Hikoyalar (G&M)

Тойирбой даладан қайтди. Келини пиширган нон кабобни иштаҳа билан еди. Яна товуқларидан хабар олди. Товуқлар дам олишар, ўша сотиб олган товуғи бир четда қўрқиб, мунғайиб дам оларди, бечорани чўқилайвериб тожини қип-қизил қонга бўяшибди, ваҳшийлар, бунчалар шафқатсизлик! Тоҳирбой нафратлангансимон гердайиб ётган товуқларга қаради. "Йўқ, бундай қўйиб бўлмайди. Эртага аниқ товуғимни ўлдириб қўйишади булар. Тоҳирбой янги уйча ясай бошлади. Мана ниҳоят товуқ учун янги уй ясади, товуқни алоҳида кўчирди. Ёнига дон-сув қўйди. Кунлар ўтиб, товуқ яна аввалги ҳолига қайтди. Тожлари қип-қизил бўлиб ял-ял ёнарди! Тоҳир бундан жуда қувонди. --Амакмулло, келинг, чойингизни ичинг,--деди келини. --Ҳозир,--дея жавоб берди Тоҳирбой ва қўл-юзини ювиб кўрпачага ўтирди." Бисмиллоҳир раҳмонир раҳим"деб энди ошдан бошлаганди, хотини: --Келин, қайнотангизга алоҳида бодринг тўғранг, деб юз марта айтдим сизга. Ҳеч шу гап қулоғингизга кирмади-да! Биласиз помидор емайдилар бу киши! --Ана салатнинг бодринги ҳам бор-ку! Дастурхон бошидан турғизма келинни,--дея олди, холос, Тоҳирбой! --Ҳозир ойижон,--деб келин ошхонага шошилди. Тезда тарелкада бодринг тўғраб келди. Қани энди ош егиси келса, иштаҳаси бўғилди. Аслида қайнонасининг нияти ҳам шу эди-да! Келинини кузатиб, кулиб қўйди. --Келин, олинг ошдан,--деди қайнотаси. --Хўп, негадир ейишим келмаяпти,--деди Ҳилола. --Ҳа, ўчоқ бошида егандирсиз-да! Ана гўшти ҳам камайиб қолибди анча... Ҳилола ялт этиб қайнонасига қаради-ю, лекин ичидан келган йиғидан гапиролмади, гапиришнинг фойдаси йўқлигини ҳам биларди. Қайнота зимдан келинини кузатди, анча ўзини олдириб қўйибди.Кўзлари йиғидан шишиб кетган. Шу ҳафта ўғли ишдан қайтсин, буларни албатта, алоҳида уйга кўчираман. Ахир, у ҳам бировнинг фарзанди. Келинларнинг ҳам озодликда яйраб яшашга ҳаққи бор. Лекин жамиятимизда шундай қайноналар борки, келинига қулга қилган муомалани қилишади. "Қизимдайин қабул қилдим" дейишади-ю, кейин нағмаларини бошлашади. Албатта, ер юзида яхши қайноналар ҳам бор. Келинларини қизларидай яхши кўрадиган, жаннат учун яралган қайноналар ҳам бор. Лекин Ҳилолага унақа яхши қайнона насиб этмади. Қайнонасидан умуман меҳр кўрмади. Онаси оламдан ўтгандан кейин, балким қайнонам онамдек бўлар, деган ниятда эди... Афсус... Орадан ўн йиллар чамаси ўтди. Ва ниҳоят Қодиржон билан Ҳилола алоҳида уйга кўчишди. Шунда ҳам қайнонаси норози эди. Ҳа, нима энди янги уйда келини ўтирсинми? Мазза қилиб яшасинми? Ўғлига эркаланиб гапирсинми? Баланд овозда эркин кулсинми? Чиройли кийиниб ишга бориб келсинми? "Букрини гўр тузатади" деган мақолни халқимиз бекорга айтмаган экан... 25.07.2025. Нодира Яҳёева Шукуровна

Ношукур қайнона Якшанба куни... Тоҳир ака саҳар уйғониб бозорга йўл олди. Бир айланиб келсин. Бу хотиннинг ғиди-ғидисидан жуда безор бўлиб кетди ўзи ҳам... Секингина кийиниб оёқ учида ташқарига чиқаётган эди "эҳ, палакат!" қайси бири бакалашкани уйнинг ўртасига қўйибди. --Ҳа, яна қаёққа?,--деди хотини ўшқириб. "Эрталабдан бошлайди-я!",--деди Тоҳирбой ичида ўйланиб, ҳозир гапирса, яна баттар шанғиллайди... Яқин кунларда ўғлини уйлантиришади. Хотини қанақа қайнона бўлади, буни тасаввурига ҳеч сиғдиролмайди... Шуларни ўйлаб Тоҳир бозорга келиб қолганини ҳам сезмай қолди. Аввал мол бозорни айланди. Ўҳўўў, нархлар жуда ҳам кўтарилиб кетибди. Ундан кейин қушлар бозорини айланди. Булбулларнинг шўх сайроғи юрагидаги ғуборларни ювиб кетгандек бўлди. Парранда бозорини айланаётиб," Кел, уйга битта товуқ олиб борай "деб ўйлади. Аслида уйларида товуқлар кўп, яхши-да, ҳарна рўзғорга ёрдам. Тухумларини болалар ҳар эрталаб қовуриб ейишади. Бир семизгина товуқни савдолашиб сотиб олди. Уйга қайтгач, товуқни катакка қўйиб юборди, уларга дон берди. --Ҳа, яна товуқ кўтариб келдингизми?,--деди хотини Тоҳирни узоқдан кўриб. --Ношукурсан, хотин! Ношукурсан! Товуқ--етти хазинанинг бири! Тонг саҳардан шанғиллаганча, шу товуқларга дон берсанг бўлмайдими? --Э, шу товуқларингиздан безор бўлдим! Шулар ўлмади, ман қутулмадим... Хотини яна нималардир деганча молхонага кириб кетди. Афтидан сигирни соғмоқчими... Бир вақт молхонадан челакнинг тарақлагани ва хотинининг" "Э, санам ўлмадинг, ман қутулмадим",--деган овози келди. Хотинининг тўнғиллаган овози сигирга ҳам ёқмади, шекилли... Орадан кунлар ўтди. Тоҳирбой ўғлини уйлантирди. Тўй ажойиб ўтди. Ўғли Қодиржон " яхши кўрган қизимни оламан "охири қанча курашлардан кейин, ўзининг севгани Ҳилолага уйланди. Албатта, бу кураш онаси билан эди-да! Отаси-ку, умуман қаршилик қилгани йўқ! Ҳилола яхши оилада тарбия кўрган, одобли қиз, лекин Қодиржоннинг онасига негадир ёқмади. Кунлар шу зайлда ўтаверди. Тоҳирбой товуқларидан хабар олди, дон-сув берди. Товуқлар ҳали ҳам сўнгги марта олиб келган дўмбоққина, семизроқ товуқни қабул қилишмас, ҳар замонда уни чўқилаб қўйишарди." Эҳ, шу товуқни ҳеч қабул қилишмади-да, бечора анча озибди",--деб ўйлади Тоҳирбой. --Шуниям куйдирдиз-а, келин. Бирон бир ишни бажариб билмайсиз. Онангиз сизга нимани ўргатган ўзи, фақат ўқиганмисиз нима-да!--деб хотини атайлабдан ҳаммага эшиттириб, бақириб гапирарди. --Кечиринг, ойижон, бирданига бўлди, узр, ойижон!--келинчакнинг қалтираган овози эшитилди. --Ўв, хотин, пастроқ гапир, қўшнилар эшитишади,--деди Тоҳирбой --Э, сиз аралашманг, бошида айтгандим, шуни келин қилмайлик деб! "Ўқиганман" деб гердайиб юради. --Келинимиз унақа эмас, хотин! Билмаганини ўргат, айбини яшир, кейинги сафар такрорламайди. Ўзинг қанақа келин бўлгансан! Раҳматли онам бир умр қозон-товоғини санга топширмади. --Ман сизга аралашманг дедим. Бошидан қаттиқ олишим керак. Ўзидан кетади бу келин дегани. --Хотин, сан келинга меҳр берсанггина, у ҳам сенга меҳр беради-да. Санга гапириш бефойда, билганингни қил,--деди-да, Тоҳирбой даласига чиқиб кетди. Ҳар куни шу аҳвол, уйида бир яйраб ўтиролмайди. Хотинининг уриш-жанжалидан қочиб, пахта даласига боради. Ошна-оғайнилари билан дарахт соясида суҳбатлашади, кўнглининг чигилини ёзади... Оилада эркак бош бўлмаганидан кейин аҳвол шу-да. Оилани эркак бошқариши керак. Аёл ҳукмронлик қилган уйда, ҳар куни жанжал бўлади. Жамиятда аёл хоҳ ҳоким бўлсин, хоҳ раҳбар бўлсин, уйига келганида вазирдай эрининг ёнида турсин. Эри қабул қилган қарорларни ҳурмат қилсин! Аслида, Ҳилола ёмон келин эмас. Тарбияли, зиёли оила фарзанди. Иккита университетни ўқиб тугатди. Мактабда намунали ўқитувчилардан ҳисобланади. Лекин 10 та университетни битирса ҳам қайнонасининг олдида бир тийинлик қадри йуқ... Ҳилола уйига кириб йиғлади, ўксиб-ўксиб йиғлади, чуқур-чуқур йиғлади... Сўнг юзларини ювиб, яна ҳеч нарса бўлмагандай, ишларини қилиб юраверди. Қайнонасининг даккиларидан на кечаси уйқусида ҳаловат бор, на кундузи...

Ойдаги биродарларга хабар 1960-йилларда АҚШнинг Аэронавтика ва космик фазо тадқиқоти Миллий бошқармаси (NASA) Ойга парвоз қилиш учун астронавтларни тайёрлаш бўйича машғулотларнинг айримларини Аризона чўлларида, навахо қабиласи ҳиндулари жойлаштирилган резервация ҳудудида ўтказган. Кунларнинг бирида ўғли билан қўй боқиб юрган кекса бир ҳинду шундай машғулотлар ўтказаётган жамоалардан бирига дуч келади. Навахо тилидан бошқа тилни билмайдиган кекса қария инглиз тилини биладиган ўғли орқали "Катта оқ кийим кийиб олган бу одамлар нима билан шуғулланяпти?", деб сўрайди. Машғулот ўтказаётган жамоага ҳамроҳлик қилаётган гуруҳ аъзоларидан бири уларнинг Ойга парвоз қилиш учун тайёргарлик кўраётганини айтади. Шунда кекса ҳинду: — Улар билан Ойга бир хабар юборсам бўладими? — деб сўрайди. НАСА ходимлари буни яхши реклама бўлади, деб ўйлаб, дарров рози бўлишади. Улар кекса ҳиндуга микрофон тутишади ва унинг навахо тилидаги қисқагина хабарини магнитофонга ёзиб олишади. Аммо ҳиндунинг ўғли бу хабарни инглиз тилига таржима қилиб беришдан бош тортади. Кейинроқ НАСА вакиллари хабарни бошқа навахо ҳиндуларига ҳам эшиттириб, таржима қилиб беришни сўрашади. Ҳиндулар магнитофонга ёзилган хабарни эшитиб кулишади, лекин таржима қилиш қийинлигини баҳона қилиб, инглиз тилига ўгириб бера олмасликларини айтишади. Ниҳоят, НАСА вакиллари ҳиндулар тиллари бўйича машҳур тилшунос профессорга мурожаат қилишади. Хабарни эшитиб мириқиб кулган профессор уни инглиз тилига таржима қилиб беради. Кекса ҳиндунинг хабарида шундай сўзлар ёзилган экан: «Эй, Ойдаги биродарлар, бу одамлардан эҳтиёт бўлинглар — улар сизларнинг ерларингизни тортиб олиш учун келишяпти». Ш. Ҳамзаев таржимаси

Бир вақтлар онам никоҳ узугини йўқотиб қўйганди. У оддий кумуш узук эди: на қимматбаҳо тоши бор эди, на ўзига хос безаклари. Бироқ онам учун у бебаҳо хотира эди. Шунинг учун ҳам ўша узукни асраб қололмаганидан тез-тез афсусланарди. Янги йил арафасида дадам онамга худди ўшанга ўхшаш узук совға қилишга қарор қилди. Бу сирни фақат мен билардим. Биз иккимиз шаҳардаги деярли барча заргарлик дўконларини айланиб чиқдик, аммо онамникига ўхшаш узук тополмадик. Шунда усталардан бири бирорта кумуш буюм олиб келсангиз, айнан шу узукнинг нусхасини ясаб бераман, деб қолди. Дадам болалардек хурсанд бўлиб кетди. Кечқурунлар менга паст овозда ўз режасини айтарди: — Узукни чиройли қутичага соламиз-да, арча тагига қўямиз. Эрталаб онанг уни кўриб қанчалик қувонишини бир тасаввур қилгин! Аммо уста ваъдасида турмади. Узук Янги йилдан кейингина тайёр бўлар экан. — Майли, энди уни 8 мартга совға қиламиз, — деди дадам. — Мимоза гулларининг ичига яшириб қўямиз. Янги йилда беришни жуда хоҳлагандим... Лекин баҳор совғаси ҳам ёмон эмас. Уйга боргач, кичик қизил қутичани менга бериб: — Яхшилаб яшир. Онанг байрамдан олдин кўриб қолмасин тағин, — деди. Уйда ҳеч ким бўлмаганида қутичани чиқариб томоша қилардим, узукни бармоғимга тақиб кўрардим, ичидаги кичик тилларанг қоғозчани қайта-қайта ўқирдим. Унда атиги учта сўз ёзилган эди: «Мен сени севаман». Шу кичик ёрлиққа шундан ортиқ сўз сиғмаганди. Мен дадам билан ўртамиздаги сирни асрадим. Баҳорни кутдим. Аммо февраль ойида дадамдан айрилиб қолдик... Қизил қутича бир неча ой давомида яшириб қўйган жойимда ётди. Аввалига уни эсламадим. Кейин эса бир неча марта онамга беришга ҳаракат қилиб кўрдим. Уни ҳар сафар қўлимга олганимда, дадамнинг орзуси ёдимга тушарди. У бу совғани Янги йил тонгида беришни хоҳлаганди. Шунинг учун яна бир йил кутдим. Навбатдаги Янги йилда биз аввалдан тузган режани айнан бажардим. Қутичани арча тагига қўйдим. Эрталаб онам билан совғаларни оча бошладик. — Қаранг, бу қизил қутича нима экан? Онам ҳайрон бўлди. У ҳатто бу нима бўлиши мумкинлигини ҳам тасаввур қилмасди. Қутичани очди. Узукни кўрди. Ўшанда икковимиз роса йиғлаган эдик. Онамга бир йил давомида сақлаган сиримни айтиб бердим. Дадам билан қандай қилиб узук излаганимизни, у қандай эскизлар чизганини, қандай қилиб қутича танлаганимизни, совғани қандай топширишни режалаштирганимизни ва уста ишни кечиктириб юборганини... Ўша куни руҳан енгил тортдим. Дадамнинг сўнгги орзусини амалга оширгандим. Бу унинг онамга берган охирги совғаси эди. Қизил қутича ичидаги оддий кумуш узук. Ва кичик тилларанг ёрлиққа сиққан унинг сўнгги сўзлари: «Мен сени севаман...» ©️ Сарвар Раҳимий таржима

ЙИГИРМАТА ҚЎЙ Бир масжид қоровули имом-хатибнинг янги салласига ҳуши кетиб, бир кийиб кўрмоқчи бўлди. Саллани бошга қўндирган маҳалда бир одам масжидга кириб келиб, уни имом деб ўйлади-ю, қайғусини билдирди. У киши саллали одам улуғ бўлади, деган ўйда, дардини очиқ айтди: – Менинг фарзандим йўқ. Лекин бир итим бор эди. Йигирма йил боқдим, ўз фарзандимдай бўлиб қолган эди. Бугун ўлиб қолди. Шуни одамга ўхшатиб кўммоқчиман. Уйимга бориб, итимга жаноза ўқиб қўйсангиз. Қоровул итга жаноза ўқилганини эшитмаган эди. Шу боис “Қандай бўларкин?” деб мужмал жавоб берди. – Фақат мумкинмас, деманг, мен сизга йигирмата қўй атаб қўйганман, – деди у киши ялиниб. Йигирмата қўйнинг дарагини эшитган қоровулнинг эси оғиб қолди. Жаноза ўқишни мутлақо билмаслигини ҳам унутиб, у кишига эргашди. Итнинг жасади оқ чойшабга ўралиб, ҳовлида гўр ҳам қазиб қўйилган эди. Саллали қоровул жасад ёнидан жой олиб, қулоқ қоқиб, қўл боғлади. Ўқиладиган дуоларни билмагани учун ўзининг касбини қила қолди. У ўттиз йил бадалида колхозда ҳисобчи бўлиб ишлаган эди. Уч-тўрт нафаснинг ичида йигирмата қўйнинг бозор нархида неча пул бўлишини ҳисоблаб чиқди. Мутавалли сезиб қолгудай бўлса, унга қанчасини беришни чамалагач, дуога қўл очди. Эртасига унинг бу қилмиши мутаваллига етди. “Алиф”ни калтак дейдиган, иккита кичик сурани йигирма йилда аранг ўрганиб олган мутавалли итга жаноза ўқиш мумкин ё мумкинмаслигини аниқ билмаса-да, таваккалига ўдағайлашни бошлади, эшакка тескари миндириб, сазойи қилдираман, деб пўписа ҳам қилди. Қоровул ҳисобчи бўлиб ишлаб юрган пайтларида текширувчилар келиб “қаматаман”, деганда ҳам у чорасини топарди. Бу сафар ҳам муте ҳолда қўл қовуштирганича деди: – Тақсирим, итга жаноза ўқиш мумкинмаслигини биламан. Гуноҳи менга. Лекин итнинг эгаси йигирмата қўй бермоқчи эди. Йўқ, дея олмадим. Қўйларнинг ўн бештасини сизга ажратиб қўйдим. – Ростданам йигирмата қўй бердими? – деди чала мутавалли шаштидан тушиб. – Ҳа, атаб қўйган экан, – деди қоровул. – Унда дарров тур, – деди мутавалли шошилиб, – фотиҳага бориб келайлик. Бордилар. Фотиҳа ўқиб, ит эгасининг кўнглини чоғ қилдилар. Қайтаётганларида мутавалли тўхтаб, пешонасига бир шапати урди: – Оббо, эсдан чиқибди-ку? – деди. – Нима? – деб қизиқди қоровул. – Йигирма оши қачон бўлишини сўрамабмиз-ку, бор, билиб кел. Тоҳир МАЛИК, Ўзбекистон халқ ёзувчиси

#ибрат БИР ЯРИМТА ДЎСТ Амир шаҳарни айланиб юрар экан, ота-ўғил савдогарларнинг суҳбати қулоғига чалинди. Савдогар ота ўғлидан: — Сенинг нечта дўстинг бор?- деб сўради. — Қирқта дўстим бор.- деб жавоб қилди. — Мен умр бўйи бир яримта дўст орттирдим холос.- деди. Савдогарнинг гапини эшитган амир мулозимларидан сўради: — Сизлардан бирингиз "бир яримта дўст"нинг маъносини тушунтириб бера оладими? Мулозимлар: — Битта дўстни тушундик, аммо яримта дўстни билолмадик,- дейишди. Шунда вазир: — Амирим, савдогар ўғли билан ҳазиллашган,- деди. Амир: — Йўқ, ҳузуримга ўша савдогарни олиб келинг, ўзидан сўрайман ! - деди. Савдогарни бошлаб келдилар. Амирнинг қаршисига ўтирди. Амир: — Менга "бир яримта дўст"нинг маъносини тушунтириб бер, - деди. — Хизматингизга шайман амирим, лекин буни сўз билан шарҳлаб беролмайман. Аммо кўрсатиб беришим мумкин, - деди. — Қандай қилиб?! - деди. — Жарчингизга буюринг, бозорларда мени қатл қилинишим ҳақида хабар тарқатсин ! - деди. — Нима? Нима?! - деди. — Худди шундай амирим, "бир яримта дўст"нинг маъносини билиб оласиз, - деди. Шундай қилиб жарчи савдогарнинг оғир жиноят қилганини ва ўлим жазосига ҳукм қилинганини эълон қилди. Одамлар жазо майдонига тўпландилар. Амир ва савдогар ҳам ўша ерда эдилар. Гўёки жазо ижросини кутиб турибдилар. Шунда бир киши амирнинг қаршисига чиқиб: — Амирим !  Савдогарни озод қилишингиз учун ҳар қанча ҳақ тўлашга тайёрман, - деди. — Йўқ, иложи йўқ. Катта жиноят қилди ! - деди. — Бор бойлигимни ярмини бераман, - деди. — Бор будингни берсанг ҳам етмайди,- деди. Дўсти савдогарга қараб: — Дўстим эшитдингми, бутун бор бойлигимни сенга фидо қилдим, аммо амир рад этди. Вафоли дўстинг эканлигимни тасдиқлайсанми?!  - деди. — Албатта, сен вафодор дўстимсан! Раҳмат сенга! Омон бўл ! - деди. Жарчи бироздан сўнг савдогар қатл қилинишини эълон қилди. Одамлар орасидан бошқа бир киши шошилганча югуриб чиқди ва амирга: — Бу савдогарни қатл қиласизларми?! Ахир, у бегуноҳ !  Ҳақиқий жиноятчи менман !!! — сўнг йиғилган оломонга ўгирилиб: — Эй одамлар !  Унинг айби йўқ. Мен ўша жиноятни қилдим! Айбдор менман !  Қатл қилиниши керак одам мен ! - деди. — Ундай бўлса, сени савдогар ўрнига қатл қиламиз ! - деди. — Ҳа, мени жазоланглар! Мен айбдорман ! - деди. Соқчилар кишини ушлаб, жазо майдонига олиб чиқиб, қўлларини боғлай бошладилар. Амир: — Гапингдан қайтмайсанми?- деди. — Йўқ !  Эй савдогар дўстим, сен уйингга қайтиб кетавер, - деди. Шунда савдогар амирга қараб табассум ила: — Кўрдингизми амирим яримта дўст билан бир бутун дўстнинг фарқини?! - деди. P.S.: Молини сенга фидо қиладиган дўст — ЯРИМТА ДЎСТ !  Жонини фидо қиладиган дўст — БУТУН ДЎСТ ! Барчамизга бус-бутун дўстлар насиб қилсин !

Кунларнинг бирида ота олти ёшли қизчасини жазолади. Сабаби, у тилларанг ўрама қоғознинг бутун бир рулонини очиб, қандайдир қутичани ураб ташлаган эди. Оиланинг аҳволи оғир, пул танқис пайт эди, шунинг учун ота қизчанинг ҳеч қандай сабабсиз қандайдир қутичани безатиб ўтирганидан қаттиқ ғазабланди. Эртаси куни эрталаб қизалоқ отасига бир совға олиб келди. — Бу сиз учун, дадажон, — деди у. Ота кеча қизига бақирганини эслаб, хижолат тортди. Аммо қутини очиб, унинг ичи бўш эканини кўргач, яна жаҳли чиқди. — Совға берганда, қути ичида бирор нарса бўлади, ахир! Бу ерда эса ҳеч нарса йўқ-ку! — деди у. Қизалоқ кўзларида ёш билан отасига қаради: — Дадажон, у бўш эмас. Мен уни ўпичларим билан тўлдирдим. Уларнинг ҳаммаси сиз учун. Ота ҳайратдан лол қолди. У тиз чўкиб, қизини бағрига босди ва ундан кечирим сўради. Эркак шу кундан бошлаб ўша «бўш» қутини йиллар давомида авайлаб келди. Ҳар гал ишлари юришмай қолса, қизининг меҳрини, ўша хаёлий ўпичларни эсларди. Ва шунда тушунардики: муҳаббат, меҳр, табассум ва яқинларнинг қалбдан чиққан илиқлиги ҳар қандай бойликдан қиммат. Жуда кўп нарсани пул билан ўлчай бошлаганимизга анча бўлган. Бировга қимматбаҳо совға бериш осон, аммо вақт, меҳр, қучоқ, самимий сўз ва табассум улашиш баъзан анча қийин кечади. Аслида, инсонни бахтли қиладиган нарсалар айнан шулар эмасми? 💛

«Босим ўтказмаймиз. Оғир иш қилдирмаймиз», деб тилхат ёзиб беришди. Очиғини айтсам, ажрашсам ҳам бўларди. Лекин болаларимга ачиндим. Айниқса, қизим ичикиб қолди. Ҳозир касаллик чап томонимга ҳам ўтган. Даволаниш учун қўлимдан келган ҳамма ишни қиляпман. Жуда кўп блогерларга ёздим. «Эрингиз нима иш қилади?» деб сўрашади. Эримдан умидим йўқ. Сўнган. Оилада эркаклик ўрни йўқ, фикри йўқ. Ота-онасининг чизган чизиғидан чиқолмайди. Суянчиғим отам эди. У ҳам тинмай ишлагани учун дард орттирди. Бир кўзидан айрилди. Одамни ташқи кўринишига, ширин гапларига қараб яхши одам деб ўйлар экансан. Мен ҳам шундай қилиб, ўз қўлим билан ўзимни ўтга ташлабман. Ҳозир ота-онам: — Мени кечир, қизим, — дейишади. Ҳозир босим йўқ. Оғир меҳнат ҳам йўқ. Лекин соғлиқ ҳам йўқ. Мен ишламасам ҳам кунлар ўтиб турибди. Энди ҳаммалари жим ўтиришибди. Хозирда шифохонада даволаняпман. 2022 йилда менга Ходжкин лимфомаси (лимфа безлари саратони) ташхиси қўйилди. Шифокорлар тавсияси билан 6 курс кимётерапия олдим. Бир муддат даволандим, аммо афсуски, касаллик яна қайталади. Ҳозир шифокорлар менга 1 йил давомида иммунотерапия олишим кераклигини айтишмоқда. Кардиолог юрагим кимётерапияни кўтара олмаслигини айтгани учун мен учун энг муҳим даволаш усули — иммунотерапия бўлиб қолди. Бу даволаниш учун тахминан 30 миллион сўм маблағ талаб этилади. Мен кўплаб блогерлар ва хайрия жамғармаларига мурожаат қилдим. Ҳужжатларимни кўриб чиқишди, аммо менга керакли маблағ бошқа оғир беморларникига нисбатан камроқ эканини айтиб, ёрдам бера олмасликларини билдиришди. Ҳозир мен Онкология шифохонаси, кимётерапия бўлими, 2-қават, даволаняпман. Маблағим етарли эмас қийналяпман. Фарзандларим учун яшашни истиман. Бир онани дардини ёздим... Dilbar Quvondiqova

Оғир меҳнат қилиб, мардикор бўлиб ишлардим. Якшанба кунлари ҳам ишга чиқардим. Фақат қулоғим тинч юрсин, уйда гап эшитмайин, деб ишдан қочмасдим. Уйда қайнотам раҳбар эди. Босим жуда кучли эди. Мен болаларга қарашим, уй ишларини қилишим, яна пул топиб келишим ҳам шарт эди. Кунига 70–80 минг сўм пул топардим. Топган пулимнинг охирги тийинигача қайнотамга берардим. Қўрқоқ эдим. Қайнотамдан қаттиқ қўрқардим. Дала ишлари тугагач, кузда хурмо саралашга чиқардим. Кейин картошка саралашда ишлардим. Совуқ омборда, зах ерда, музлаган картошка ва пиёзларни саралардик. Хуллас, тиним йўқ эди. Чидолмай онамга бориб: — Ажрашаман, — деб ёлворган кунларим ҳам бўлган. Лекин онам: — Учта боланг бор. Оиланг бузилмасин, сабр қил, — дерди. Мен эса: — Учта бола билан ҳеч қаерга сиғмайман. Қандай яшайман? Болаларимнинг таъминотини ким қилади? — деб қўрқардим. Шу қўрқув сабабли яна ўша ҳаётга қайтардим. Оғир меҳнат, тўйиб овқат емаслик, доимий босим, асабийлашиш, қайнонамнинг пичинг гаплари... У эрининг шундайлигидан фахрланарди. Менга қанча кўп босим ўтказилса, шунча хурсанд бўларди. Шуларнинг оқибатида касалга учрадим. Яна билмадим... Балки бу ҳам Оллоҳнинг менга берган синовидир. 2020 йил учинчи фарзандимиз — Мустафо дунёга келди. Уни ҳам туққунумча ишладим. Бир ёшга тўлгандан кейин яна ишга чиқдим. Ўша йили отам газ баллон олиб бердилар. Лекин қайнотам билан қайнонам: «Пулини ўзинг бергансан, биздан пул яширибсан», деб роса жанжал қилишди. Онамга телефон қилдим. Онам маҳалла раисимизни олиб келдилар. Раисимиз улар билан гаплашиб ташладилар. Шундай қилиб бир амаллаб газ баллонли бўлдим. Яна ишлашда давом этдим. Меҳнат оғир бўлса ҳам ишга шошардим. Пули қўлимга тегмаса ҳам, ҳеч бўлмаса ўша одамлардан узоқда бўлардим. Лекин болаларимга ачинар эдим. Уришишмасди-ю, лекин еб-ичиши яхши эмас эди. Мева-чевалар, банан каби нарсалар олиб беришмасди. Ишда берилган меваларни ўзим емай, болаларимга олиб келардим. 2022 йил апрель ойидан иссиғим чиқа бошлади. Грипп бўлмагандим, деб ўйлаб, парацетамол ичиб юравердим. Кейин қўлларим қичиб, қизариб, яра тошиб кетди. Аллергияга қарши таблеткалар ичдим. Ҳафтада икки-уч марта иссиғим чиқарди. Кейин ҳар замонда бурним қона бошлади. Онам: «Баҳорнинг иссиғидан қонагани яхши», дедилар. Июнь ойида бўйнимнинг ўнг томонида шиш пайдо бўлди. Августгача шиш катталашиб борди. Аҳволим кундан кунга оғирлашиб борарди. Бригадиримиз шаҳарлик бир одамнинг ҳовлисини ўтлардан тозалашга юборганди. Ишлай олмадим. Бошим айланиб, иссиғим чиққанди. Унинг хотини ҳамшира экан. Укол қилиб қўйди, қорнимни тўйғазди. Кейин бўйнимдаги шишни пайпаслаб: — Оғрияптими? — деди. — Йўқ, — дедим. Индамай: — Онангизнинг телефон рақами бўлса беринг, — деди. Укол олгач, анча ўзимга келиб қолгандим. Эрталаб чойимни ичиб, болаларимнинг кирларини ювдим. Кейин қайнонамга: — Ишга бормайман, — дедим. У киши: — Болаларнинг мактаб кийими нима бўлади? — деди. Мен: — Нима бўлса бўлар. Бугун ишламайман, дам оламан, — дедим. Шу пайт ота-онам келиб қолишди. — Қани, юр. Сени ўзимиз шифокорга олиб борамиз, — дейишди. Қайнотам: — Тинчликми, қуда? Қаери касал бўлибди? — деди. Отам индамадилар. — Тез кийиниб чиқ, — дедилар. 2022 йил 4 сентябрда онкология бўлимига ётдим. Биринчи кимётерапиямни олдим. Кимёнинг қанчалик қимматлигини кўриб, қайнотам ҳам ваҳимага тушиб қолди. Касалхонага келган қайнонам: — Болаларни ўзим қарайман. Онангникига кетавер. Барибир онанг яхши қарайди, — деди. Очиғини айтсам, мен шу гапни кутиб ўтиргандим. 10 та кимётерапия, 20 та нур терапияси олдим. Отам иккита жойда ишлаб, пулни аямадилар. Қариндошларим пул йиғиб ёрдам қилишди. Опам ҳам доим ёнимда турди. Унинг оиласи яхши эди. Сочларим тўкилиб кетди. Икки йил ота уйида даволандим. Кейин шишларим кетди. Анча ўзимга келиб қолдим. Шундан кейин қайнонам билан эрим мени олиб кетиш учун келишди. Отам тилхат олиб, кейин юбордилар.

Қайнотамнинг дафтаридаги қонунлар билан бошланган ҳаётим. Оиламиз оддий эди. Отам сварщик, онам уй бекаси. Молимиз кўп эди. Отам Россияга бориб ишлаб келарди. Икки қиз, битта ўғил эдик. Ўқий олмадик. Бувам, бувим бирин-кетин мазаси бўлмай, кўп касал бўлиб ётиб қолишарди. Уйда иккита бемор. Шароитимиз бўлмади. Мактабда яхши ўқирдим. Опамдан кейин мени узатишди. 2010 йил онамнинг узоқ қариндошига турмушга чиқдим. Эрим билан тенгдош эдик. Бошқа синфда ўқирди. Кўринишларидан, гап-сўзларидан ойдек одамлар эди. Тўйдан кейин қайнотам оилавий мажлис ўтказди. Хонасига чақириб, дафтарга ёзиб чиққан экан. Эрталаб соат бешда уйғонишим шарт. Онамникига бир ойда бир марта бораман. Телефон ишлатишим мумкин эмас. Қўшнилар билан гаплашишим мумкин эмас. Кундузи телевизор умуман қўйилмайди, электр тежаш керак. Озиқ-овқатлар, масаллиқлар ҳаммасини қоғозга ёзиб берди. Бир ҳафталик қилиб ўлчаб берарди. Гўшт фақат байрамларда олинаркан. «Оиламизнинг қонунлари», деб дафтарга ёзиб қўйибди. «Майли, ҳар бир оиланинг яшаш шароити бошқача», деб индамай хизматимни қилиб юравердим. Ҳомиладор бўлдим. Бошим айланиб, мева егим келарди. Лекин бир ҳафталик озиқ-овқатга мева кирмасди. Кун санаб ҳар ойнинг 20-числосини кутардим. Уйимга борардим. Шу куни мазза қилиб гўштли овқатлар, мевалар ердим. Отам сварщик бўлса ҳам топиши яхши эди. Холодилник тўлиб турарди. Онам у-бу нарса бериб юбормоқчи бўларди, лекин бу ҳам мумкин эмас эди. Қайнотам соғлом, кучли одам эди, лекин ишламасди. Эрим қишлоғимизда устачилик қиларди. Топган пулини фақат отасига берарди. Оддий майда нарсалари учун ҳам пул олиб қола олмасди. Ўлгудек қўрқарди. Иродаси бўш, оилада ўрни йўқ, фикри йўқ одам экан. Онамга бориб ҳаммасини айтдим. Онам: «Ҳар бир оиланинг ўз қоидаси бор. Сабр қил, ҳаммаси жойига тушади», деди. Кейин кўзим ёриди. Ўғлим бўлди. Қайнонам уйдаги назоратчи эди. Ҳар бир ишимни текшириб, камчиликларимни қайнотамга етказиб турарди. Газ йўқ, ўчоқда овқат қилардим. Бола билан кеч қолиб кетардим. Эрталаб соат ўн бирга овқат пишиши шарт эди. Ярим соатга кеч қолсам, жазо сифатида овқат берилмасди. Ўзи гўштсиз овқат. Явойилашиб кетдим. Қўшниларга деразадан қараб турардим. Болам билан кўчага сайр қилгани чиқгим келарди. Қариндошларимда тўй бўлса, қайнонамнинг ўзи кетарди. Болам бир ёшга тўлгандан кейин ишга чиқаришди. Қамоқдан чиққандек хурсанд бўлдим. Дала ишларига чиқардим. У пайтда кам ишласак ҳам 30–40 минг олардик. Абетда келиб боламни эмизиб кетардим. Фермерлар гўштли овқатлар беришарди, мевалар беришарди. Олмаларни чўнтагимга солиб, боламга олиб келардим. Қайнонам пул олиб қолмадимикин, деб шерикларимдан қанча ишлаганимизни сўраб келарди. 2014 йил қизли бўлдим. Туққунумча ишладим. Қайнонам пахта териб юрган, мен раддомга кетганман. Туққанимдан кейин иккита бола билан уйда. 22 июлда туғдим. 20 июлгача ишдан қолмадим. Жазирама иссиқда ишладим. Яхши туғдим, лекин оғир меҳнат қизимга таъсир қилибди. Кўкрак қафаси ўйиқ бўлиб туғилди. Муштингиз сиғади. Чидолмай онамга бориб ёлвордим: «Битта хона беринг. Чидолмайман.» Аввалига онам олиб келди. Бир ой ўтирдим иккита бола билан. Кейин ваҳима босди. Иккита болани қандай катта қиламан? «Ота-онаси ажрашган», деб кун беришмаса-чи? Таъминотини ўйлаб яна қайтдим. Яна ишлашда давом этдим. Аммам Россияда ишларди. Ҳар келганида кийим бериб кетарди. Кийилган, кийилмаган, яхши ҳолатдаги кийимлар. Шуларни кийганим учун ҳам росса гап эшитардим. Тинмай ишладим. Дала ишларига чиқардим. Кузда бозорга хурмо сантировкага чиқардим. Кейин картошка, пиёз сантировкага чиқардим. Совуқ омборда ишлардик. Зах ер эди. Қишда ҳам ишсиз ўтирмасдим. Болаларимни қайнонам олиб қоларди. Бозордаги кўп тадбиркорлар яхши одамлар эди. Мевалар беришарди. Болалар мазза қилиб еярди. Бу қийинчиликларга кўникиб кетдим. Меҳнатга ўрганиб кетдим. Топган пулимни қайнотамга охирги тийинигача берардим. Майда-чуйда нарсаларимни онам, опам олиб берарди. Эрим деярли уйда йўқ одамдек эди. Бори ҳам, йўғи ҳам билинмасди. Отасининг чизган чизиғидан чиқмасди. Муаммоларимни айта олмасдим. Айтганнинг фойдаси йўқ эди. Барибир ҳеч нарсани ҳал қила олмасди.

Эркакнинг юзида энди қизиллик югирди. Кўзларида қаҳр ялт этди: — Менга қара, бойўғли, — деди у ўзбекчалаб, — бу ерни қаердан топиб келдинг? Бунчалар шипионлик қиласан-а? Мен сенга Тўра калнинг тентак ўғлига, Қудрат мижғовга ўхшаркансан, ҳа, ўша эси паст оғайнимга айнан ўхшаркансан, демаяпман-ку. Шу ерда ҳам бойўғлига ўхшаб бир ўзинг сўппайиб юрибсан-а! Хуллас, сенга Қизил денгиздан салом!!! Мен ўзбекча янграган бу каломдан гангиб, карахт бўлиб, танг қолдим. Кўз олдим хира тортди. Ҳалиги кимса ўрнидан туриб ёнидаги хурлиқога қўл узатди. Улар емакхонадан чиқиб кетишди. Анграйиб қолавердим. Емакхонада... Юртимдан олти минг чақирим олисда... Дунёнинг бир бурчагида... Ўзимдан бошқа ўзбек анқонинг уруғи деган жойимда... Қизил денгиз соҳилидаги оромгоҳда... Кейин лабларим пичирлаб ўз-ўзимга шивирладим. — Қ... Қ... Қизил денгиздан салом!

Қўчқор НОРҚОБИЛ ҚИЗИЛ ДЕНГИЗДАН САЛОМ Ҳикоя Шунқор менинг ошнам. Бир синфда ўқиганмиз. Шаҳарда яшайди, онда-сонда қишлоққа ҳам келиб туради. Уни "Каттакон"деб чақираман, мансабдор-да, ишим тушиб туради. Баъзида жаҳли чиқса “заҳри”ни сочиб қолади, ниш урса чаённи чаппа бўлганини кўринг. Нариги столда ўтирган кимса айнан Шунқорнинг ўзгинаси. Икки томчи сувдай ўхшаш. Бироқ юзидаги табассум, қаршисидаги хонимга сертакаллуфлиги, ёнида минг ўлиб, минг тирилиши, илтифоту мулозаматини, эгнидаги алламбало, хорижда русум бўлган йиртиқ-пиртиқ илвасинни айтмасам, дунёнинг бир чеккасида айнан иккинчи бир Шунқорга дуч келиб тургандайман. Кўзим тушиши ҳамоно ўрнимдан туриб кетганимни ҳам билмабман. Унга анграйиб боқаётганимни сезди шекилли, бир жилмайиб, ажабсиниб қаради, сўнг ёнидаги ойсулувга бир нарсалар деб жилмайди ва менга ғалати қаради.... Уялиб кетдим. Ким билсин, у ёнимдаги хурлиқога кўнгли суст кетди деб ўйладими, менга яна бир қараб қўйиб, хушҳол чеҳра ила нозаниннинг қулоғига нимадир деб шивирлади. Бўларимча бўлиб, ўриндиққа чўкдим, юзларим жимирлади. Албатта, ҳе йўқ-бе йўқ серрайган кўйи рўпарангиздагиларга анграйиб турганингиздан кейин ҳар қандай маданиятли, серишва одамнинг ҳам қони қизийди-да. Э-е-ей, Шунқор қайси гўрда-ю, манави “жентелмен” қаёқда. Бунинг табассуми тошни ёради, анча сипойи. Агар Шунқор бўлганида борми, аллақачон ўшқириб қолиши ҳам чўт эмас эди: “Нега бақираясан, кўзингни...” ва ҳоказо... Бироқ қаршисидаги хилқатга ҳам Холиқнинг ҳиммати жўшган, чиройдан қисмаган, қадди-қомати қасрона. Бурда-шурда эмас. Кўрсангиз кўргудайгина. Яратган Эгамнинг синоатига тан бермай иложимиз йўқ. Дунёнинг икки бурчида бир-бирига айнан ўхшаш икки кимсани яратибди-ю, бирига ёниқ табассум, бошқасига тундлик ато этибди. Бирининг жуфти худди ўзи каби баджаҳл, аёл боши билан дунёни остин-устун қилиб ташлайдиган офату тўфон, бириники эса мулойим, кўзни куйдирадиган даражада хушчирой. Рўпарамдаги столга яна беихтиёр, зимдан кўз ташлайман. Аёлни кузатаман. Русми ё инглизмикин? Кавказликлару европаликларга ҳам тортиб кетаркан. Балки араб билан чатиш жойи бордир. Кўзлари тим қора. Хуллас, бунчалар жозиба ато этган табиат, насли-насабдан ҳам қисмаган эди. Томирдаги қонида Волга-ю Амазонка, Нил дарёсининг-да мавж уриб турганини ҳис қилдим. Яна айтаман, шундай бахти беғуборлар қайда-ю, бизнинг Шунқор билан бақироқ, шанғи хотини қайда? Эртасига уларни тўлқинлари кўпириб-тошган денгиз соҳилида кўрдим. Жизғанак тортган қум зарраларидан тафт, офтобдан оташ олиб, тани-жонини осмонга тоблаб чалқайрамон ётишибди. Кечқурун рақс майдонида дуч келдим. Эҳтирос ила вальс тушишаяпти. Хуллас, дунёнинг манаман деган фароғатли ўлкаларининг бири, роҳатижон меҳмонхонаси денгиз қирғоғига тўш урган, атроф-жавонида соябонли мармарҳовузлар тўлиб-тошган, афсонавий хурмо дарахтлари ғуж-ғуж мева солиб, эгилиб таъзим қилган, кечалари турфа чироқлари оҳангжамо, турли - туман нурлар оғушидаги сайрисайл ҳордиқгўшада уларни худди атайлаб кузатиб юргандай рўбару келиб қолавераман. Улар менга парво ҳам қилишмайди, бироқ ўзим хижолат тортаман. Эрталабки нонушта, тушлик ё кечки овқат маҳали ҳашамдор емакхонага киришим ҳамона кўзларим уларни излайди. Қай бир стол атрофида ўтиришганини кўрсам, ўзимча хотиржам бўламан. Бугун тушлик чоғи, тасодифни кўринг, ёнма-ён ўтириб овқатландик. Мен уларга яна разм солдим. Қаршимдаги эркак билан кўз уриштирдим. У менга тикилиб турди. Бундай пайтда жим туриш ноқулай эди. — Кечирасиз, сиз менинг яқин дўстимга жуда ўхшаркансиз? Шунга ҳайратим ошиб тикилиб қолдим, — дедим русчалаб, тутилиб-сутилиб узрхоҳлик билан. Эркак кулимсиради. Ёнидаги аёлга инглизчалаб нимадир деди. Жувон жилмайди. — Одам одамга ўхшайди, — деди эркак рус тилида. — Лекин Сиз... Сиз менинг бир дўстимга жудаям ўхшаркансиз. У синфдошим. Ҳа, ўхшаркансиз, — русча сўзларнинг “тилка-пораси”ни чиқариб, ғирт лаҳжада бидирлаётганимни ўзим ҳам ҳис қилдим.

Йигит бу воқеадан карахт аҳволга тушибди. Юртига келганига минг пушаймонлар ебди. Лекин «бу ишни бундай қолдириб бўлмайди» деб, тўғри туман ҳокимлигига (қаймақамликка) борибди. Ҳокимга бўлган воқеани бошидан охиригача сўзлаб берибди. Туман ҳокими прокурор ва жандармерия (ҳарбий полиция) ходимларини олиб, воқеа жойига етиб борибди. Жойида ўрганиш ўтказилгач, «Ризқ Бобо» мақбарасидаги қабрни очишга қарор қилишибди. Қабр очилганда, ундан бўйига чўзилиб ётган эшак суяклари чиқибди. Расмий баённома тузилиб, мақбара муҳрланибди. Воқеа шу тариқа ойдинлашибди. Аммо қизиғи ундан кейин бошланибди: бу ернинг чин ҳақиқий мақбара эканлигига ва ичида авлиё ётганига қаттиқ ишонган одамлар орасида яна гап-сўз тарқалибди. Эмишки, аслида бу ерда ётган авлиё Ризқ Бобо қабр очилган пайтда ўзини яшириш, сирини фош қилмаслик учун эшак суратига кириб олганмиш. Қабрни очганларга ҳам шу сабабдан худди эшак суякларидек бўлиб кўринганмиш. Ушбу қабрнинг ҳозирги ҳолати аввалгидек ҳашаматли мақбара бўлмаса-да, барибир зиёратчилари узилмайди. Йўли тушганлар Ризқ Бобо ҳақига дуо қилиб, ундан ҳануз ош, иш сўрашади. Эндиликда кимнинг эшаклик қилаётгани эса ҳеч кимнинг парвойига ҳам келмайди. турк тилидан таржима Шавкат Ўймовутли тайёрлади

Ичида: «Энди у ерлар текисланиб, тупроқ бўлиб кетгандир», деб хаёл қилибди. У ўтирган машина эшагини кўмган жойга яқинлашганда тўхтабди ва ичидаги йўловчиларнинг кўпчилиги туша бошлабди. Йигит деразадан ташқарига қараб, ҳайратдан ёқа ушлабди: эшакни кўмган жойининг атрофи ям-яшил дарахтзор бўлиб кетибди. Яшиллик ўртасида қизил камишли, чиройли бир бино қад ростлаган, атрофи эса одамлар билан гавжум эмиш. Чорасизликдан ҳайдовчидан сўрабди: – Биродар, бу ер қаер? Ҳайдовчи фахр билан жавоб берибди: – Оға, бу ер «Ризқ Бобо» мақбараси. Кишининг ҳайрати янада ошибди: – Қанақасига? Ҳайдовчи иштиёқ билан тушунтира бошлабди: – Бу ернинг зиёратчиси жуда кўп. Ҳар куни юзлаб одамларни шу ерга ташиймиз. Бу ерда ётган авлиё – иши йўққа иш, оши йўққа ош, жуфти йўққа жуфт, фарзанди йўққа фарзанд беради, хасталарга шифо улашади. Нимаики ният, нимаики мурод қилсанг, ҳаммасини ижобат қилади. Боёқишнинг ҳайратдан тили калимага келмай қолай дебди. У ҳам бошқалар қатори машинадан тушиб, атрофни синчиклаб кузатибди ва амин бўлибдики, бу ер айнан ўша ўз қўллари билан эшагини кўмган жойи эди. Эшакнинг қабри устига мақбара қуриб юборишибди экан. Бир чеккага ўтириб, ўйлай бошлабди: «Бу қандай кўргилик? Буни ким, нима мақсадда қилган экан? Билиб қилишганми ё билмай? Одамлар қандай қилиб бундай гумроҳликка, хатога йўл қўйишди?» Бир томондан нима қилиш кераклигини ўйлаб, боши қотибди. «Ҳақиқатни айтсаммикан ёки "э, бўлар иш бўлибди, менга нима" деб индамай кетаверсаммикан?» Бироз мушоҳада юритгач, ниҳоят бир қарорга келибди: «Увол-ку ахир! Шунақаям бўладими? Шунча одамнинг умидлари нима бўлади? Ким билсин қайси гўрлардан умид илинжида шу ерга келишаяпти. Ҳақиқатни айтаман!» дебди-да, баландроқ бир жойга чиқиб, бироз қўрқув, бироз ҳаяжон билан, овози титраб бақирибди: – Эй халойиқ, мени эшитинглар! Сизларга жуда муҳим бир гапни айтмоқчиман! Овозни эшитганлар атрофига тўплана бошлабди. У бор жасоратини йиғиб, гапида давом этибди: – Сизлар зиёрат деб келаётган, авлиё деб мадад сўраётган, иш, ош, фарзанд, шифо тилаётган бу мақбарада ётган зот аслида авлиё эмас! Унинг оғзидан «авлиё эмас» деган сўз чиқиши билан оломон орасида ғала-ғовур кўтарилибди. Одамлар важоҳат билан: – Сен кимсан ўзи? Одаммисан ё жинми? Қандай ҳаддинг сиғиб бизнинг авлиёмизга ҳурматсизлик қиласан?! – деб бақиришибди. Йигит эса: – Биродарлар! Илтимос, мени тингланглар. Мен жин ҳам, пари ҳам эмасман. Шу йўл борадиган қишлоқданман. Йиллар олдин шу ерлардан чиқиб кетгандим. Энди қишлоғимни зиёрат қилгани келдим, – дебди. Оломон ичидан кимдир овозининг борича: – Модомики йиллар олдин қишлоқдан кетган экансан, зиёратга келган бўлсанг, нима ҳуқуқ билан бизнинг авлиёмизга тил тегизиб, туҳмат қилаяпсан? Йигит яна ўзини қўлга олиб, бор ҳақиқатни айтибди: – Йиллар олдин мен бир йўқсил йигит эдим. Шаҳарга ўтин олиб кетаётганимда, айнан шу ерда эшагим ўлиб қолганди. Уни жуда яхши кўрардим. Шу ерга кўмиб, устини тупроқ билан кўтариб, белги қўйиб кетгандим. Энди эса устига мақбара қуриб олишибди. Бу ерда ётган авлиё эмас, менинг ўша қари эшагим! У «Бу ерда ётган авлиё эмас, менинг эшагим» дейиши билан атрофга бирдан жимжитлик чўкибди. Ҳеч ким нима дейишини, қандай муносабат билдиришини билмай, бир-бирига тикилиб қолибди. Ниҳоят, оломон орасидан бир киши бақириб юборибди: – Нималар деяпти бу? Ким бу ўзи? Уни биронтанг танийсанми? Делими бу, мажнунми, телбами? Қандай қилиб бизнинг авлиёмиз, Ризқ Бобомизни ҳақорат қилади? Туширинглар уни пастга! Шу заҳоти ғазабга минган оломон йигитни пастга судраб тушириб, ура бошлабди, тепки остига олибди. Дуч келган жойига уриб, аяб ўтиришмабди. Йигит калтак зарбидан ҳушини йўқотаёзибди. Усти-боши қонга беланиб ётганида, оломон орасидан бир инсофлиси чиқиб: – Нима қилаяпсизлар? Авлиёнинг ҳузурида ҳам одам урадими? – деб оломонни тинчлантирибди. Қонга беланиб ётган йигитни Гумушҳажикўйдаги тиббиёт пунктига олиб боришибди. Хайриятки, жароҳатлари унчалик хавфли эмас экан. Жароҳатларини тозалаб, боғлаб, уйига жавоб беришибди.

ЭШАГИ ЎЛГАН КАМБАҒАЛ ДЕҲҚОН ЁХУД АВЛИЁГА АЙЛАНГАН ЭШАК Воқеа Амася вилоятининг Гумушҳажикўй туманига қарашли қишлоқлардан бирида бўлиб ўтган. Бу ҳикояни ўша туманда ўқитувчилик қилиб юрган бир киши маҳаллий аҳоли вакилидан эшитиб, сўзлаб берган. 1940-1950 йиллар оралиғида Гумушҳажикўйнинг бир қишлоғида камбағал, йўқсил бир йигит яшаркан. Кимсасиз, суянчиғи йўқ бўлгани учун қишлоқда ҳеч ким унга қиз бермабди, уйлана олмабди. Бу ғариб йигитнинг дунёда биргина қари эшаги бўлиб, бор-буди шу экан. У эшаги билан тоққа борар, ўтин териб, унга юклар ва шаҳарга олиб тушиб сотарди. Топган пулига энг зарур эҳтиёжларини қондирарди. Кунлар ойларни, ойлар йилларни қувиб, шу зайлда кун кечирарди. Кунлардан бир кун ўша кимсасиз йигит яна тоққа ўтинга жўнабди. Тўплаган ўтинларини эшагига ортиб, сотиш учун шаҳар йўлига тушибди. Йўлда, кимсасиз бир жойда, оғир юк остида қолган қари эшак тўсатдан ерга йиқилибди. Жонивор азобдан инграй бошлагач, камбағал йигитнинг жони товонига карабди. Дарҳол устидаги ўтинларни тушириб, тўқимини ечибди. Бироқ кўп ўтмай, азоб ичида типирчилаган эшак ўша ерда жон таслим қилибди. Йигит бошини икки қўли орасига олиб, ҳўнг-ҳўнг йиғлай бошлабди. Тўрт томонига боқибди, йўлга қарабди, аммо на келаётган, на кетаётган бирор зоғ бормиш. Камбағал йигит ўлган жонивори учун қон йиғлабди. Бағри куймасин ҳамми, ахир бу ёруғ оламда унга тиргак бўлган ягона овунчоғи, шериги шу эшак эди-да. Эшагига сўнгги ҳурматини бажо келтириш учун кетмон-курак олиб, йўл четида гўр қазишга тушибди. Кўз ёш тўка-тўка қазиган қабрига эшагини кўмибди. Мозор экани билиниб турсин деб, устига тупроқ тортиб, баланд қилиб кўтарибди. Йўғон ўтинлардан жониворнинг бош ва оёқ томонига қабр тошидек тираб қўйибди, хуллас, ҳақиқий қабр кўринишига келтирибди. Ишини тугатиб, энди кетаман деб турганида, йўлдан йўловчилар ўтаётганини кўриб қолибди. Йигит дарҳол қабр бошига чўккалаб, қўлларини дуога очибди. Унинг бу ҳолатини кўрган йўловчилар қизиқиб сўрашибди: – Тўзим берсин, биродар. Ўтган ким эди? Камбағал йигит кўз ёшларини артиб, шундай дебди: – Қора тупроққа топширганим – бу дунёдаги борлиғим, суянган тоғим эди. Борим ҳам, йўғим ҳам, ризқ-рўзим, ишим, ошим эди. Менга ҳамма нарсани ўша берганди. Бу қабрга қўйганим менинг тирикчилик эшигим эди. Бу гапларни эшитган йўловчиларнинг ичи ачишибди. Унга сабр тилаб, йўлларида давом этишибди. Эшагини тупроққа топширган йигит чорасизликдан қишлоғига қайтибди. Кунлар бўйи ишсиз, пулсиз, сарсон-саргардон бўлиб юрибди. Охири, бу қишлоқда мени боғлаб турадиган ҳеч ким қолмади деб, ризқини излаб мусофирликка чиқибди ва Истанбул томон йўл олибди. Бошида бу катта шаҳарга кўнишиши қийин бўлибди. У ўзи келган қишлоққа умуман ўхшамасди, лекин йигит тишини тишига қўйиб, мақсадидан қайтмабди. Дуч келган ишда ишлабди. Меҳнат қилгани сайин топиш-тутиши яхшиланибди, пул топгани сари ғайратига ғайрат қўшилибди. Қараса, қишлоқда бир йилда топганини бу ерда бир ойда топаяпти, шижоати янада ортибди. Уйланишга етарли маблағ йўқлагач, вақти-соати келди деб, ҳалол, покбасир бир қизга уйланибди. «Туғилган ерда эмас, тўйган ерда султон» деб, уй-жой қилиб, бола-чақали бўлибди. Орадан йиллар ўтиб, бой-бадавлат бўлиб кетган бу йигит соғинч ўтида ёниб, ота юртини, киндик қони тўкилган қишлоғини зиёрат қилишга қарор қилибди. Қишлоғи, чанг кўчалари, вайрона уйлари, меҳнатдан қадоқ бўлган қўллар, парваришсизликдан ёрилган лаблар – хуллас, ўша оддий одамлар кўзига оловдек кўриниб, соғинчи устун келибди. Аёли ва болаларига: «Энди чидолмайман, юртим тушимга кираяпти, бир бориб айланиб келай», дебди. Истанбулдан йўлга чиқиб, Гумушҳажикўйга етиб келибди. Таниш-билишлар билан қучоқ очиб кўришиб, ҳасратлашибди. Энди қишлоққа машина қатнаётгани учун қишлоқ транспортига ўтириб йўлга тушибди. Машина одам билан лиқ тўла бўлса-да, у ҳеч кимни танимабди. Машина қишлоқ томон еларкан, йигит ичида: «Эҳ, қадрдон кунлар-а! Қайдан қаерга! Илгари эшакда юрган йўлларимизда ҳозир одамлар машинада юришибди», деб ўйлабди. Кейин бирдан эшаги ёдига тушиб, ўша воқеа бўлган жой худди кечагидек кўз олдида жонланибди.

Фарзандли бўлгунимча шўрвадаги сабзини, шолғомни емасдим, еёлмасдим. Ошқовоқни-ку умуман ёқтирмасдим. Дадам мажбурлаб едирсалар "ўйқ" деб оғзимдан чиқариб ташлардим. Онам бир кунгина гўштсиз овқат қилсалар "гўшти қани буни" дердим ва гўштсиз овқатни нари суриб қўярдим. Қотган, бир оз суви қочган нонлар қолиб, юмшоқ нонларга қўл чўзардим. Дадам билан онам эса қотган нонларни чойда ивитиб ер, юмшоқ нонларни эса мен томонга суриб қўярдилар... Йиллар ўтди. Фарзандли бўлдим. Ўйлаб қарасам, шўрвадаги сабзи, шолғомлар унчалик ёмон эмас экан. Ошқовоқни ҳам еса бўлар экан. Баъзан гўштсиз овқатни суви қочган нон билан еган кунларимда, юмшоққина нон еяётган болаларимга қараб, кўзда ёш билан ота-онамни эслайман... Ота-онангизни авайланг. Уларнинг бу дунёда сиздан бошқа харидори йўқ. Эркинжон Ярашев

... Ҳа, бу ҳолатни ҳамма ҳам тушунавермайди. Буни қақшатқич жанг, ўт-олов – ўлим чангалидан тирик- мурда бўлиб чиққан жангчилар яхши биладилар. Бошқалар-чи? Бошқалар эҳтимол, унчалик ҳис қилишолмас. Лекин уруш одамларининг ҳар бирининг қалбида портламай қолган бомбалар борлиги, улар урушдан шу хатарли хафни кўтариб қайтганини тушуниб етсак, дунёдаги барча урушларнинг бомбалари миллионлаб кишиларнинг юрагида тиқилиб ётганини англасак, "уруш" деган сўз жаҳон халқлари луғатларида аллақачон эскириб, чириб кетарди. Уруш одамлари ўз "бомба"ларини ер остига-да ўзлари билан бирга олиб кетадилар. Замин қаърида жанг кўрган одамларнинг кўксида портламай қолган бомбалар ҳам кўмилиб ётибди. Агар буни уруш иштиёқидан ҳузурланадиган катта-катта давлатларнинг раҳбарлари, катта-катта генераллар, жангари ҳарбийлар ҳис қилишганда эди, чархидун чархпалагининг тиғларида ҳам чечаклар барқ уриб, барча ўқотар қуролларнинг "оғзи"да гуллар очилар, рўйи тупроқ чаманзорга айланарди. ... Тонг чоғи "аскар" полковник билан хайрлашди. Тошкентга учди. Самолёт ойнасидан пастга қараркан, юраги чимиллаб оғригандай бўлди. Тубанда, она – ер устида ўзи каби қанчалаб қисматдошлари борлигини ҳис қилди. Лаблари пичирлади, ўзига ўзи гапирди: – Уларнинг ҳам юрагида бомба бор. Улар билан гаплашганда эҳтиёт бўлинг, одамлар! Бомба бор! – Нима? Нимадир дедингизми? – пишиллади ёнидаги барваста киши кўзларини олайтириб. – Бомба бор, деяпман! --- Қаерда бомба бор? --- Қўяверинг, билишингиз шартмас... Барваста шоша-пиша, тепадаги чақирув нуқтасини босиб, стюардессани чақирди. Бирдан самолёт ичи, салонда бесарамжонлик бошланди. "Аскар" эса уйқуга кетганди... Санкт- Петербург --- Кисловодск 10.07..2024 й.

Қўчқор НОРҚОБИЛ ЮРАКДА БОМБА БОР, ПОЛКОВНИК! ҳикоя Улар ўттиз йилдан сўнг Санкт-Петербургда учрашдилар; истеъфодаги ҳарбий врач ва оддий аскар. – Жаноб..., – иккиланиб турди аскар. – Полковник деявер, – жилмайди қария. – Яхшиси, юр, хилватроқ бирор кафега борамиз. Уҳ, жуда салобатли, катта одам бўлиб кетибсан-ку. Мана, мен эса кексайиб қолдим. Шаҳар четидаги саранжом кафега киришди. Табиийки, емак ва ичимлик буюришди. Афғон урушини эслашди. Эзилишди. Ичишди... – Ёдингиздами, госпиталдан чиқаётганимда қўлимга ҳар бири тирноқдай келадиган олти дона темир парчасини бергандингиз?. – орадан шунча йил ўтса ҳамки “Аскар”нинг ўнг биқини ва сўл қўлидаги чандиқ, ғадир-будур тиртиқларида қайтадан оғриқ қўзғалгандай бўлди. – Эсимда, албатта, эсим-да! Ростини айтсам, жонинг тошдан экан. Снаряд сочмаларини териб олганман-а... ... Вақти ўтади. Ҳамма нарса ўзгаради. Одам ҳам. Ўша ярадор аскар ёзувчига, капитан унвонидаги ҳарбий врач полковникка айланиши мумкин. Фақат бир нарса ўзгармайди; кексаймайди, ўлмайди ҳам! Бу – хотира! Айниқса, ёзиғига битилган даҳшатли оғриқ – уруш гирдобидан чиққан руҳияти расво одамларнинг хотирасига балонинг ўқи ҳам бас келолмайди. Ажал алжиратолмайди. Етмиш ёшдан ошган бўлишига қарамай, полковникнинг хотира кўзгуси асло хира тортмаган, аксинча, йиллар ўтган сайин янада ярқираб, тиниқлашиб бормоқда эдики, гоҳида у ўзини уруш қаърида ҳис қилар, ўтган ўша кунларининг икир-чикирларигача ониятда хаёлида жонланарди. Ҳозир ҳам шундай бўлди; полковник жарроҳлик столида қонга бўялиб ётган қоракўз, қорақош аскарнинг илвираган танасидан “ажал тиноқлари”ни битта-битталаб ковлаб оларкан, қўлидаги жарроҳтиғ ҳамда қайчига қоп-қора қуюқ қон чиппа ёпишиб қолаётганини кўриб турарди. Кўп қон йўқотган чаламурда ўғлоннинг юраги сўнгги умид илинжида беҳол ўраётганини ҳам ҳис қилди. Ва, ниҳоят, илма-тешик танадан олтинчи бор тугмадеккина темир парчасини суғириб олди. Стол четидаги кумуш идиш олтинчи бор жаранглади; бу жаранг врачга тириклик жаранги, ҳаёт қўнғироғи бўлиб туюлди. Кўнгли хотиржам тортди. “Ўғлон барака топ, бардош бердинг! Сен яшайсан!.. " – Ўғлон, барака топ, бардош бердинг! Сен яшайсан!, –деб юборди полковник беихтиёр бир нуқтадан кўз узмай. – Нимадир дедингизми, жаноб полковник? Полковник бошқа дунёда эди. Хотира қаърида, уруш гирдобида қолганди. Унинг гапини эшитмади. “Аскар” яна такрорлади: – Нимадир дедингизми? – А-а-а? Ўзим... шунчаки. Хаёлим қочди. Узр... Менга қара, ёзувчиман дединг-а, у- бу нарсалар, китоблар... ёзаяпсанми, бу ерга ёлғиз ўзинг келдингми?, --- гапни чалғитмоқчи бўлди қария. – Хотиним ва неварам билан келдим. Питердаги ёзувчиларнинг раҳбари Валерий Попов билан ҳам учрашдим; бу ерда китобларим чиқадиган, ҳикояларим босиладиган бўлди. Майли, булар ўз йўлига,--- муддаога кўчди аскар, --- бироқ сиз билан бошқа нарса ҳақида гаплашмоқчиман... – Хўш... – Сиз танамдаги темир парчаларини олиб ташлаб, мени ўлимдан сақлаб қолдингиз. Лекин... – Нима лекин? – Лекин мана бу еримда, --- у кўксига урди, – юрагимда нимадир, аниқроғи, бомба бор. Қўрқаяпман, бир куни портлаб кетмасмикан? Полковник сесканди. Унга тикилди. – Мен ҳам қўрқаман, – деди овози титраб. – Сиз нимадан қўрқасиз? – Менга ҳам шундай туюлади. Худди юрагимда портламай қолган минами, бомбами чўкиб ётганга ўхшайди. Очиғи, бир менда шундай тасаввур бўлса керак, деб ўйлардим – иҳранди полковник.– Демак сенда ҳам... – Энди шундай яшайверамизми? – Бошқа иложи йўқ! Мен Сенинг юрагингдаги бомбани олиб ташлай олмайман. Дунёдаги ҳеч бир жарроҳнинг қўлидан келмайди бу... Улар бир-бирига тикилишди. Худди оғир жангдан сўнг, кўнгли ағдар-тўнтар, юраги нимта-нимта бўлиб, қўрқувдан тош қотиб, гарангсиб, нима қиларини билмай қолган карахт аҳволдаги жангчилар каби... икковининг ҳам мунг қотган кўзларида изтироб ёшлари қалқди.

Kimlardadir xor, kimlardir zor... @Hikoyalar

-- Магазинчилар ҳам анойимас, оповси! Ҳозир текинга мушук офтобга чиқмайди. Тўртта етимни деб... Сал нарироқда эгнидаги кўйлаги кафандек осилиб турган озғин хотин қўлидаги бир пой туфлини силкитиб-силкитиб аллакимга кўрсатарди. Санталат ая ўлакса талашаётган қузғунлар тўпига кириб қолгандай жирканиб қадамини тезлатди. Ҳамон бидиллаётган Бону, ялтироқ туфлисини силкитаётган қилтириқ хотин, костюмининг қўйни дўппайиб турган яна аллақандай одамлар олдидан ўтгунча нафаси қайтиб кетди. У илдам юриб борар, шу тобда кекса кўнглидаги бояги қувонч ҳам, Мухторжоннинг таътилга келишини айтиб, ҳаммани ҳайрон қолдириш истаги ҳам йўқолган, фақат бир нарсани -- бу ердан тезроқ кетишни ўйлар эди. Бозор эса қизигандан қизиб борарди. 1974 йил Oʼtkir Hoshimov