پژوهشکده تاریخ علم

در اکتبر ۲۰۲۴، دکتر حمید بهلول، فارغ‌التحصیل پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران و پژوهشگر پسادکترای گروه تحقیقاتی ماکس پلانک، به ارجاعی از یک نسخه خطی کتاب صور الکواکب عبدالرحمان صوفی (نگارش در حدود ۹۶۴ میلادی) دست یافت. این اثر درخشان تاریخ نجوم دوره اسلامی، پیش‌تر در کتابخانه اوقاف عامه در موصل عراق نگهداری می‌شد؛ اما در هیچ‌یک از اسناد، نامی از کاتب یا تاریخ کتابت آن به میان نیامده بود. دستیابی به اسکن یا تصاویر نسخ خطی در کتابخانه‌های اروپا، آمریکا، ایران یا ترکیه معمولاً ممکن است، اما در کشورهای جنگ‌زده‌ای چون عراق، سوریه و افغانستان وضع به‌کلی متفاوت است. کتابخانه اوقاف عامه موصل با بیش از ۵٬۰۰۰ نسخه خطی، در دوران اشغال داعش (۲۰۱۴–۲۰۱۷) به‌طور کامل سوزانده و نابود شد. در چنین شرایطی، این نسخه چگونه می‌توانست رازهای خود را آشکار کند؟ خوشبختانه فهرست مکتوب آن کتابخانه همچنان پابرجا بود و نویسنده آن، اطلاعاتی پایه به همراه تصویری از صفحه پایانی (انجامه یا همان کلوفون) کتاب ارائه داده بود. دکتر بهلول با تکیه بر همین تک‌تصویر، نه تنها موفق به شناسایی کاتب نسخه شد، بلکه جزئیات مهمی از تاریخ کتاب‌آرایی برای خزانه الغ‌بیگ —سلطان، ریاضیدان و ستاره‌شناس سده پانزدهم تیموری— کشف کرد. رصدخانه الغ‌بیگ در سمرقند، امروزه همچنان به عنوان نمادی از شکوه علوم اختری در جوامع اسلامی سرپا است.

هفدهمین نشست ماهانهٔ اهالی تاریخ علم پنجشنبه ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ (۲۱ مه) ساعت ۱۹ به وقت رسمی ایران خیام در افسانه‌های شبان و داستان‌های خسروان یونس کرامتی نظامی عروضی و خاقانی شروانی به حکایت‌هایی دربارۀ خیام اشاره کرده‌اند که گرچه می‌توان آن‌ها را با بی‌گمانی در شمار افسانه انگاشت، اما باز هم در هریک از آن‌ها بذرهایی از حقیقت یافت می‌شود. روش ریاضی خیام؛ جایگزینی برای ترازوهای آب ابوذر فرض‌پور ماچیانی با روش ریاضی خیام می‌توان بدون نیاز به ساخت ترازوهای ابداعی ارشمیدس، رازی و خازنی و همچنین بدون نیاز به ساخت اجسام هم‌حجمی که روش ریاضی منلائوس به آن ها احتیاج داشت، مقدار یک فلز را در جسم مرکب از دو فلز محاسبه کرد. پیوند اطاق مجازی: skyroom.online/ch/shevar/historyofscience

سخن سردبیر شمارۀ جدید را از طریق این لینک بخوانید. https://jihs.ut.ac.ir/article_106822_8bd8da374a6df8e4fac7068a995de994.pdf

شمارۀ 39 مجلۀ تاریخ علم منتشر شد. با مقالاتی از یونس کرامتی (عضو هیئت علمی پژوهشکده)، جلال عبداللهی و رضا کیانی (دانشجویان دکتری پژوهشکده)، محمد معصومی (پژوهشگر مستقل در حوزۀ نظریۀ تکامل) و بسیاری دیگر. https://jihs.ut.ac.ir/issue_13394_13539.html

در این کتاب دو رسالهٔ کوتاه از رازی معرفی و ترجمه شده است، رسائلی که متن کامل و مستقل آن‌ها ( با وجود اینکه عناوینشان در منابع فهرست‌شناختی و تذکره‌های طبی‌ـ‌تاریخی ذکر شده است) تاکنون شناخته یا در دسترس نبود. نسخه‌های این دو رساله توسط دو محقق بریتانیایی در میان نسخ خطی کتابخانهٔ لورنتزیانا در فلورانس شناسایی و در سال 2017 در مجلۀ انجمن شرق‌شناسی آمریکا منتشر شده است. مترجم، برای تکمیل ترجمه و فهم بهتر جایگاه این دو رساله در سنت علمی جهان اسلام، بخشی دربارهٔ تأثیر رازی بر پزشکی قرون وسطی و رنسانس اروپا افزوده‌ است. علاوه بر این دو مقاله فصلی کوتاه نیز به فلسفهٔ رازی و جهان‌بینی ویژهٔ او اختصاص داده شده است، حوزه‌ای که در پژوهش‌های کلاسیک کمتر با جامعیت بررسی شده است. رویکرد عقل‌گرایانهٔ رازی، تأملات او دربارهٔ دین و نبوت، و تأکیدش بر نقش خرد در فهم جهان، ابعادی از شخصیت علمی او را آشکار می‌سازد که در کنار چهرهٔ پزشک و شیمیدان، سیمای فیلسوفی جستجوگر و استدلال‌محور را نیز برجسته می‌کند. نسخه ی الکترونیک در فراکتاب: https://www.faraketab.ir/book/783896

چهاردهمین نشست ماهانهٔ اهالی تاریخ علم پنج‌شنبه ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ (۱۹ فوریه) ساعت ۲۰ به وقت رسمی ایران معرفی دو ضمیمه از نشریات موسسه پژوهشی میراث مکتوب و گزارشی از پژوهشکدهٔ تاریخ علم در نشست این ماه دکتر محمد باقری دربارهٔ ضمیمهٔ تازه‌منتشر‌شدهٔ نشریه میراث علمی که به همت محمدرضا صیاد منتشرشده است و فهرست مقالات نشریات موسسهٔ پژوهشی میراث مکتوب صحبت می‌کند. همچنین دکتر حنیف قلندری گزارشی از فعالیت‌های اخیر پژوهشکدهٔ تاریخ علم دانشگاه تهران ارائه می‌دهد. محمد باقری تاریخ پیدایش تقویم هجری شمسی برجی در دورهٔ ناصری فهرست مقالات نشریات موسسهٔ پژوهشی میراث مکتوب حنیف قلندری گزارشی از پژوهشکدهٔ تاریخ علم پیوند اطاق مجازی: skyroom.online/ch/shevar/historyofscience

جلسه دفاع از پایان‌نامه کارشناسی ارشد تاریخ علم موضوع: تاریخ انکشافات و اختراعات زمان: چهارشنبه ۲۹ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۳

جلسه دفاع از پایان نامه کارشناسی ارشد تاریخ علم موضوع: ترجمه و شرح رساله در پرسش و پاسخ های نجومی زمان: چهارشنبه ۲۹ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۰ مکان: سالن دفاع دانشکده الهیات و معارف اسلامی

▨ جدول برنامۀ دوره‌های آزاد آموزشی مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران در نیم‌سال دوم ۱۴۰۴–۱۴۰۵

❇️نشست نقد و بررسی کتاب «اندیشمندان سده‌های میانه، ابن‌سینا» نشست علمی نقد و بررسی کتاب «اندیشمندان سده‌های میانه، ابن‌سینا» با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران برجسته برگزار می‌شود؛ رویدادی که به بررسی جایگاه و تأثیر اندیشه‌های ابن‌سینا در سنت فلسفی قرون وسطی اختصاص دارد و فرصتی ارزشمند برای علاقه‌مندان فلسفه و تاریخ اندیشه فراهم می‌آورد. در این جلسه، استادان و پژوهشگران برجسته‌ای حضور خواهند داشت: - سعید انواری (دانشگاه علامه طباطبایی) - محمدجواد اسماعیلی (مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران) - حامد آرضایی (دانشگاه علوم پزشکی ایران) - روح‌الله فدایی (مترجم کتاب، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران) زمان: روز یکشنبه ۲۱ دی‌ماه ۱۴۰۴ از ساعت۱۵ تا ۱۷ شیوه‌ی برگزاری: حضوری و مجازی لینک شرکت به صورت مجازی: www.irip.ac.ir/u/16s مکان: تهران، خیابان ولیعصر، خیابان نوفل لوشاتو، خیابان آراکلیان، شماره ۴، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران 📎لینک خبر 🆔https://t.me/hekmatfalsafe

✅ انعقاد تفاهم‌نامه چهارجانبه برای احیای میراث علمی کوشیار گیلانی در دانشگاه گیلان در راستای برگزاری اولین کنفرانس بین‌‌المللی تاریخ علم کوشیار گیلانی در فروردین‌ماه 1405 به میزبانی دانشگاه گیلان، تفاهم‌نامه همکاری چهارجانبه بین دانشگاه گیلان، شهرداری رشت، پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران و معاونت توسعه و برنامه‌ریزی دانشگاه فردوسی مشهد منعقد شد. برگزاری کنفرانس دوسالانه علوم و ریاضیات دوران اسلامی، ایجاد بخش‌های عمومی و تخصصی، تأسیس مرکز علوم و رصدخانه کوشیار گیلانی، ترویج علم در سطح ملی و بین‌المللی و گرامیداشت سرآمدان علمی ایران از محورهای این تفاهم‌نامه است. شایان ذکر است کوشیار بن لبان گیلانی (قرن 10 میلادی)، ریاضیدان، اخترشناس و جغرافیدان برجسته ایرانی در عصر طلایی تمدن اسلامی، اهل گیلان و از چهره‌های اثرگذاری است که سهمی قابل توجه در توسعه علوم دقیقه، به ویژه حساب، مثلثات کروی و نجوم رصدی داشته است. 📎 https://guilan.ac.ir/fa/article/26946578

جلسه دفاع از پروپوزال رساله دکتری تاریخ علم موضوع: نظریات و انتقادات شمس الدین خفری در زمینه مدل های غیربطلمیوسی زمان: یکشنبه ۲۱ دی ماه ۱۴۰۴، ساعت ۱۵ مکان: سالن دفاع دانشکده الهیات و معارف اسلامی

⚜ اولین مدرسه فصلی «روش‌شناسی پژوهش در تاریخ پزشکی» گذر از روایتگری به تولید علم ✔️ بهره‌مندی از استادان برجسته در زمینه‌های مختلف میان‌رشته‌ای ✔️ بررسی نمونه‌های متعدد پژوهشی در حوزه تاریخ پزشکی 🔰 زمان: دی و بهمن ۱۴۰۴ روزهای یکشنبه و دوشنبه (برنامه هر هفته مدرسه مجزا اطلاع‌رسانی می‌شود.) 🔰 نحوه برگزاری: حضوری و مجازی ◀️ ارتباط با تیم اجرایی از طریق ایمیل: HistMed.Lab@gmail.com ◀️ برای ثبت نام از طریق پیوند زیر اقدام بفرمایید: https://survey.porsline.ir/s/YETNFU0D ➖➖➖➖➖➖ 🪧 برگزار‌کنندگان: مرکز طب ایرانی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب ایرانی و مکمل دانشگاه علوم پزشکی ایران معاونت پژوهشی دانشگاه امام صادق (ع) #روش_تحقیق #تاریخ_پزشکی 🌾 @naturalphilosophy

🔸کارگاه «گاهشماری در تاریخ‌پژوهی» ✍ در مطالعات تاریخی، «زمان» یک مفهوم انتزاعی نیست، بل یک امر فنی است که می‌تواند کل تحلیل تاریخی را دگرگون کند. به عنوان مثال اگر در سندی بخوانیم که «سپاهیان در ماه ذی‌حجه به دلیل گرمای طاقت‌فرسا و کمبود آب، محاصره را رها کردند.» اگر جای ذی‌الحجۀ آن سال خاص در طول سال طبیعی  (مثلا در گرمای تابستان یا سرمای زمستان) معلوم نباشد، نمی‌توان درستی گزارش را ردّ یا تأیید کرد. چه بسا از روی همین تطبیق بتوان دریافت که سال قمری در گزارش به اشتباه آمده است. ▫️پژوهش در تاریخ بدون شناخت نظام‌های گاه‌شماری، ممکن نیست. ایران باستان همواره کانون تلاقی تقویم‌های گوناگونی بوده که هر یک منطق خاص خود را داشتند؛ از تقویم‌های اوستایی و هخامنشی گرفته تا تأثیرات تقویم بابلی، مصری و رومی. در این میان، مسئله اصلی همواره تطبیق «سال قمری» با «سال شمسی» بود. تقویم‌های کهنِ ایران بدون اعمال کبیسه، دچار لغزش می‌شدند. برای مثال، در تقویم یزدگردی که پس از اسلام نیز تا مدت‌ها دوام آورد، عدم محاسبه دقیق ساعات اضافی باعث شده بود که نوروز و جشن‌های باستانی هر چند سال یک‌بار در فصول جابه‌جا شوند و از جایگاه نجومی خود فاصله بگیرند. ▫️این تنوع و ناهماهنگی در دوران اسلامی به اوج بحران خود رسید. ورود تقویم هجری قمری، اگرچه برای امور مذهبی الزامی بود، اما برای اداره یک امپراتوری کارایی نداشت. سال قمری ۱۱ روز کوتاه‌تر از سال شمسی است و این یعنی آغاز سال مالیاتی مدام در فصول می‌چرخید مأموران دولتی گاه مجبور بودند در میانه زمستان، زمانی که کشاورزان هنوز بذری نکاشته بودند، از آن‌ها مالیات مطالبه کنند. از سوی دیگر، تقویم‌های باستانیِ باقی‌مانده هم چنان دچار لغزش شده بودند که دیگر هیچ انطباقی با واقعیتِ طبیعت نداشتند. این که در ۴۶۷ قمری، شماری از اخترشناسان و ریاضی‌دانان نامی روزگار، همچون عمر خیام، ابوحاتم اسفزاری و دیگران از سوی ملک‌شاه سلجوقی به کار رصد گمارده شدند تا به گمان نزدیک به درست، آغاز سال طبیعی را به دقت مشخص و زمینه را برای پایه‌گذاری یک نظام گاه‌شماری خورشیدی منطبق با سال طبیعی فراهم کنند.

در منابع متأخر پایه‌گذاری گاه‌شماری جلالی را بی هیچ تردید به خیام نسبت می‌دهند، در حالی که از منابع کهن نمی‌توان به این بی‌گمانی رسید. دست‌کم می‌توان گفت که نقش او در این  میان چندان که باید روشن نیست.

◽️با توجه به مطالب آمده، مطالعۀ تاریخ بدون تسلط بر مبانی گاه‌شماری، پژوهشگر را در تحلیل اسناد و وقایع‌نگاری‌ها با چالش‌های جدی مواجه می‌سازد، مهارت در تبدیل تاریخ‌ها، تنها یک محاسبه فنی نیست، بل بخشی از روش تحقیق در تاریخ است. 🔺ما در این کارگاه، تکنیک‌های عبور از این سه نظام را مورد توجه قرار داده‌ایم. 👤 مدرس: یونس کرامتی ◽️محورهای کارگاه: ۱: نظام‌های گاهشماری

انواع گاه‌شماری‌های قمری، میلادی و یزدگردی

۲: تبدیل تواریخ

تاریخ قمری به شمسی با هدف رمزگشایی از فصل‌ها: در پاسخ به این پرسش که چگونه بدون تقویم بدانیم که یک تاریخ قمری در چه موقعیتی از سال خورشیدی قرار داشته است؟ - تبدیل قمری به میلادی و برعکس به منظور تطبیق با جهان: به منظور پاسخ به این پرسش که چرا گاهی در تبدیل تاریخ به میلادی، یک روز جابه‌جا می‌شویم؟

۳: بررسی چگونگی انطباق روز هفته در محاسبات گاه‌شمارانه با آنچه در اسناد تاریخی آمده است.

در بعضی موارد روز هفتۀ یادشده در سند با محاسبات گاه‌شمارانه سازگار نیست. این ناسازگاری را چگونه باید تحلیل کرد؟گاه سال به دلایل مختلف به روشنی مشخص نیست اما روز یادشده است. آیا می‌توان از روی آن سال را به دست آورد؟

📆 زمان برگزاری: ۱۷ دی ماه ۱۴۰۴ ⏱ ساعت ۱۶ الی ۱۹ 💰هزینه ثبت‌نام: ۴۰۰ تومان 🕧ثبت‌نام دانشجویی: ۳۰۰ تومان 💻کارگاه به صورت مجازی برگزار خواهد شد. ▫️ظرفیت محدود 💎صدور گواهی از مؤسسۀ دیروز ◀️ برای ثبت‌نام لطفاً از راه‌ زیر اقدام کنید: ◽️ارسال پیام به حساب تلگرام:  🔮@Dirooz_Admin ◽️تماس با شماره تلفن درج شده بر پوستر

🔵 سخنرانان همایش نظم مهندسی فهم انسانی 👤دکتر امیرمحمد گمینی، پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران

امیرمحمد گمینی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، پژوهشگری است که تمرکز اصلی مطالعاتش بر تاریخ نجوم و کیهان‌شناسی در دوران قدیم و چگونگی ورود علم مدرن به ایران و چالش‌های این مواجهه است. شاید مهم‌ترین ویژگی او نگاه انتقادی و شجاعانه‌اش به روایت‌های رایج از تاریخ علم باشد؛ او در کتاب «گزاف‌نمایی در تاریخ علم ایران و اسلام» به نقد جدی جریان‌هایی می‌پردازد که با اغراق و بزرگ‌نمایی‌های بی‌اساس درباره دستاوردهای علمی گذشتگان، سعی در هویت‌سازی کاذب دارند. گمینی معتقد است برای پیشرفت علمی، باید تاریخ را همان‌گونه که بوده شناخت و از توهمات شیرین اما غیرواقعی دوری کرد.

🔵«چرا تاریخ علم را باید جدی گرفت؟ درس‌هایی برای مهندسان» 🍔تاریخ علم تنها روایت گذشته نیست؛ بلکه ابزاری است برای فهم تفاوت‌های بنیادین میان دانش قدیم و علم مدرن. اغراق‌ها و روایت‌های مهندسی‌زده، مثل نسبت دادن نظریه خورشیدمرکزی به ابوریحان یا پدر شیمی مدرن دانستن جابربن‌حیان، واقعیت تاریخی را تحریف می‌کنند و مانع درک درست مسیر تحول علم می‌شوند. بررسی دقیق تاریخ علم نشان می‌دهد که دانش قدیم منطق، زبان و اهدافی متفاوت از علم امروز داشت. برای مهندسان، این آگاهی نه‌تنها از تکرار سوءبرداشت‌ها جلوگیری می‌کند، بلکه به درک عمیق‌تر از روش علمی، نقد منابع و ارزش خلاقیت در پژوهش‌های امروز کمک می‌کند. 📊پنجشنبه ۱۱ دی‌ماه، از ساعت ۸:۳۰ تا ۱۶ 📍تهران، خیابان آزادی، دانشگاه صنعتی شریف، دانشکده مهندسی کامپیوتر، سالن ربیعی 🌐لينک ثبت‌نام: https://evnd.co/72v97 📼 یوتوب|سایت|لینکدین

⁨ ⁨ ⁨ ⁨ ⁨ از یاران و ناظران بیدار علم در ایران مدد گرفتیم و از بین فراوان عزیزانی که در این ایام و در این سال‌ها در زنده نگاه داشتن چراغ علم در ایران خود سوخته و نور به ما ارزانی داشنند، به رسم احترام و در مبارزه با فراموشی و به امید آینده با نظر داوران و ناظران، جایزه سه عزیز را انتخاب کردیم تا امسال با سپاس از ایشان به خود و دیگران یادآوری کنیم که ما را عهدی است که تا جایی که توان داریم برای توسعه علم در این سرزمین و مردمانش بکوشیم و در این راه کسانی که در این مسیر گام می‌نهند را فراموش نکرده و نمی‌‌کنیم. برگزیده جایزهٔ دانشگر مروج: جناب آقای امیرمحمد گمینی برگزیده جایزهٔ یک عمر ترویج علم: جناب آقای رضا منصوری برگزیده جایزهٔ مروج علم سال: جناب آقای عرفان خسروی

🔵 موسسه «حامی علوم انسانی» با همکاری والکس و انجمن فلسفه علم دانشگاه صنعتی شریف برگزار می‌کند: 💎 همايش «نظم مهندسی، فهم انسانی» پنجمین همایش معرفی رشته‌های علوم انسانی و اجتماعی برای دانشجویان کارشناسی رشته‌های علوم پایه، فنی مهندسی و پزشکی 🍔در این همایش، سخنرانان از مسائل واقعی و میان‌رشته‌ای شروع می‌کنند؛ همان جایی که سوال‌ها در مرزِ مهندسی و علوم پایه با علوم انسانی شکل می‌گیرند. وقتی با موضوعاتی مثل فناوری، داده، سیاست‌گذاری، سلامت، عدالت، آموزش، یا آینده شغل‌ها روبرو می‌شوید، می‌بینید علوم انسانی فقط «حاشیه» نیست؛ بخشی از خودِ پاسخ است و روش فهم و تصمیم‌گیری به ما می‌دهد. 👤سخنرانان 🔽چرا علوم انسانی: روح‌اله هنرور، دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف، فارغ‌التحصیل سیستم‌های اطلاعاتی از مدرسه اقتصاد و علوم سیاسی لندن 🔽فلسفه: حامد طباطبایی، کالج سلطنتی لندن، فارغ‌التحصیل فلسفه علم دانشگاه کمبریج 🔽اقتصاد: فرشاد فاطمی، دانشکده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف، فارغ‌التحصیل اقتصاد کالج دانشگاهی لندن 🔽روان‌شناسی: مهدی نساجی، موسسه فارادی دانشگاه کمبریج و دانشگاه شهید بهشتی، فارغ‌التحصیل دانشگاه هال انگلستان 🔽مطالعات دین: محمد قندهاری، پژوهشگر مستقل، هم‌بنیان‌گذار سنجمان و انعکاس 🔽جامعه‌شناسی: کوشا گرجی‌صفت، دانشگاه تهران، فارغ‌التحصیل جامعه‌شناسی دانشگاه کمبریج 🔽حقوق: امیرحسین صالحی، دانشجوی دکتری حقوق هوش مصنوعی دانشگاه آکسفورد 🔽تاریخ علم: امیرمحمد گمینی، پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران 🔽انسان‌شناسی: سعیده سعیدی، موسسه مطالعات فرهنگی و اجتماعی، فارغ‌التحصیل دانشگاه برمن آلمان 🔽پژوهش هنر: پریسا حکیم‌جوادی پژوهشگر مستقل، دکتری پژوهش هنر دانشگاه تهران، کارشناسی ارشد مکانیک دانشگاه کالیفرنیا(تجربه مهاجرت از مکانیک به هنر) 💳نشست جمع‌بندی 🔽امینه محمودزاده، دانشگاه صنعتی شریف، فارغ‌التحصیل اقتصاد دانشگاه شریف و کمبریج 🔽مسعود شادنام، دانشگاه صنعتی شریف، فارغ‌التحصیل مدیریت دانشگاه سایمون فریزر کانادا 👤مجری و تسهیل‌گر: امیرحسن موسوی، دکتری فلسفه علم پژوهشگاه علوم انسانی 📊پنجشنبه ۱۱ دی‌ماه، از ساعت ۸:۳۰ تا ۱۶ 📍تهران، خیابان آزادی، دانشگاه صنعتی شریف، دانشکده مهندسی کامپیوتر، سالن ربیعی 🌐لينک ثبت‌نام: https://evnd.co/72v97 📼 یوتوب|سایت|لینکدین