эса: – Оилангиз борми? – деб сўради. – Менинг оиламми? – Ҳа. – Ажрашганман, –  дея очиғини айтиб қўя қолди. Назаримда, жувон кулгандек бўлди, ялт этиб қарагандим, кўзларини олиб қочди. – Врач эри бўла туриб ҳам ажрашадиган аёллар борлигини тушунмайман, –  деди у. – Исмингиз нима? – Ойхол, –  деди жувон қадамини илдамлатиб менга етиб оларкан.– Болаларим учта: икки ўғил, бир қиз. Сизнинг фарзандларингиз борми? – Фарзанд кўришга ҳам улгурмадик. Ҳовлининг нариги четида бир йигит жон-жаҳди билан ҳандақ қазимоқда эди. Ўлган чорвасини кўммоқчидир-да, деб ўйладим. Биз уйга кираётганимизда, бошини ҳам кўтармади. Йигирма беш-ўттиз ёшлардаги бу йигит руҳан мажруҳ эканини пайқаб, жувонга саволомуз қарадим. Жувон эса уйига шошилди. Жулдур фуфайкасининг енги билан бурнини обдон ишқалаган йигит бир лаҳза ишдан тўхтади. У бизни узоқдан кўргани аниқ эди. Ҳозир тикилаётганимни сезди, лекин яна кетмон урди, ураверди. – Киринг, –  илтифот қилди жувон. Хаёлимдан ўтган чироқ иси босган ўй эди бу. Деворлари сариқ лой билан сувалган, тўрдаги токчаларга ёстиқлар тахланган, шифт фанерсиз. Бурчакка ҳинд киноактрисасининг сурати ёпиштирилган. Болани текширдим. Жинсий аъзосида ҳеч қандай касаллик аломати кўринмасди. – Кўп безовта бўладими? – ёнимга ўтирган жувонга боқдим. – Кечаси йиғлайдию... Унчаликмас...–  қўлини қашиб жавоб берди у. – Туман марказидаги поликлиникага... урологнинг хонасига олиб боринг, – дедим. – Ўғлингиз соппа-соғга ўхшайди. Шунда ҳам мутахассис бир кўрсин-чи. У менинг ҳамкасбим, сиз ҳақингизда айтиб қўяман. Бола онасига талпинди. Жувон уни қучоқлади. "Уйнинг соҳиби ким экан? –  деб ўйладим. –  Чуқур қазиётган телба йигит эмасдир..." – Катталар қаерда? –  дедим эшик-деразага қараган киши бўлиб. – Катта қизим билан ўғлим экскаваторларни томоша қилгани кетди, қайнонам ўн йил бурун, қайнотам яқинда ўлган. – Эрингиз... – Эримни ҳовлида кўрдингиз-ку, ҳожатхона учун чуқур қазияпти. – У... эрингизми? Хаёлимга келмабди... Сўрашмади ҳам... Хайр, мен борай.

ТОҒЛИК ЖУВОН

Баҳорда сел келди. Менга хабар беришганида ишдан бўшаш учун эндигина ариза ёзмоқчи бўлаётгандим. – У ёққа сизни ҳам юборишади, – деди ҳамкасбим. – Аҳоли даҳшатга тушиб қолган. Шундай пайтда ишдан бўшашингиз хиёнат эмасми? Ярим соатдан сўнг йиғилиш бўлди. Юз берган ҳалокат элликка яқин қорамолни, юздан зиёд қўй-эчкиларни нобуд қилган, қанча дов-дарахту пастликдаги айрим иморатларни олиб кетганди. – Психиатрларга ҳам иш кўп, – деди бош ҳаким ва нигоҳлари-ла мени ахтара бошлади. – Восвосга тушиб қолганлар, қўрқувдан қутулолмаётганлар бор... Уларга... ҳимм... –  Бошлиғимизнинг нигоҳи менда тўхтади. – ...Сиз кераксиз. Бир ҳафта қатнаймиз. Ҳар куни туман марказидан машина жўнайди. Айтилган шифокорлардан биронтаси сабабсиз бормаслигига қаттиқ чора кўрамиз. Кейин яна талафот ҳақида гап кетди. Сел олти-етти чақиримгача жуда қутуриб оққан; қоп-қора лойқа ичида қучоққа сиғмас дарахтлар, одам бўйидан баланд харсангтошлар аралаш-қуралаш гувиллаб, этни сескантирувчи шамоли билан бостириб келаверган. Икки қишлоқ оралаб ўтгач, учинчи қишлоқдаги кўлга қуйилган. Кўлдан тошиб чиққан лойқа сув ўн беш чақиримгача ўз изини қолдирган. Анҳор ва зовур ёқаларидаги экинзорларни ювиб ташлаган. Ҳозирча ариза ёзмасликка қарор қилдим. Ишимдан кўнглим совиб, тиббиётга бекор кирибман, энди фақат адабиёт билан шуғулланаман деб юрганимда кутилмаганда ҳаётимда қизиқ воқеаларга бой саҳифа очилган эди. Селдан талафот кўрган ўша қишлоқларга қачонлардир борганман. Ўшанда ҳам баҳор эди. Бир умрга етгулик таассуротлар билан қайтганман. Ўн икки-ўн уч ёшларда эдим. Ҳадеб тоғ қизларига  қарайверганим учун дадам кулиб: "Бу ерларнинг қизлари курашчи бўлади, –  деганди. –  Белингдан тутиб, бошидан айлантириб отади, қайтиб яқинлашмайсан". Ўша гўзал масканларда сел кетганига ишонгим келмасди. Гўё гўзал қизлар бирдан қариб қолганди. * * * Шифохонанинг оқ "Дамас"и сарғиш тупроқли тоғ олди даласини кесиб ўтгач, қирларга етдик. Кўлнинг бурунги жамолини эсладим. Унинг кўм-кўк суви-ю офтобда жимирлашидан асар қолмаганди. Шох-шабба, чорва ўликлари, турли луш-лушларга тўлган эди. Сувдан тортиб олинган ўлимтиклар юк машиналарига ортилиб, дала четидаги янги қазилган ҳандақларга  ташилмоқда эди. Мени энг ичкари қишлоққа юборишди. Сел шу ердан бошланган эди. Беморлар кўп эмасди. Аммо биттаси тушгача вақтимни олди. Оддий тоғ йўлида ҳам юролмай қолган эди, нуқул қирларга қочмоқчи бўлади. Хаёлида дақиқа сайин устига сел бостириб келаётгандек. Ростини айтганда, ўзим ҳам шифокор ёрдамига муҳтож эдим. Восвосга тушган йигит жонимни ҳиқилдоғимга келтирди. – Уйингизга сел етиб келишининг умуман иложи йўқ, – дедим унга. –  Қишлоқ бўйича энг баланд нуқтада яшайсиз. Сув пастликдан оқади, бу ергача келиш учун осмондан Ниагара шаршарасидан сув қуйилгандай қуйилса, эҳтимол, чўкиб ўларсиз. – А? Чўкиб ўламан? – Селда ўлганлар чўкиб ўлди ҳам дейилмайди, –  йигитнинг қулоғига шивирладим, –  оқиб кетди дейишадими, тошлару дарахтлар орасида мажақланиб ўлди, дейишадими, чарчаганман, сўз топиб беролмаяпман... Қисқаси, жонимга тегдинг! Бугун ариза ёзиб, ишдан бўшашим керак эди. Восвосинг билан зиғирчаям ишим  йўқ, тушундингми? Умуман олганда, сендақа касал одамларни кўравериб жонимдан тўйдим. Аслида биттанг ҳам касал эмассан. Дунёни ўзларингга мослаштириб ололмай бақирасанлар. У кўзларини олайтиб, меровсираб қараб қолди. – Эл бошига ташвиш келганда,–дедим. – Эркак бўлиб, енг шимариш ўрнига нега бунча ваҳима қиласан? Ўрнингда тур-да, ҳамқишлоқларингга ёрдамлаш! Бўлмағур хаёлларни бир сония ҳам хаёлингга келтирма! Боядан бери қирлар орасидаги мўъжазгина ҳовлига тез-тез  нигоҳим қочаётганди. Ҳалиги йигитни қаттиқ койиганимдан сўнг ўша ҳовлидан бир қиз тўғри биз томонга келаверди. Ҳовли селдан мўъжиза туфайли омон қолганди. Уй олдида қулаб ётган катта тол ҳам буни исботларди. "Ҳойнаҳой, восвосга чалинганларнинг каттаси ўша уйда яшаса керак", – деб хаёлимдан ўтказдим. Ахир, икки қаватли уйдай баланд сел қир оралиғидан отилиб чиқиб, ҳовлининг яримини ювиб ўтган... Йўқ, у ёш қиз эмас экан. Турмуш қурганига бир неча йил бўлган жувон эди.

​​Шоҳидани фаришта аёл эканини англаган сайин қийноқлар уни ширин жонига қасд қиларди. Ёруғ дунё кўзига тор кўринди, дегунча, Шоҳидани олдига чопади. “ Бугун ҳам бир жанжал бўлган эҳтимол”, -хаёлидан ўтказаркан Шоҳида. Ойнадан кўчага қараганди, ташқарига эри шумшайиб унга нажотсизларча тикилиб турарди. Унга жуда раҳми келди. Шошиб елкасига халатини ташлаб, ташқарига чиқди. - Яна жанжаллашдиларингми? -сўради Шоҳида. - Эй, -Муталиб қўл силтадию, сигарета тутатишга киришди. Ҳаётнинг найрангларига тушуниб бўлмайди. Бир жуфтлик эр-хотинликдан бегона бўлиб, сирдош дўстга айланиб қолдилар. -Шоҳи, бу кунингдан баттар бўл, дерсан. Сени шунча хўрлаб, яна дардимни сенга тўкаман. -Отимни ўлишини билганимда бир коп кепакка алиштирардим, -деган экан бир одам, - дея кулди Шоҳида. - Бемаҳал ит қутирар, пул топса эр қутирар, демайсанми? Улар бир муддат бир- бирларига тикилиб турдилар-да, ҳоҳолаб кулар эканлар, кўп қаватли уйлар оралиғидаги ўриндиқлардан жой олдилар. -Сени севганман-а. -Сизни бир кун кўрмасам ўша куни ақлдан озай, дердим. -Муҳаббатимиз шунчалик ўткинчимиди-а. -Йўқ. Ўзимиз ўткинчи. Муҳаббатимиз уйига ўтин ташиб, оловда куйдириб юбордик.- Шоҳида миннат қилиб, эрини дилини оғритиши ҳам мумкин эди. Аммо истамади. У Муталибни юрагини нимталаётган оғир туғённи кетказиш учун яна ҳазил қилди. “Ўзбек аёли бўлиш осонми? Атала ичсанг- ош, деб мақтанасан. Онанг йиғиб-териб олиб берган биттагина кўйлагингни эрим олиб берди, деб кериласан. Эрдан калтак еб, бузоқ сузди, дейсан. Касал бўлсанг, касалингни тан олмаган эринг этагини ёпиб, докторларни кўрсам жиним қўзийди, дейсан. Оиланинг шаънини сақлаш учун мингта ёлғон айтиб, ўзинг шу ёлғонларни қулига айланасан. Шоҳида уч боласини чирқиратиб ташлаб кетиб, кўнгли ёш хотинни тусаган эрининг ҳозирги ҳолига ачинарди. Уни таъна - дашномаларсиз жимгина тинглади: -Шоҳи, мен сени қарғишингга қолдим. Пулсизлигимда ёнимда эдинг, пул топдим бегона бўлдинг. Яна чой-чақасиз қолиб, ёнингга келиб турибман. Эҳ, пушаймонликларимни ошнам билан оширади, душманларим билса тоширади. Жим юрсам ёрилиб ўламан. Шоҳида жим эди. Унинг ёдидан онасининг сўзлари бирма-бир ўта бошлади. “Дўстни дўстдан пул айиради. Яхшилик ҳатто душманларнинг ёмонликдан тўхтатади. Оллоҳнинг марҳамати кенг. Яхшиликни пайида бўл”. У ўзини хўрлаган, орзуларини топтаган эрининг кўзларига жасорат билан кулиб қаради. Уйдан чиқаётиб, халатини чўнтагига солиб олган бир даста пулни эрига узатди. -Сизга асқотар... Муталиб шу лаҳзада бепичоқ сўйилгандек бўлди. Эр бўлиб бир аёлча мард бўлолмаган ўзини койир экан, пулни олмай кўзларига қалқиб чиққан ёшни яшириш учун Шоҳидадан узоқлашди.

ХЎРЛИК КЎЧАСИ... Шоҳида эрта тонгда телефон қўнғироғидан чўчиб уйғонди. Уйқусираганча пайпасланиб телефон гўшагини қулоғига тутди. - Алло.. - Шоҳи. Бу менман. Тинчмисизлар?- бу собиқ эрининг овози эди. - Раҳмат. Тинчликми, эрта тонгда йўқлаб қолибсиз? - Юрагим сиқилиб кетди. Сени кўргим келяпти. - Яхши. Уйга келаверинг. - Йўқ. Кўчада учрашамиз, яхшиси. Болалардан уяламан. - Хўп. Шоҳида эри Муталиб билан 15 йил аввал университетда танишган. Бир-бирларига меҳр қўйиб, турмуш қуришди. Ҳаётнинг энг қийин, оғир дамларини бирга кечиришди. Аста-секин эри ишга жойлашди, ўзи эса кетма –кет фарзанд кўриб, уларнинг парвариши билан банд бўлиб қолди. Катта-катта пул топиб, машинали бўлган эрини бирдан “ патагига қурт тушди”. Уйига сиғмай қолди. Ишдан бўшади, дегунча уйига ошиқадиган эр, энди уйга ортмай қолди. - Ҳм... Шоҳи... Иш кўпайиб кетди. Бугун текширувга борамиз. Мени кутманглар. Вазирликдан меҳмонлар келди. Кун ора келган эр унга яхши гаплар айтиш ўрнига суюкли хотинидан нуқсон излай бошлади. “Ёқамга яхши дазмол босмабсан”, “Овқатингни тузи паст”, “Бунча кампирга ўхшаб букчайиб юрасан”..... Шоҳида шуларни эсласа юраги сиқилади. Ахир қачонлардир “менинг фариштам”, “Ўлаётган одам сен қилган овқатни еса тирилиб кетади” деган мақтовли сўзлар қаёққа кетди. Наҳотки ҳаётининг оғир дамларида суянч бўлган аёл эркакнинг пули ортган сайин бир буюмдай унинг учун кераксиз матоҳга айланиб қолса... Кейинроқ эшитди. Эри ўзидан икки ёш кичик рус қизга уйланиб олган экан. Ўғилли бўлишибди. Буни сезиб қолганини билган эр энди унга ошкора таҳдидини бошлади. Аёл шўрлик фақат эрини инсофга чақирар эди. -Дадаси, уч болангизни ҳурмати йўқми? Нега бундай қилдингиз? Болаларингизни келажагини ўйламадингизми? - Вайсайверма... Овозингни чиқарсанг, қорамни ҳам кўрмайсан. Мендан бир тийин ҳам ололмайсан. - Нима? Бу гап Шоҳидани жон-жонидан ўтиб кетди. Энди эри пуллик бўлиб қолибди-да. Эри диссертациясини ёқлаётганида олий маьлумотли ўқитувчи бўла туриб, икки жойда ишлаб, яна фаррошликни ҳам қўшиб, болалари билан қийналиб яшаган кунларини эслаб дод, деб йиғлаб юборай деди. Алами, хўрлиги келди. Дунёнинг юкини гарданига олган ер ўқи айланаверар экану, ҳаётда одам боласи давлат топган сари қалб кўзи хира тортиб бораверар экан. “Яхши топсак зорланмаймиз. Болаларимиз кемтиклик кўрмайди. Мингни берган тангри, бирини олиб, инсонга тирикликнинг бир камлигини ёдга солиб қўяркан. Қисмат эндигина кўксига шабода теккан аёлдан эрини, болаларидан эса ота меҳрини осонгина юлиб олди. Тўкисликнинг кемтик дил боласини камини тўлдиришга тадбиркор аёлнинг ҳам қурби етмаслигини англасада, эрини ортга қайтариб бўлмаслигини тушунгач, Шоҳида жаҳл отига минди: - Ўша алвасти биздан азиз бўлса, остонамизга қайтиб қадам босманг. Бизни унутинг! Муталибга шайтонни араваси чиройли кўринди. Шайтонни от ўрнида қамчилаб, болаларига “хайр” ҳам демай, “Хотин зоти қуриб кетгани йўқ. Дарахтни бир тепсам, ёнғоқни ўрнида ҳам хотин ёғилади. Сен эса эрсиз қоласан. Сенга ҳатто мукиллаган чоллар ҳам қиё боқмайди. Умрбод эрсиз ўтасан,- деди-ю, уйдан бадарға кетди. Омад, дегани эркак бошидан тилла танга сочиб ўтирадиган фаришта эмас экан. У бир келиб, бир кетаркан. Уни тутиб олган умрбод жони роҳатда яшаркан. Мағрурланиб ўзидан кетгани эса, ҳавойи ҳавасларга алданиб икки қўли бўш қолар экан. Муталиб давлати борида ҳалоли пок хотинини, пушти камаридан бўлган болаларини ҳам унутди. Ёш маъшуқаси Светлана учун эса кўкдаги ойни узиб беришга шай эди. Аммо, маъшуқанинг эркаликлари бир кун уни нажотсизлик дарёсига ғарқ қилди. Светлана бу -Шоҳида эмас эди. “Дадаси, борига сабр қилайлик” демади. Зеро, у бундай гапларни айтишни ҳам билмасди. -“Купи...”, “Обязательно приниси, если не можеш, я уйду богатому”.. Муталиб бу гапларни агар Шоҳидани оғзидан эшитса, албатта уни оғзи- бурнини қонга тўлдирарди. Аммо Светланага қўл текизолмайди. Уни тоифаси қонунни пеш қилиб, қўлига кишан урдиришдан тоймайди. Муталиб вақт ўтган сари хатосини тушунаркан, ўзидан жиркана бошлади.

Қоракўз кампирнинг овози келаётган болохона томонга юзини бурганча жонсиз ётарди. 1999 йил, январь

—    Худога шукр, тобутим олдида борадиган ҳассакашларим кўп экан, — деди. — Эшитинглар, болаларим. Абдумалик, энди буларга сен ота ўрнида оталик киласан. Қумри, қизим, энди сен менинг ўрнимга қоласан. Абдунабини шу ҳовлида уйлантиринглар. Йилимни кутиб ўтирмай тўй қилаверинглар. Шундоқ қилсаларинг, арвоҳим шод бўлади. Абдунаби келин билан Қумрининг олдида қолсин. Шу уй уники. Онам гўрида тинч ётсин, десанглар Қумрини асло ёлғизлатиб қўйманглар. Кампирнинг лаблари қуруқшади. Қумри пиёладаги сувга пахта ботириб оғзига томизди. —    Шошиб турибман, болаларим. Мени оталаринг олдига олиб кетишга келишяпти. Энди буёғини эшитинглар. Ҳамма тадоригимни кўриб қўйганман. Йилим ўтгунча бўладиган маросимларга етарли пулни Қумрига бериб қўйганман. Қизим, қулоғимдаги зирагимни, маҳси-ковушимни ғассолга бергин. — У эндиги айтмоқчи бўлган гапидан ийманди шекилли, жилмайди. — Азага келган хотинлар олдида хунугим чиқиб ётмайин, қошимга ўсма… Кампир шу жилмайганча ичидаги муз эримай осонгина жон берди. Ҳовлига тумонат йиғилди. Унга «Ҳожи она» деб жаноза ўқишди. Тобутни кўтаришаётганда Қоракўзни қабристонга бормасин, ёмон бўлади, деб қўшнининг ҳужрасига қамаб кетишди. Кампирнинг қирқи ўтгандан кейингина ҳовлидан одам оёғи товсилди. Эгаси кетиб файзи йўқолган ҳовлида Қумри ва Қоракўз мунғайиб қолишди. Бир кун Қоракўзнинг мижжаларида ёш кўриб Қум-рининг юраклари эзилиб кетди. Қоракўзга қўшилиб у ҳам йиғлади. Аста қўл юбориб, унинг бошларидан силади. Олдин бу итни жинидан ҳам ёмон кўрарди. Неча марта косов билан урган. Оёғи остида ўралашганда тепиб юборган. Қоракўз ҳам уни унчалик суймасди. Ана энди икки мунглиғ бир-бирига қараб юм-юм ёш тўкишяпти. Коракўз энди кечалари дайдиб кетмай қўйди. Ҳар куни хали тонг ёришмай туриб (кампир бомдодга турганда) уйғониб кетарди. Кампиршшг болаларидан нккитаси Тошкентда, биттаси Чирчиқда, иккитаси Кибрайда яшайди. У тонг отгандан то кун ботгунча хаммасининг уйига борарди. Кампирни тополмай, хориб-чарчаб қайтиб келади. Бугун хам тонг саҳардан Коракўз чиқиб кетди. Пилдираганча Чирчиқ томонга йўл олди. Кимёгарлар шаҳарчасида кампирнинг кенжа қизи туради. Ўғли магнитофон жинниси. Ҳамманинг овозини тасмага ёзиб юради. Шу йил баҳорда бувисининг овозини хам билдирмай ёзибди. Ўшанда кампир супада ўтириб, аллақаёқларда дайдиб келган Қоракўзга танбеҳ бераётган эди. Коракўз Кимёгарлар шаҳарчасининг энг чеккадаги «дом»га етиб келганда кампирнинг невараси шиша банкада сут олиб келаётган эди. Қоракўз унга думини ликиллатиб ялтоқланди. Унга эргашиб учинчи қаватга чиқди. Уйга кирмай қайтиб тушди. Бир оздан кейин кампирнинг овози эшитила бошлади. Қоракўзнинг кулоғи динг бўлди. Яқин икки ойдан бери йўқотган қадрдон кишисининг овозини эшитиб йиғлаётгандек ғингшиди. Қоракўз учинчи қаватга отилиб чиқди. Эшикни тимдалаб вовуллади. Яна қайтиб тушди. Болохонага қараб вовуллайверди, вовуллайверди… Магнитофондан кампирнинг овози келарди. «Қоракўзгина, қаёқларда санқиб юрибсан? Ҳеч уйда ўтирасанми-йўқми? Қорнинг хам очгандир? Тентаккина. Гапимга қулоқ сол, нега беозор мусичани қувасан?..» Қоракўз акиллар, ерни тимдалаб орқасига тупроқ отарди. Шу ҳовлида кеча тўй бўлганди. Ширакайф йигитлар микрофонни баланд қўйиб, ҳеч кимни ухлатмаган эди. Уйқуга тўймаган одамларга тонг маҳали акиллаётган итнинг бу қилиғи малол келарди. Қутурган бу ит қаёқдан пайдо бўлди, уни йўқотиш керак, деб ўйлашарди. Қоракўз одамларни жонидан безор қилиб, тинмай вовуллар, у ёқдан-бу ёққа югуриб, акиллагани акиллаган эди. —    Дайди итларни тутадиганларни чақириш керак, — деди биринчи қават болохонасига чойшаб ёпиниб чиққан касалманд бир киши. —    Қутурган бу, болаларни тишлаб олмасин-да! Уни отиб ташлаш керак! Ҳой, кимнинг милтиғи бор? — деб асабий қичқирди учинчи қаватдан биттаси. Кампирнинг овози ҳамон эшитилиб турибди. Қоракўз акиллашини қўймайди. Шу пайт тўртинчи қаватдан кимдир варанглатиб ўқ узди. Қоракўз вангиллаб ёнбошига ағдарилди. Орқа оёғини бир-икки силкитиб жимиб қолди. Магнитофон тасмаси ҳамон айланарди. «… Қоракўз ўлмагур, Мажнунгина, яна қаёққа кетяпсан? Маъшуқаларинг олдигами? Келинни қачон кўрсатасан? Лайлингни бир олиб кел, кўрай…»

—    Ия, хали ҳам кийинмай ўтирибсизми? Уйимиз қариндош-уруғларга тўлиб кетди. Дадамнинг ўртоқлари хам келишган. Қани, бўла қолинглар! —    Мен бормайман, — деди кампир. — Қумри боради. Чемодан ўлгурни ола кетинглар. —    Ия, қизиқ бўлди-ку! Амаким бугун кетадилар-ку! Кампир индамай уйга кириб кетди, кейин деразадан бошини чиқариб: —    Сен боравер, болам. Мен билан ўтириб қон бўлиб кетдинг. Жигарларинг билан бирпас ёзилиб келасан, —деди Қумрига. Машина кетди. Кампир ҳайҳотдек ҳовлида бир ўзи қолди. Унинг кўксига аллақайдан келиб тушган бир парча муз кечадан бери эримай, вужуд-вужудини қақшатарди. У уйга кириб тугун кўтариб чиқди. Ундан Бўрихоннинг гўдаклигида, болалигида кийган кийимларини олиб қаради. Илгари кампир баъзи-баъзида бу кийимларни ҳидлаб йиғларди. Энди кўксидаги муз уни йиғлашга қўймади. У ҳовли ўртасига хазон тўплаб гугурт чақди. Гуриллаб ёнаётган гулханга Бўрихоннинг кийимларини бирма-бир ташлай бошлади. Гулханда Бўрихоннинг болалиги ёнарди. Қоракўз гулхан атрофида айланар, гоҳ аланга тафтига чидолмай нари кетарди. Бир бўхча кийим зум ўтмай ёниб кулга айланди. Шамол куйиндиларни ҳовлининг тўрт тарафига учириб кетди. Қумрининг кўнгли бир нимани сездими, кўча бошига етмай машинадан тушиб қолди. Уйга келганда, онаси кафтини иягига тираб, қимирламай ўтирибди. Қоракўз унинг хаёлларига шерик бўлгандек, у ҳам олд оёқларига даҳанини қўйганча кўзларини юмиб, қимирламай ётибди. Қумри у ёқ-бу ёққа қаради. Ҳовлидан куйган латта хиди келяпти. Қўшнилардан бирортаси эски-тускиларни ёндиряпти шекилли, деб ўйлади. Ҳовлининг супрадек жойи қорайиб қолганини кўриб ҳайрон бўлди. Яқин бо-риб қараса, қорайган ерда болалар кўйлагига қадаладиган ўн-ўн бешта қовжираган тугма сочилиб ётибди. Қумри нима бўлганини билди. Ичидан зил кетди. —    Ойи, — деди у, — нима овқат қилиб берай? Эрталаб ҳам ҳеч нарса татимадингиз. Бунақада толиқиб қоласиз-ку. Кампир бошини сарак-сарак қилди. —    Иштаҳам йўқ, болам. Ичим тўла муз. Танамга аста тарқаляпти. Қумри кўркиб кетди. —    Кўп куйинманг энди, бўлар иш бўлди. Худонинг иродаси бу. —    Э, қизим-а, бола туғмагансан-да, билмайсан! Кампир қизига ҳеч қачон «туғмагансан» деб айтмаган. Айтса, таъна қилаётгандек бўларди. Қизининг шундоқ ҳам дарди ичида. Бу гапни бегона айтса чидаш мумкиндир. Аммо ўз онанг айтса, юрагингни кимга очасан? Қумри онасининг гапини малол олмади. —    Фарзанд доғи ёмон бўлади, болам. —    Ахир акам тирик-ку, шукр қилмайсизми? Кампир унинг гапини чўрт кесди: —    У йўқ энди! Кампир сўзини охирига етказа олмай ёнбошига беҳуш йиқилди. Қоракўз безовталаниб сапчиб туриб кетди. Кумри онасини кўтариб, кўрпача устига ётқизди. Эшик тақиллади. Қоракўз дарвоза томон югурди. Қумри онаси билан овора эди. Ҳовлига маҳалла мачитининг имом-хатиби билан мутаваллиси кирди. Кампирнинг аҳволини кўриб, бир-бирига қараб олишди. —    Қизим, — деди мутавалли, — бемаврид келиб қопмиз. Онахондан суюнчи олмоқчи эдик. Улар айвон олдига келишди. Сўнгги нафасини олаётган кампирга: —    Онажон, кеча муборак ҳаж сафаридан қайтдик. Сизнинг ҳажингиз қабул бўлди, — дейишди. Имом-хатиб Саодат аянинг «Ҳожи бадал» бўлгани тўғрисидаги ҳужжатни узатди. Кампир қўлини кўтара олмади. Кўзини аранг очиб, ўзингга шукур, Аллоҳим, дея олди, холос. У қизига бир нима демоқчи бўлган эди, тили калимага келмади. Кумри унинг нима демоқчилигини билди. Югуриб уйга кирдию иккита оҳорли тўн кўтариб чиқди. —    Ойим шу кунга атаб сақлаб юрган эдилар. У шундай деб икковининг елкасига тўн ташлади. Кампир икки кун шу алпозда ётиб, сал ўзига келгандек бўлди. Тилга кирди. Аслини олганда, унинг умри тугаган эди. Бу хушхабар унинг тугаб бораётган умрига умр улаган эди. Бу ҳол шамнинг ўчиш олдидан бир лоп этишига ўхшарди. —    Укаларингни, сингилларингни чақир! Васият қилиб қўяй. Сен қўрқма, қизим. Ўлим ҳақ. Бу жон дегани Аллоҳнинг тандаги омонати. Ундан қочиб қутулиб бўлмайди. Пуф этади-ю, чиқади-кетади. Кампирнинг болалари етиб келишди. Қумри онасининг орқасига ёстиқ қўйиб берди. Қатор ўтирган болаларига, невараларига қарар экан, кампир мамнунлик билан:

Бўрихоннинг бўйнидаги занжир учида бут ялтиради. Кампирнинг кўзлари тинди. Бир дам уни шуур тарк қилди. Телбадек сапчиб ўрнидан турдию айвон томонга чекинди… Бўрихон армия хизматини ўтагандан кейин ҳам уйга қайтмади. Ўрмон ичкарисидаги қишлоқ бутхонаси қўнғироқчисининг эрдан қолган қизига ошиқу беқарор бўлиб қолди. Қаллиғининг отаси, бошқа диндаги одамга қизимни бермайман, деб туриб олди. Қиз Бўрихонни христиан динига киришга ундади. Ишқ-муҳаббатдан кўзини парда босган Бўрихон ҳеч иккиланмай рози бўлди. Уни черковда чўқинтиришди. Кейин черков оқсоқоли келин билан куёвга тож кийдириб, никоҳ ўқиди. Ана шундан кейин Бўрихон хотини, қайнонаси билан ҳар куни черковга бориб чўқинадиган бўлди. Қайнотаси ўлгандан сўнг унинг ўрнига черков қўнғироқчиси қилиб қўйишди. Нимаики иш бўлса, барини у бажарадиган бўлди. Пилиги сўхта бўлган шамларнинг учини қайчилайди, ёниб тамом бўлганларини алмаштиради. 1970 йилнинг кеч кузида бир мусулмон боласи диндан чиқди… Оҳ, отагинаси тирик бўлганда шу супа устида болта билан чопиб ташларди-я! Кампир айвон томон тисарилиб борар экан, ана шундай ўйларди. У айвонга етолмай ҳушидан кетиб йиқилди. Қоракўз унинг атрофида улиб айланарди. Қумри ётган уйнинг эшигини тимдалаб, уни уйғотмоқчи бўлди. Қумри уйқусини бузган итни қарғай-қарғай ҳовлига чиқди. Қоракўз унинг этагидан тортиб, кампир ётган жойга судради. Қумри онасининг беҳуш ётганини кўриб қўрқиб кетди. Қариб, муштдеккина бўлиб қолган онасини даст кўтариб айвонга олиб чиқди. Боши остига ёстиқ қўйиб, сув ичирди. Елкаларини уқалади. Кампир кўзини очди. Ҳали тонг ёришмай туриб, Абдумалик машинада келиб акасини олиб кетди. Унга Тошкентнинг мустақилликдан кейинги манзарасини кўрсатмоқчи, Чорсу бозоридан унинг болаларига совға-саломлар олиб бермоқчи эди. Бўрихон учун Ўзбекистонда мустақиллик бўлдими, бўлмадими барибир эди. У ўзга юртнинг фуқароси, ўзга эътиқоднинг сиғиндиси эди. Туғилган юртга муҳаббат туйғуси уни тарк қилганига кўп йиллар бўлган. Она тили қадим-қадим замонлардаёк унутилиб кетган Шумер тили қатори туманлар орасида колиб кетганди. Эрталаб кампир хеч нарса бўлмагандек ўрнидан турди. Қумри қараса, онасининг колган кора сочлари хам бир кечада оқариб, ажинлари кўпайиб кетибди. Қумри онасининг нега бунақа бўлаётганини билиб турарди. Боя акаси тонг ёришмай ховли этагидаги ёнғоқ тагида деворга караб чўқинаётганини кўриб ҳайрону лол қолганди. Аёллар умуман титимсак халқ бўлади. Акаси Абдумалик билан ҳовлидан чиқиб кетгач, ичкари уйда турган чемоданини титкилади. Шунда сариқ бахмалга ўралган бир нарсага кўзи тушди. Ушлаб кўрди. Қутичага солинган нарса тўппонча эмасмикан, деб бахмал тугунни ечиб қаради. Ў христианларнинг муқаддас китоби Инжил эди. Уни ушлаган қўллари куяётгандек шошиб яна бахмалга ўраб қўйди. Кампир бомдод намозини ўқиётиб, ҳар саждага бош қўйганида жойнамозга кўз ёшлари томарди. У жойнамоз бурчагини қайириб, эрига атаб Қуръон тиловат қилди. Бахти чопмаган Қумрига бағишлаб шу фариштагинанинг йўлини оч, деб Аллоҳга илтижолар қилди. Ғойибдан ҳозир бўлган ўғлининг номини тилга хам олмади. Саодат ая шу боласига тўлғоқ тутаётганда офтоб чарақлаб турарди-ю, ёмғир шаррос қуяётган эди. Деразадан ҳовлига қараб турган доя хотин: «Бўри болалаяпти», деганди. Шунинг учун ҳам ўғлига у Бўрихон дсб исм қўйганди. Орадан эллик бир йил ўтиб, бу болани мен эмас, бўри тукқан экан, деган хаёлга борди. —    Ойи, кийинасизми? Абдумаликнинг машинаси ҳозир келиб қолади. Ўғлингиз тайинлаб кетган. —    Ўзинг боравер, мен шу ерда қоламан, — деди кампир. —    Ахир, акам, кечқурун поездга чикади. Хайрлашмайсизми? —    Ўзи келган, ўзи кетаверади. Машина келса, чемоданини ташлаб қўй. Бу уйга энди қайтиб келмасин, — деди кампир катъий қилиб. —    Ойижон-ей, жуда қаҳрингиз қаттиқда! Бугун кетади, қайтиб кўрамизми-йўқми, болам-бўтам, деб кузатиб қўя қолсангиз нима қилади-я! — деди зорланиб Қумри. —    Бу болани мен эмас, бўри туққан… Бир марта дадам қани, деб сўрамади-я! Қандоқ ота эди-я раҳматли. Кўчадан машина овози келди. Қоракўз ўқдек отилиб чиқиб кетди. Бир оздан кейин кампирнинг невараси Абдунабининг атрофида гир айланиб кириб келди.

Кампир хажга кетаётганларга пенсиядан йиққан пулларини «Ҳожи бадал» учун бериб юборган эди. Ҳаж кабул бўлди, деган хушхабар келган бўлса керак, ўзингга шукр, Аллоҳим, деб остона ҳатлади. Шохига катта лампочка осилган тут тагидаги супада ёши олтмишлардан ошган бир нотаниш эдам ўтирарди. Унинг кўзлари… бундан ўттиз икки йил олдинги Бўрихоннинг кўзлари эди. Кампир, вой болам, деб унга талпинди. Супага югуриб бордими, учиб бордими, билмайди. Бағрида ўғлини кўрди. Ундан ароқ ва шам ёқилган уйнинг ҳиди келарди. Кампир буни сезмасди. Ғойибининг ҳозир бўлганидан маст-аласт эди. Карахт эди, бахтиёр эди. Ўғлининг бошларига, елкаларига кўз ёшлари тўкиларди. Ўғли унинг бағридан чиқишга уринар, аммо кампирнинг қоқ суяк, чайир қўллари уни бўшатмасди. —    Ну зачем, зачем плачеш, мама, вот и приехал, хватит, хватит, — дерди ўғли. Она бу гапларни эшитмасди. Эшитганда ҳам бари-бир тушунмасди. Кампир ҳушини йиғиб, боласини бағридан бўшатди. Серрайиб турган Кумрига: —    Нега бақрайиб турибсан, Раҳмон қассобни чақир, боламнинг оёғи тагига оғилдаги қўйни сўйсин! Қўшнисиникида телефон бор, ака-укаларингга, сингилларингга, акам келди, деб хабар қил! — деди. Қоракўз кампирнинг оёғи тагига ўтириб олган. Бу нотаниш одамга ғашлик қилиб тинмай ирилларди. —    Қаёқларда юргандинг? — деди кампир ўғлига. Ўғли онаси нима деяётганини тушунмай елка қисди. Тушунмадингми? Сен бошқа одам бўлиб кетибсан. Кампир унинг юзларига қараб эзилиб кетди. Қариб, адойи тамом бўпти. Башарасига ҳам ўша томонларнинг нуқси уриб, ўзбеклиги қолмабди. Эллик бир ёшда етмиш яшар чол бўлиб қўя қопти. Раҳмон қассоб аллақаёққа кетиб қолган экан, топиб келишди. Кўча томонда қўш машинанинг гуриллагани, ўғил-қизларининг овозлари эшитилди. Абдумалик қўй етаклаб кирди. Қизлари, куёвлари картон қутиларда, халталарда мева-чева, олма-узум кўтариб киришди. Бир зумда ҳовли гавжум бўлиб қолди. Бўрихон укаларини ҳам, сингилларини ҳам танимади. Улар ҳам буни танишмади. Бўрихон бегона уйга кириб қолган одамдек қовушмай турарди. У укаларига, сингнлларига нима дейишни билмасди. Тўғри, нима дейишни биларди. Аммо тил билмаса нима қилсин? Ўйлаб-ўйлаб, «Салям!» деди. Жигарлари кулишни ҳам, йиғлашни ҳам билмай ҳайрон туриб қолишди. Қассоб оғилдан каттакон, боқувдаги қўйни судраб чиқди. Бўрихоннинг оёғи тагига ётқизиб, укам, қани бир фотиҳа беринг, деди. Э, дарвоқе, ўзбекча билмаслигингизни эсимдан чиқарибман, қани, омин денглар, кампир энамизнинг умрлари узун бўлсин, ғойиблари ҳозир бўлгани рост чиқсин, омин! Қассоб шундай деб қўйнинг бўғзига пичоқ тортди. — Ну зачем, зачем? — деди Бўрихон. — ведь барана жалко, все равно я столько мясо не ем! У нас баранина не едят. То ярим кечагача кампирнинг ҳовлиси тўйхонага айланиб кетди. Тарқаш пайтида Абдумалик акасини меҳмонга таклиф қилди. Ҳовли жимиб қолди. Қумри она-болага супага жой солиб берди. Кампир боласига тикилиб мижжа қокмади. Бўрихон тўйгунича ичган эди. Оғзидан гуп-гуп ароқ ҳиди келиб турибди. Кампир рўмолининг учи билан бурнини беркитганча ўтирибди. Ростдан ҳам шу одам менинг боламми, деб ўйларди кампир. Қариб кетибди, сочлари тўкилиб, бошининг ярми яланғочланиб қопти. Кўп ичадиган одамлардагина бўладиган захил бир бефайзлик зоҳир эди унинг юзларида. Кўзларининг таги салқиган, тишлари тамакидан жигарранг тусга кирган. У отаси ўтган уйда, туққан онасига, жигарларига бегона бўлиб бепарво ётибди. Саодат кампир уни чақалоқлигида худди шу супада бешикка белаб тебратарди. Уч ёшга киргунча шу супада бағрида олиб ётган эди. Бўрихон дўмбоққина бола бўлганди. Уни ёмон кўздан асрасин, деб кийимларига тумору кўзмунчоқлар тақиб қўярди. Султонимга атаб унга кокил қўйганди. Олти ёшга тўлганда уни эр-хотин Туркистонга олиб бориб ҳазрат Яссавий мақбарасининг шайхига атаганларини бериб, кокилини кесдиришган, қўй сўйиб худойи қилишган эди. Бўрихон у ёнбошидан бу ёнбошига ағдарилди. Шунда… шунда унинг устидаги оқ чойшаб сирғалиб елкалари, кўкси очилиб қолди. Кампир баданидан чаён ўрмалагандек сесканди. Ўзини орқага ташлади.