پژوهشکده تاریخ علم

اطلاعیه مهم – بازگشایی مجدد سامانه کنفرانس فراخوان دوم کنفرانس دوسالانه بین‌المللی تاریخ علم کوشیار گیلانی با سلام و احترام، پیرو وقفه‌ای موقت که به دلیل شرایط ناخواسته در برگزاری کنفرانس ایجاد شده بود، با پیگیری‌های مستمر کمیته علمی و اجرایی و با حمایت معاونت پژوهشی دانشگاه گیلان، خرسندیم اعلام کنیم: 🔹 سامانه ارسال مقالات مجدداً فعال شده است. 🔹 تاریخ جدید برگزاری کنفرانس: ۲۰ و ۲۱ آبان‌ماه ۱۴۰۵ 🔹 آخرین مهلت ارسال مقالات: ۳۰ مهرماه ۱۴۰۵ از تمامی اساتید، پژوهشگران، دانشجویان تحصیلات تکمیلی و علاقه‌مندان به حوزه تاریخ علم , و محمرهای کنفرانس دعوت می‌شود با ارسال مقالات ارزشمند خود، در غنی‌تر شدن هرچه بیشتر این رویداد علمی سهیم باشند. همچنین از همکاران گرامی تقاضا می‌شود این فراخوان را در گروه‌ها و کانال‌های علمی مربوطه منتشر فرمایند. لینک سامانه ارسال مقالات و اطلاعات بیشتر: پست الکترونیکی دبیرخانه: ichs-kushyar@guilan.ac.ir 📞 تلفن تماس: ۰۹۱۱۳۴۳۴۱۰۹ با آرزوی موفقیت برای تمامی پژوهشگران عزیز، دبیرخانه کنفرانس بین‌المللی تاریخ علم کوشیار گیلانی دانشگاه گیلان 🗓️ تاریخ جدید: ۲۰ و ۲۱ آبان ۱۴۰۵ ⏳ مهلت ارسال مقالات: ۳۰ مهر ۱۴۰۵ 📍 دانشگاه گیلان 👥 از همه پژوهشگران حوزه تاریخ علم دعوت به مشارکت می‌شود. 🔗 لینک ثبت‌نام و ارسال مقاله: ichs-kushyar1.ir #کنفرانس_کوشیار_گیلانی #تاریخ_علم #دانشگاه_گیلان #فراخوان_مقالات #تاریخ_نجوم #میراث_علمی_ایران

نخستین کتاب از مجموعۀ فرّ ایران منتشر شد: نوزایی ایرانی در عهد مغول انحطاط، زوال یا عقب‌ماندگی ایران یکی از موضوعاتی است که در دو سدۀ گذشته، توجّه بسیاری از نخبگان فکری، فرهنگی و گاه سیاسی را به خود جلب کرده است و ادبیات نسبتاً فربهی پیرامون چرایی، عوامل، چگونگی، پیامدها و راه‌های چیرگی بر آن فراهم آمده است. نوشتار حاضر بر این فرض استوار است که برای رسیدن به یک نظریۀ جامع، علمی و اقناع‌کننده در زمینۀ آنچه که انحطاط، زوال یا عقب‌ماندگی ایران خوانده می‌شود، شایسته است که یکایک عوامل و علّت‌های طرح شده پیرامون موضوع با در پیش گرفتن روش علمی در مطالعات تاریخی، مبتنی بر اسناد معتبر و حداکثری، و با بهره‌گیری از آخرین یافته‌های علمی و تخصّصی در مورد گزاره‌ها و مستندات تاریخی بازبینی و بازخوانی شوند تا در نهایت از کنار هم نهادن آنها، چشم‌اندازی واقع‌بینانه‌تر از گذشته و سازنده‌تر برای اکنون و آینده ایران فراهم آید. این بررسی به دنبال آن است تا فرضیۀ انحطاط و زوال ایران در دوران پس از حملات مغول را با نگاهی تاریخی و نه فلسفی با تمرکز بر حوزۀ اندیشۀ سیاسی و هویّت ایرانی مورد ارزیابی قرار دهد. @sanglajpublication

هجدهمین نشست ماهانه اهالی تاریخ علم یکشنبه ۳۱ خرداد ۱۴۰۵ (۲۱ ژوئن) ساعت ۲۰ به وقت رسمی ایران رهاورد پاریس در نشست این ماه دو تن از پژوهشگران مشاهدات خود را از مدرسهٔ یک هفته‌ای پاریس در حوزهٔ تاریخ نجوم که اواسط ماه ژوئن برگزار شده بود بازگو می‌کنند. محمد شفیعی مریم زمانی پیوند اطاق مجازی: skyroom.online/ch/shevar/historyofscience

در اکتبر ۲۰۲۴، دکتر حمید بهلول، فارغ‌التحصیل پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران و پژوهشگر پسادکترای گروه تحقیقاتی ماکس پلانک، به ارجاعی از یک نسخه خطی کتاب صور الکواکب عبدالرحمان صوفی (نگارش در حدود ۹۶۴ میلادی) دست یافت. این اثر درخشان تاریخ نجوم دوره اسلامی، پیش‌تر در کتابخانه اوقاف عامه در موصل عراق نگهداری می‌شد؛ اما در هیچ‌یک از اسناد، نامی از کاتب یا تاریخ کتابت آن به میان نیامده بود. دستیابی به اسکن یا تصاویر نسخ خطی در کتابخانه‌های اروپا، آمریکا، ایران یا ترکیه معمولاً ممکن است، اما در کشورهای جنگ‌زده‌ای چون عراق، سوریه و افغانستان وضع به‌کلی متفاوت است. کتابخانه اوقاف عامه موصل با بیش از ۵٬۰۰۰ نسخه خطی، در دوران اشغال داعش (۲۰۱۴–۲۰۱۷) به‌طور کامل سوزانده و نابود شد. در چنین شرایطی، این نسخه چگونه می‌توانست رازهای خود را آشکار کند؟ خوشبختانه فهرست مکتوب آن کتابخانه همچنان پابرجا بود و نویسنده آن، اطلاعاتی پایه به همراه تصویری از صفحه پایانی (انجامه یا همان کلوفون) کتاب ارائه داده بود. دکتر بهلول با تکیه بر همین تک‌تصویر، نه تنها موفق به شناسایی کاتب نسخه شد، بلکه جزئیات مهمی از تاریخ کتاب‌آرایی برای خزانه الغ‌بیگ —سلطان، ریاضیدان و ستاره‌شناس سده پانزدهم تیموری— کشف کرد. رصدخانه الغ‌بیگ در سمرقند، امروزه همچنان به عنوان نمادی از شکوه علوم اختری در جوامع اسلامی سرپا است.

هفدهمین نشست ماهانهٔ اهالی تاریخ علم پنجشنبه ۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ (۲۱ مه) ساعت ۱۹ به وقت رسمی ایران خیام در افسانه‌های شبان و داستان‌های خسروان یونس کرامتی نظامی عروضی و خاقانی شروانی به حکایت‌هایی دربارۀ خیام اشاره کرده‌اند که گرچه می‌توان آن‌ها را با بی‌گمانی در شمار افسانه انگاشت، اما باز هم در هریک از آن‌ها بذرهایی از حقیقت یافت می‌شود. روش ریاضی خیام؛ جایگزینی برای ترازوهای آب ابوذر فرض‌پور ماچیانی با روش ریاضی خیام می‌توان بدون نیاز به ساخت ترازوهای ابداعی ارشمیدس، رازی و خازنی و همچنین بدون نیاز به ساخت اجسام هم‌حجمی که روش ریاضی منلائوس به آن ها احتیاج داشت، مقدار یک فلز را در جسم مرکب از دو فلز محاسبه کرد. پیوند اطاق مجازی: skyroom.online/ch/shevar/historyofscience

سخن سردبیر شمارۀ جدید را از طریق این لینک بخوانید. https://jihs.ut.ac.ir/article_106822_8bd8da374a6df8e4fac7068a995de994.pdf

شمارۀ 39 مجلۀ تاریخ علم منتشر شد. با مقالاتی از یونس کرامتی (عضو هیئت علمی پژوهشکده)، جلال عبداللهی و رضا کیانی (دانشجویان دکتری پژوهشکده)، محمد معصومی (پژوهشگر مستقل در حوزۀ نظریۀ تکامل) و بسیاری دیگر. https://jihs.ut.ac.ir/issue_13394_13539.html

در این کتاب دو رسالهٔ کوتاه از رازی معرفی و ترجمه شده است، رسائلی که متن کامل و مستقل آن‌ها ( با وجود اینکه عناوینشان در منابع فهرست‌شناختی و تذکره‌های طبی‌ـ‌تاریخی ذکر شده است) تاکنون شناخته یا در دسترس نبود. نسخه‌های این دو رساله توسط دو محقق بریتانیایی در میان نسخ خطی کتابخانهٔ لورنتزیانا در فلورانس شناسایی و در سال 2017 در مجلۀ انجمن شرق‌شناسی آمریکا منتشر شده است. مترجم، برای تکمیل ترجمه و فهم بهتر جایگاه این دو رساله در سنت علمی جهان اسلام، بخشی دربارهٔ تأثیر رازی بر پزشکی قرون وسطی و رنسانس اروپا افزوده‌ است. علاوه بر این دو مقاله فصلی کوتاه نیز به فلسفهٔ رازی و جهان‌بینی ویژهٔ او اختصاص داده شده است، حوزه‌ای که در پژوهش‌های کلاسیک کمتر با جامعیت بررسی شده است. رویکرد عقل‌گرایانهٔ رازی، تأملات او دربارهٔ دین و نبوت، و تأکیدش بر نقش خرد در فهم جهان، ابعادی از شخصیت علمی او را آشکار می‌سازد که در کنار چهرهٔ پزشک و شیمیدان، سیمای فیلسوفی جستجوگر و استدلال‌محور را نیز برجسته می‌کند. نسخه ی الکترونیک در فراکتاب: https://www.faraketab.ir/book/783896

چهاردهمین نشست ماهانهٔ اهالی تاریخ علم پنج‌شنبه ۳۰ بهمن ۱۴۰۴ (۱۹ فوریه) ساعت ۲۰ به وقت رسمی ایران معرفی دو ضمیمه از نشریات موسسه پژوهشی میراث مکتوب و گزارشی از پژوهشکدهٔ تاریخ علم در نشست این ماه دکتر محمد باقری دربارهٔ ضمیمهٔ تازه‌منتشر‌شدهٔ نشریه میراث علمی که به همت محمدرضا صیاد منتشرشده است و فهرست مقالات نشریات موسسهٔ پژوهشی میراث مکتوب صحبت می‌کند. همچنین دکتر حنیف قلندری گزارشی از فعالیت‌های اخیر پژوهشکدهٔ تاریخ علم دانشگاه تهران ارائه می‌دهد. محمد باقری تاریخ پیدایش تقویم هجری شمسی برجی در دورهٔ ناصری فهرست مقالات نشریات موسسهٔ پژوهشی میراث مکتوب حنیف قلندری گزارشی از پژوهشکدهٔ تاریخ علم پیوند اطاق مجازی: skyroom.online/ch/shevar/historyofscience

جلسه دفاع از پایان‌نامه کارشناسی ارشد تاریخ علم موضوع: تاریخ انکشافات و اختراعات زمان: چهارشنبه ۲۹ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۳

جلسه دفاع از پایان نامه کارشناسی ارشد تاریخ علم موضوع: ترجمه و شرح رساله در پرسش و پاسخ های نجومی زمان: چهارشنبه ۲۹ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۰ مکان: سالن دفاع دانشکده الهیات و معارف اسلامی

▨ جدول برنامۀ دوره‌های آزاد آموزشی مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران در نیم‌سال دوم ۱۴۰۴–۱۴۰۵

❇️نشست نقد و بررسی کتاب «اندیشمندان سده‌های میانه، ابن‌سینا» نشست علمی نقد و بررسی کتاب «اندیشمندان سده‌های میانه، ابن‌سینا» با حضور جمعی از استادان و پژوهشگران برجسته برگزار می‌شود؛ رویدادی که به بررسی جایگاه و تأثیر اندیشه‌های ابن‌سینا در سنت فلسفی قرون وسطی اختصاص دارد و فرصتی ارزشمند برای علاقه‌مندان فلسفه و تاریخ اندیشه فراهم می‌آورد. در این جلسه، استادان و پژوهشگران برجسته‌ای حضور خواهند داشت: - سعید انواری (دانشگاه علامه طباطبایی) - محمدجواد اسماعیلی (مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران) - حامد آرضایی (دانشگاه علوم پزشکی ایران) - روح‌الله فدایی (مترجم کتاب، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران) زمان: روز یکشنبه ۲۱ دی‌ماه ۱۴۰۴ از ساعت۱۵ تا ۱۷ شیوه‌ی برگزاری: حضوری و مجازی لینک شرکت به صورت مجازی: www.irip.ac.ir/u/16s مکان: تهران، خیابان ولیعصر، خیابان نوفل لوشاتو، خیابان آراکلیان، شماره ۴، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران 📎لینک خبر 🆔https://t.me/hekmatfalsafe

✅ انعقاد تفاهم‌نامه چهارجانبه برای احیای میراث علمی کوشیار گیلانی در دانشگاه گیلان در راستای برگزاری اولین کنفرانس بین‌‌المللی تاریخ علم کوشیار گیلانی در فروردین‌ماه 1405 به میزبانی دانشگاه گیلان، تفاهم‌نامه همکاری چهارجانبه بین دانشگاه گیلان، شهرداری رشت، پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران و معاونت توسعه و برنامه‌ریزی دانشگاه فردوسی مشهد منعقد شد. برگزاری کنفرانس دوسالانه علوم و ریاضیات دوران اسلامی، ایجاد بخش‌های عمومی و تخصصی، تأسیس مرکز علوم و رصدخانه کوشیار گیلانی، ترویج علم در سطح ملی و بین‌المللی و گرامیداشت سرآمدان علمی ایران از محورهای این تفاهم‌نامه است. شایان ذکر است کوشیار بن لبان گیلانی (قرن 10 میلادی)، ریاضیدان، اخترشناس و جغرافیدان برجسته ایرانی در عصر طلایی تمدن اسلامی، اهل گیلان و از چهره‌های اثرگذاری است که سهمی قابل توجه در توسعه علوم دقیقه، به ویژه حساب، مثلثات کروی و نجوم رصدی داشته است. 📎 https://guilan.ac.ir/fa/article/26946578

جلسه دفاع از پروپوزال رساله دکتری تاریخ علم موضوع: نظریات و انتقادات شمس الدین خفری در زمینه مدل های غیربطلمیوسی زمان: یکشنبه ۲۱ دی ماه ۱۴۰۴، ساعت ۱۵ مکان: سالن دفاع دانشکده الهیات و معارف اسلامی

⚜ اولین مدرسه فصلی «روش‌شناسی پژوهش در تاریخ پزشکی» گذر از روایتگری به تولید علم ✔️ بهره‌مندی از استادان برجسته در زمینه‌های مختلف میان‌رشته‌ای ✔️ بررسی نمونه‌های متعدد پژوهشی در حوزه تاریخ پزشکی 🔰 زمان: دی و بهمن ۱۴۰۴ روزهای یکشنبه و دوشنبه (برنامه هر هفته مدرسه مجزا اطلاع‌رسانی می‌شود.) 🔰 نحوه برگزاری: حضوری و مجازی ◀️ ارتباط با تیم اجرایی از طریق ایمیل: HistMed.Lab@gmail.com ◀️ برای ثبت نام از طریق پیوند زیر اقدام بفرمایید: https://survey.porsline.ir/s/YETNFU0D ➖➖➖➖➖➖ 🪧 برگزار‌کنندگان: مرکز طب ایرانی وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب ایرانی و مکمل دانشگاه علوم پزشکی ایران معاونت پژوهشی دانشگاه امام صادق (ع) #روش_تحقیق #تاریخ_پزشکی 🌾 @naturalphilosophy

🔸کارگاه «گاهشماری در تاریخ‌پژوهی» ✍ در مطالعات تاریخی، «زمان» یک مفهوم انتزاعی نیست، بل یک امر فنی است که می‌تواند کل تحلیل تاریخی را دگرگون کند. به عنوان مثال اگر در سندی بخوانیم که «سپاهیان در ماه ذی‌حجه به دلیل گرمای طاقت‌فرسا و کمبود آب، محاصره را رها کردند.» اگر جای ذی‌الحجۀ آن سال خاص در طول سال طبیعی  (مثلا در گرمای تابستان یا سرمای زمستان) معلوم نباشد، نمی‌توان درستی گزارش را ردّ یا تأیید کرد. چه بسا از روی همین تطبیق بتوان دریافت که سال قمری در گزارش به اشتباه آمده است. ▫️پژوهش در تاریخ بدون شناخت نظام‌های گاه‌شماری، ممکن نیست. ایران باستان همواره کانون تلاقی تقویم‌های گوناگونی بوده که هر یک منطق خاص خود را داشتند؛ از تقویم‌های اوستایی و هخامنشی گرفته تا تأثیرات تقویم بابلی، مصری و رومی. در این میان، مسئله اصلی همواره تطبیق «سال قمری» با «سال شمسی» بود. تقویم‌های کهنِ ایران بدون اعمال کبیسه، دچار لغزش می‌شدند. برای مثال، در تقویم یزدگردی که پس از اسلام نیز تا مدت‌ها دوام آورد، عدم محاسبه دقیق ساعات اضافی باعث شده بود که نوروز و جشن‌های باستانی هر چند سال یک‌بار در فصول جابه‌جا شوند و از جایگاه نجومی خود فاصله بگیرند. ▫️این تنوع و ناهماهنگی در دوران اسلامی به اوج بحران خود رسید. ورود تقویم هجری قمری، اگرچه برای امور مذهبی الزامی بود، اما برای اداره یک امپراتوری کارایی نداشت. سال قمری ۱۱ روز کوتاه‌تر از سال شمسی است و این یعنی آغاز سال مالیاتی مدام در فصول می‌چرخید مأموران دولتی گاه مجبور بودند در میانه زمستان، زمانی که کشاورزان هنوز بذری نکاشته بودند، از آن‌ها مالیات مطالبه کنند. از سوی دیگر، تقویم‌های باستانیِ باقی‌مانده هم چنان دچار لغزش شده بودند که دیگر هیچ انطباقی با واقعیتِ طبیعت نداشتند. این که در ۴۶۷ قمری، شماری از اخترشناسان و ریاضی‌دانان نامی روزگار، همچون عمر خیام، ابوحاتم اسفزاری و دیگران از سوی ملک‌شاه سلجوقی به کار رصد گمارده شدند تا به گمان نزدیک به درست، آغاز سال طبیعی را به دقت مشخص و زمینه را برای پایه‌گذاری یک نظام گاه‌شماری خورشیدی منطبق با سال طبیعی فراهم کنند.

در منابع متأخر پایه‌گذاری گاه‌شماری جلالی را بی هیچ تردید به خیام نسبت می‌دهند، در حالی که از منابع کهن نمی‌توان به این بی‌گمانی رسید. دست‌کم می‌توان گفت که نقش او در این  میان چندان که باید روشن نیست.

◽️با توجه به مطالب آمده، مطالعۀ تاریخ بدون تسلط بر مبانی گاه‌شماری، پژوهشگر را در تحلیل اسناد و وقایع‌نگاری‌ها با چالش‌های جدی مواجه می‌سازد، مهارت در تبدیل تاریخ‌ها، تنها یک محاسبه فنی نیست، بل بخشی از روش تحقیق در تاریخ است. 🔺ما در این کارگاه، تکنیک‌های عبور از این سه نظام را مورد توجه قرار داده‌ایم. 👤 مدرس: یونس کرامتی ◽️محورهای کارگاه: ۱: نظام‌های گاهشماری

انواع گاه‌شماری‌های قمری، میلادی و یزدگردی

۲: تبدیل تواریخ

تاریخ قمری به شمسی با هدف رمزگشایی از فصل‌ها: در پاسخ به این پرسش که چگونه بدون تقویم بدانیم که یک تاریخ قمری در چه موقعیتی از سال خورشیدی قرار داشته است؟ - تبدیل قمری به میلادی و برعکس به منظور تطبیق با جهان: به منظور پاسخ به این پرسش که چرا گاهی در تبدیل تاریخ به میلادی، یک روز جابه‌جا می‌شویم؟

۳: بررسی چگونگی انطباق روز هفته در محاسبات گاه‌شمارانه با آنچه در اسناد تاریخی آمده است.

در بعضی موارد روز هفتۀ یادشده در سند با محاسبات گاه‌شمارانه سازگار نیست. این ناسازگاری را چگونه باید تحلیل کرد؟گاه سال به دلایل مختلف به روشنی مشخص نیست اما روز یادشده است. آیا می‌توان از روی آن سال را به دست آورد؟

📆 زمان برگزاری: ۱۷ دی ماه ۱۴۰۴ ⏱ ساعت ۱۶ الی ۱۹ 💰هزینه ثبت‌نام: ۴۰۰ تومان 🕧ثبت‌نام دانشجویی: ۳۰۰ تومان 💻کارگاه به صورت مجازی برگزار خواهد شد. ▫️ظرفیت محدود 💎صدور گواهی از مؤسسۀ دیروز ◀️ برای ثبت‌نام لطفاً از راه‌ زیر اقدام کنید: ◽️ارسال پیام به حساب تلگرام:  🔮@Dirooz_Admin ◽️تماس با شماره تلفن درج شده بر پوستر