پژوهشکده تاریخ علم

یکی از این پرسش‌های کمتر پاسخ‌داده شده این است که مردم پیش از رواج ساعت‌های دقیق چگونه زمان روز، فصل‌های سال و زمان مناسب برای فعالیت‌های خود را تشخیص می‌دادند. آیا کشاورزان و دامداران بر اساس ستارگان و نشانه‌های طبیعی عمل می‌کردند؟ آیا تقویم‌های محلی بازمانده نظام‌های قدیمی‌تر بودند؟ و نقش مسجد، اذان و آیین‌های اجتماعی در نظم زمانی جامعه چه بود؟ آناتک در گفت‌و‌گو با دکتر حنیف قلندری، عضو هیات علمی و رئیس پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، به سراغ این پرسش‌ها رفته است؛ گفت‌وگویی که بیش از آنکه پاسخ‌های قطعی ارائه دهد، نشان می‌دهد بازسازی زندگی روزمره گذشتگان تا چه اندازه برای تاریخ‌نگاران دشوار و وابسته به شواهد محدود است. https://ana.ir/004WH8

✅ از علم مردم تا بایسته‌های پژوهشی تاریخ علم گفت‌وگو با یونس کرامتی 📌مردم نامه را در یوتیوب و آپارات دنبال کنید و با بازنشر و پسند ویدئوها از ما حمایت کنید. 🔗https://youtu.be/wVG7Igry1ws?si=lRDTxfU9zEPelopG 🔗https://www.aparat.com/v/ibaz8t6 https://t.me/mardomnameh

بیستمین نشست ماهانه اهالی تاریخ علم شنبه ۳۱ مرداد ۱۴۰۵ (۲۲ اوت) ساعت ۲۰ به وقت رسمی ایران بازتاب باور به چشم‌زخم در متون علمی فارسی دورۀ اسلامی باور به چشم‌زخم از کهن‌ترین باورهای مشترک تمدن‌های بشری است و از بین‌النهرین و مصر باستان تا یونان، ایران و جهان اسلام استمرار یافته است. این پژوهش، پس از مروری کوتاه بر پیشینۀ این باور در جهان باستان و نخستین دیدگاه‌های دانشمندان مسلمان، بازتاب آن را در متون علمی فارسی دورۀ اسلامی بررسی می‌کند و می‌کوشد جایگاه این باور را در پیوند با طب، علم خواص و علوم غریبه در سنت علمی فارسی تبیین کند. صدف فقیهی دانش‌آموختهٔ کارشناسی ارشد تاریخ علم پیوند اطاق مجازی: skyroom.online/ch/shevar/historyofscience

انتشار کتاب کتاب Humanities in Iran [علوم انسانی در ایران] از سوی انتشارات بریل منتشر شد. فصل دهم از این کتاب که به تازگی توسط انتشارات Brill، به ویراستاری مجید دانشگر، محسن فیض‌بخش، آذر میرزایی و سجاد رضوی منتشر شده است، به موضوع «تاریخ علم در ایران» می‌پردازد. این فصل را مصطفی یاوری آیین (دانشجوی دکتری تاریخ نجوم، پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران) و امیر محمد گمینی (دانشیار پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران) نوشته اند و در آن به بررسی شکل‌گیری، تحول و نهادینه‌شدن مطالعات تاریخ علم در ایران می‌پردازند. این فصل با بررسی ظهور مطالعات جدید تاریخ علم در ایران، به تحولات این حوزه از دوره قاجار تا دوران معاصر می‌پردازد. در ادامه، نقش پژوهشگران، مترجمان و جریان‌های فکری مختلف در شکل‌گیری تاریخ‌نگاری علم در ایران بررسی می‌شود؛ از ملی‌گرایان و تجددگرایان و سنت‌گرایان گرفته تا پژوهشگرانی که از مسیر ترجمه، تصحیح متون علمی کهن و پژوهش‌های تخصصی در ریاضیات، نجوم و پزشکی به این حوزه وارد شدند. بخش مهمی از این نوشته به نقش ترجمه و انتشار آثار علمی و تاریخی، پروژه‌های دانشنامه‌نگاری، مجلات تخصصی و شکل‌گیری مراکز پژوهشی و آموزشی اختصاص دارد. در این میان، روند تأسیس و گسترش پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران و دیگر مراکز دانشگاهی و پژوهشی، که به مطالعه تاریخ و فلسفه علم پرداخته‌اند، بررسی می‌شود. همچنین مجلات و نشریات تخصصی و نقش آنها در گسترش مطالعات تاریخ علم در ایران مورد توجه قرار گرفته است. در نهایت این فصل تصویری از وضعیت کنونی تاریخ علم به‌عنوان یک حوزه دانشگاهی در ایران ارائه می‌دهد و با بررسی آثار منتشرشده، نهادهای علمی، رویکردهای مختلف تاریخ‌نگارانه و نسل‌های گوناگون پژوهشگران، روند شکل‌گیری و تحول این رشته و چالش‌های پیش روی آن را ترسیم می‌کند. نویسندگان این فصل آن را روایتی نهایی از تاریخ شکل‌گیری و تحول تاریخ‌نگاری علم در ایران نمی‌دانند؛ بااین‌حال، امیدوارند این نوشته بتواند نقطه آغازی برای پژوهش‌های بیشتر در این زمینه باشد و با معرفی برخی از پژوهشگران، آثار، نهادها، جریان‌های فکری و نشریات مرتبط، سرنخ‌هایی برای پژوهشگران فراهم آورد تا مطالعات عمیق‌تر و موردی درباره شکل‌گیری و تحول تاریخ‌نگاری علم در ایران انجام دهند. لینک دسترسی به این فصل در وب‌سایت بریل: History of Science in Iran: An Overview

مینی‌موزهٔ تاریخ علم

📚 جدیدترین نسخه‌های الکترونیکی کتاب‌های نشر کرگدن در نرم‌افزار کتابخوان طاقچه #نشر_کرگدن، #کتاب_الکترونیکی، #طاقچه، #کتاب_فلسفه، #با_کرگدن_سفر_کن

وقتی کرگدن چیزی نبود جز حکاکی به‌تازگی نوشته‌ای از من با عنوان: When the Rhinoceros Was Only an Engraving: A Historical Account of the Fossilised Narratives and the Resurrected Readings of Evolution in Iran به‌عنوان فصل دوم کتاب Humanities in Iran، به ویراستاری مجید دانشگر، محسن فیض‌بخش، آذر میرزایی و سجاد رزوی، از سوی انتشارات Brill منتشر شده است. این پژوهش حاصل دو دهه تلاش برای یافتن منابع دیریاب مرتبط با تاریخ طبیعی است؛ نوشتن آن نیز به نیت این کتاب، از آستانهٔ همه‌گیری کووید-۱۹ با دعوت مجید دانشگر شروع شد. عنوان فصل به استعارهٔ کرگدن آلبرشت دورر اشاره دارد؛ حکاکی‌ای که دورر بر اساس گزارش‌های شنیده‌شده و بدون مشاهدهٔ مستقیم کرگدن پدید آورد و برای مدت طولانی تنها تصویر از این حیوان در اروپا بود. در یکی از نشست‌هایی که در پژوهشکده تاریخ علم برگزار شده بود (افتتاحیه همایش تاریخ‌نگاری علم؛ نظریه و روش، ۲۰ دی ماه ۱۳۹۶) دکتر حسین معصومی همدانی ماهیت تاریخ علم را به وضعیت کرگدن دورر در اروپای پانصد سال پیش تشبیه کرد. من این استعاره را از ایشان دزدیدم و آن را به وضعیت بسیاری از علوم جدید از جمله تاریخ طبیعی و به ویژه نظریه تکامل در بدو ورود به ایران تشبیه کردم؛ گرچه باید گفت به تدریج این تصویر کرگدن کامل شد و سرانجام جانور حک‌شده جان گرفت و از برگ‌های کاغذ بیرون آمد. در این فصل تاریخ مواجهه با علوم طبیعی جدید و به ویژه نظریهٔ تکامل در ایران را بررسی کرده‌ام؛ اما موضوع آن صرفاً تاریخ ورود داروینیسم به ایران نیست. در این فصل تلاش کرده‌ام منابع و روایت‌هایی را دنبال کنم که در شکل‌گیری فهم ایرانی از طبیعت و علوم طبیعی از قرن نوزدهم به بعد نقش داشته‌اند. یکی از محورهای اصلی فصل، کتاب جانورنامهٔ ناصری، اثر میرزا تقی‌خان انصاری کاشانی، است. این کتاب مدت‌ها به‌اشتباه به‌عنوان ترجمهٔ فارسی خاستگاه گونه‌های داروین معرفی می‌شد، اما نه تنها جانورنامه ربطی به داروین و نظریه او ندارد، بلکه انتساب هر شکلی از نظریه تکامل به این کتاب، ناشی از ناتوانی در تفکیک و تشخیص تاریخ طبیعی پیشا-تکاملی و خلط مباحثی مثل جنین‌شناسی و فیزیولوژی است. اهمیت واقعی جانورنامه را نباید در ارتباط آن با نظریه تکامل جست؛ به خصوص که چنین ارتباطی درحقیقت وجود نداشته و چه بسا به رسمیت نشناختن موضوعات دیگر علمی به خصوص تاریخ طبیعی (یا به قول جانورنامه: داستان طبیعی) باعث شده کسانی به زور انتسابی ساختگی میان این کتاب و آن نظریه برقرارکنند. برعکس؛ اهمیت کلیدی جانورنامه در این است که نخستین اثر دربارهٔ حیات وحش بومی ایران محسوب می‌شود؛ اثری که جانوران ایران را نه در چارچوب شکار یا سرگرمی‌های درباری، بلکه به‌عنوان موضوعی مستقل برای مطالعه بررسی می‌کند. در این فصل، تحولِ تاریخیِ مطالعهٔ مستقیم طبیعت ایران را طی بازه زمانی درازی، از دوره قاجار و پهلوی تا امروز، به گذار از «حکاکی کرگدن» به مشاهده و پژوهش واقعی تشبیه کردم. به سرانجام رسیدن این برنامه پژوهشی حاصل کمک‌های افراد زیادی بوده است، به ویژه خانواده‌ام که سال‌ها وسواس جنون‌آمیز من در گردآوری منابع این پژوهش را دیدند، لب گزیدند و صبوری گزیدند. در این مسیر، قدردان مشورت‌های عالمانه و دلالت‌های دست‌گیرانه امیرمحمد گمینی، حسین معصومی همدانی، محمد معصومی، محمدحسین کازرون، محمد کرام‌الدینی، حسین شهرابی و عبدالرضا شهبازی هستم. همچنین از مجید بریری، امیربهرام خسروی مقدم و مهدی مرعشی که زحمت بررسی متن را کشیدند ممنونم. دست‌آخر، رسیدن به منابع کمیاب بدون کمک دوستان متخصصم ممکن نبود: نازنین هنرکار، مجتبی ذوقی، مهدی بحری، مهدی توکلی، داوود لطیف، سعید پژوهنده، احسان مهربان‌فر، یوسف میرزا کلهر، فرزاد کاکاوندی نادری، محمدحسین تقوی، میلاد عسگری و بابک پوراصغر.

رصد بارش شهابی برساوشی تجربهٔ هم‌نوازی و هم‌‌خوانی زیر آسمان ۲۱ تا ۲۲ مرداد ۱۴۰۵ (یک شب و دو روز) ارتفاعات چاشم در مرز مازندران و سمنان آشنایی با صور فلکی و آسمان شب رصد آسمان تاریک با تلسکوپ گشتی در تاریخ نجوم آشنایی با عکاسی نجومی ساز و آواز، هم‌خوانی و هم‌نوازی پیمایش دره و آبشار روزیه بیمه سفر ۵ وعده کامل غذایی و میان‌وعده با همراهی کارشناسان موسیقی، نجوم و تاریخ علم هزینهٔ سفر: ۶،۰۰۰،۰۰۰ تومان عواید این سفر برای ضبط و پژوهش موسیقی نواحی ایران به نِواجِش می‌رسد. هماهنگی و سؤالات بیشتر: 09353373897 (@mehbang) چِکِل | سفر، کوه، آسمان

♨️شماره شصت و هفتم فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات تاریخ فرهنگی (پژوهش نامه انجمن ایرانی تاریخ) منتشر شد. ✅فهرست مقالات شماره 67 #فصلنامه_مطالعات_تاریخ_فرهنگی: 🔸از جنگ تاریخ‌ها تا تدوین تاریخ ملی: نگاهی به توسعۀ برنامۀ درسی تاریخ در مدارس استرالیا 🖌محمد غفوری 🔸وقف زنان گیلانی در دورة قاجار: خوانشی تاریخی از مالکیت، دینداری و عاملیت اجتماعی 🖌فاطمه رستمی، عباس پناهی، نادیا ره 🔸تحول نظم فرهنگی در ماوراءالنهرِ سدة دهم هجری: گذار تیموری ـ شیبانی در جهان ایرانی 🖌سیده فهیمه ابراهیمی 🔸یاد و خاطرة کوروش بزرگ در دورة هخامنشی (با تکیه بر نظریة فرهنگی میشل فوکو) 🖌کریم گلشنی راد 🔸سفر قهرمان در اسطورة جمشید: خوانش یونگی 🖌حسین بادامچی، نرگس گلی زاده 🔸بازنمایی ولایت خمسه در نشریات عصر مشروطه؛ مطالعۀ تطبیقی و تحلیل محتوای حبل­المتین تهران و صبح صادق 🖌حسن رستمی 🔗لینک مطالعه اصل مقالات: https://www.chistorys.ir/issue_34705_34706.html ❇️عضویت در کانال اطلاع‌رسانی نشریه در ایتا 👇👇👇 🆔 https://eitaa.com/chistorysir ❇️عضویت در کانال اطلاع‌رسانی نشریه در تلگرام 👇👇👇 🆔 https://t.me/chistorysir

🔺آیا آگاهی با مکانیسم‌های مغز قابل توضیح است؟ گفت‌وگو با دکتر عبدالرضا ناصر مقدسی🔺 👤 مجری: میزبان برنامه در کانال یوتیوب سرشت (Seresht) 👤 مصاحبه‌شونده: دکتر عبدالرضا ناصر مقدسی 📘 رزومه مصاحبه‌شونده: متخصص بیماری‌های مغز و اعصاب (نورولوژیست)، پزشک متخصص با تمرکز ویژه بر درمان بیماران مبتلا به ام‌اس (MS)، پژوهشگر حوزه فلسفه ذهن و آگاهی، و مبدع نظریه «اسطوره‌شناسی عصبی تکاملی». این گفت‌وگوی عمیق میان‌رشته‌ای بر نقد تقلیل‌گرایی رایج در علوم اعصاب و بررسی یکی از پیچیده‌ترین مسائل فلسفه ذهن، یعنی «مسئله دشوار آگاهی» متمرکز است. بحث با تفکیک میان «آگاهی در دسترس» (قابل اشتراک و عینی) و «آگاهی پدیداری» (تجربه ذهنی و اول‌شخص) آغاز می‌شود. دیوید چالمرز این شکاف بنیادین را به عنوان مسئله دشوار آگاهی صورت‌بندی می‌کند؛ بدین معنا که پیشرفت‌های تصویربرداری مغزی مانند fMRI صرفاً می‌توانند عملکردهای مکانیکی و مسائل ساده آگاهی را نشان دهند، اما در تبیین چگونگی زایش کیفیات ذهنی از دلِ پردازش‌های مادی نورون‌ها کاملاً ناتوان‌اند که این امر به یک «شکاف تبیینی» عمیق منجر شده است. در همین راستا، تلاش‌های تقلیل‌گرایانه دانشمندانی چون فرانسیس کریک برای یافتن جایگاه فیزیکی آگاهی در غده‌ای به نام «کلاستروم» مورد نقد قرار می‌گیرد؛ چرا که یافتن مکانیسم‌های مرتبط با هوشیاری لزوماً به معنای یافتن تبیین علی برای آگاهی پدیداری نیست و مغز تنها شرط لازم برای آگاهی است، نه شرط کافی. دکتر مقدسی با تکیه بر آرای توماس نیگل، استدلال می‌کند که عبور از این بحران تبیینی نیازمند بازتعریف مفهوم «ماده» است؛ ماده موجودیتی صرفاً بی‌شعور نیست، بلکه بن‌مایه‌ای بالقوه از آگاهی را در خود نهفته دارد. در نقطه مقابلِ این نگاه، دیدگاه رادیکال دنیل دنت مطرح می‌شود که آگاهی و مفهوم «خویشتن» را صرفاً یک «توهم کاربری» و حاصل عملکرد موازی پیش‌نویس‌های متعدد مغزی می‌پندارد. با این حال، شواهد بالینی نظیر تجربه بیماران مبتلا به «مه مغزی» نشان می‌دهد که حتی در زمان گسستِ پردازش‌های منسجم مغزی، همچنان یک «منِ آگاه» برای درک این فروپاشی وجود دارد که این واقعیت، نظریه دنت را در عرصه بالینی به چالش می‌کشد. برای تبیینِ گذار از هوشیاریِ عینی به آگاهیِ ذهنی، الگوی استعاری «چرخش مکعب روبیک» و نظریه «اسطوره‌شناسی عصبی تکاملی» ارائه می‌شود که آگاهی را به مثابه «معنای افزوده‌ای» در نظر می‌گیرد که ذهن برای درک و ایجاد پیوستگی، به جهان مادی تزریق می‌کند. بدیع‌ترین و مهم‌ترین دستاورد این مباحث، پیوند آن‌ها با بن‌بست‌های پزشکی مدرن در درمان بیماری‌های تحلیل‌برنده عصبی نظیر ام‌اس و آلزایمر است. ناتوانی در درمان قطعی این بیماری‌ها ریشه در فقر ابزارهای پزشکی یا کمبود دانش ایمنی‌شناسی ندارد، بلکه ناشی از درک تقلیل‌گرایانه و مکانیکیِ نوروساینس از مغز است و این حوزه برای پیشرفت، نیازمند یک تغییر پارادایم اساسی است. در نهایت نتیجه‌گیری می‌شود که برای حصول موفقیت در فرایند درمان و فهم دقیق‌تر ذهن، علم پزشکی باید تجربه کیفی و اول‌شخص بیمار از رنج را در کنار داده‌های عینی (مانند تصاویر MRI) به رسمیت بشناسد؛ رویکردی که نشان می‌دهد «دوگانه‌انگاری جوهری دکارت»، به‌رغم تمامی نقدهای مدرن فیلسوفان فیزیکالیست، در تجربه زیسته و عرصه بالینی همچنان معتبر و اجتناب‌ناپذیر باقی مانده است. 📚 لینک جلسه: https://www.youtube.com/watch?v=Hhh4f2UExNg مرکز علم و الهیات؛ پژوهشکدهٔ مطالعات بنیادین علم و فناوری دانشگاه شهید بهشتی 🆔 @The_Science_and_Theology_Center

🖍 معرفی دورهٔ نسخه‌شناسی توسط دکتر بنفشه افتخاری ثبت‌نام دورهٔ تابستانی آنلاین مقدماتی نسخه‌شناسی - ترم اول ‌ 👤 مدرس: دکتر بنفشه افتخاری ⏰ زمان: چهارشنبه‌ها، از ساعت ۱۹ تا ۲۰:۳۰ 🗓شروع دوره: چهارشنبه ۷ مرداد ⬆️ توضیحات کامل دوره ❇️ 🔮 t.me/nutqiyyat 🔮 t.me/nutqiyyatlib 🔮  t.me/nutqiyyat_classes 🔮 instagram.com/nutqiyyat 🔮 https://youtube.com/@nutqiyyat

📣 آغاز ثبت‌نام دورهٔ تابستانی آنلاین مقدماتی نسخه‌شناسی - ترم اول چهارمین بار که در نطقیات برگزار می‌شود. 👤 مدرس: دکتر بنفشه افتخاری ⏰ زمان: چهارشنبه‌ها، از ساعت ۱۹ تا ۲۰:۳۰ 🗓 🗓 شروع دوره: چهارشنبه ۷ مرداد 👤 آشنایی با استاد: - کارشناسی ارشد تاریخ علم - دانشگاه تهران - ارشد فلسفهٔ تحلیلی - دانشگاه ژنو سوئیس، زیر نظر استاد پاسکال آنژل - دکتری فلسفه، گرایش تاریخ و فلسفهٔ علم، دانشگاه لیون 3 ( ژان مولن )، فرانسه - زیر نظر استاد برونو پنشار - پسادکترای مطالعهٔ هوشمند نسخ و متون کهن علمی - فلسفی دوره اسلامی. عنوان تحقیق: استانداردهای نوین بررسی و توصیف نسخ خطی بر اساس سیستم بریل - عربیکا - عضو پروژهٔ فاسیف فرانسه - عضو بنیاد حکمت و طبیعیات فرهنگستان علوم پزشکی ایران 🌐 معرفی صفحات دکتر بنفشه افتخاری در فضای مجازی: 🔮 کانال تلگرامی 🔮 صفحهٔ اینستاگرام 🐣 اکانت ایکس ( 🐦 توییتر ) ⭕معرفی دوره: دورهٔ مقدماتی نسخه‌شناسی گام نخست از مطالعهٔ روشمند نسخ خطی است که کسب مهارت در مواجهه با منابع دست اول تاریخی را افزایش می‌دهد. دوره شامل شناخت کلیات در مطالعهٔ نسخ خطی، تشخیص شاخص‌های مهم تاریخی به همراه تمرین برای پرورش مهارت در نسخه‌خوانی است. 💬 سرفصل مطالب: جلسهٔ اول: معرفی منابع و اجزای عمومی نسخ خطی؛ تشخیص متن اصلی. جلسهٔ دوم: انواع و اجزای متن همراه با بررسی مصداقی. جلسهٔ سوم: سبکهای نوشتاری و دستخط ها جلسهٔ چهارم: علایم و مخفف ها جلسهٔ پنجم: شاخصه های تاریخی متون 📑 بعد از پایان دوره در صورت کسب امتیاز لازم گواهی شرکت در دوره صادر می‌شود. نمونهٔ گواهی صادرشده برای دورهٔ دوم: 🖍 t.me/nutqiyyat/14119 📽️ فیلم معرفی دوره توسط دکتر بنفشه افتخاری: 🖍 t.me/nutqiyyat/14120 📞 برای ثبت‌نام و مشاوره در خصوص دوره لطفا با آیدی زیر تماس بگیرید: t.me/nutqiyyat_admin ❇️ 🔮 t.me/nutqiyyat 🔮 t.me/nutqiyyatlib 🔮  t.me/nutqiyyat_classes 🔮 instagram.com/nutqiyyat 🔮 https://youtube.com/@nutqiyyat

پژوهشکده تاریخ علم با همکاری مجله پوشه و کافه اینوئیت تصویرسازی علمی و دگرگونی دانش به بهانهٔ انتشار شمارهٔ دهم مجله پوشه سخنرانان: عرفان خسروی امیرمحمد گمینی یکشنبه ۴ مرداد ساعت ۱۸ کافه اینوئیت

جلسۀ دفاع از پایان‌نامۀ «بازتاب باور به چشم‌زخم در متون علمی فارسی دورۀ اسلامی» دانشجو: صدف فقیهی استاد راهنما: دکتر یونس کرامتی داور داخلی: دکتر امیرمحمد گمینی داور خارجی: دکتر حامد آرضائی مکان: تقاطع شهید مفتح و شهید مطهری - دانشکدۀ الهیات دانشگاه تهران زمان: دوشنبه ۵ مرداد ۱۴۰۵ ساعت ۱۰ صبح