فلسفه علم

تصویری نو از تکامل و انسان: انس می‌گیرد و سازش می‌یابد در مسابقه‌ای شرکت کرده‌اید که خط پایان آن دائماً جابه‌جا می‌شود. هر بار که به مقصد نزدیک می‌شوید، مقصد چند متر دورتر می‌رود. برای دهه‌ها، بخش بزرگی از زیست‌شناسی تکاملی بر این فرض استوار بود که موجودات زنده در حال سازگار شدن با محیط خود هستند. محیط همان صحنه نسبتاً ثابتی بود که انتخاب طبیعی روی آن عمل می‌کرد. جهش‌های سودمند نادر بودند، اما وقتی رخ می‌دادند، انتخاب طبیعی آن‌ها را حفظ می‌کرد و به تدریج موجودات را با محیط سازگارتر می‌ساخت. اما پژوهش جدیدی از دانشگاه میشیگان روایت متفاوتی عرضه می‌کند. پژوهشگران نشان داده‌اند که جهش‌های سودمند احتمالاً بسیار فراوان‌تر از چیزی هستند که نظریه‌های رایج تصور می‌کردند. مسئله این نیست که طبیعت راه‌حل‌های خوب پیدا نمی‌کند. مسئله این است که محیط آن‌قدر سریع تغییر می‌کند که بسیاری از این راه‌حل‌ها هرگز فرصت تثبیت پیدا نمی‌کنند. جهشی که امروز مزیت محسوب می‌شود، ممکن است فردا بی‌فایده یا حتی زیان‌آور شود. پژوهشگران این وضعیت را نوعی «ردیابی سازشی» توصیف می‌کنند: جمعیت‌ها دائماً در حال پاسخ دادن به محیط‌اند، اما محیط سریع‌تر از آن تغییر می‌کند که سازگاری کامل ممکن شود. در این تصویر، تکامل دیگر حرکت آرام به سوی یک تعادل پایدار نیست؛ بلکه تعقیب دائمی جهانی است که قواعدش پیوسته عوض می‌شود. وقتی امروز به ژنوم‌ها نگاه می‌کنیم و تغییرات اندکی می‌بینیم باید بدانیم در این میان تعداد زیادی از جهش‌های سودمند ظهور کرده‌اند، اما پیش از آنکه فرصت تثبیت پیدا کنند، شرایط تغییر کرده است. در این روایت جدید، طبیعت کمتر شبیه مهندسی است که به سمت یک طراحی بهینه حرکت می‌کند و بیشتر شبیه قایقرانی است که روی دریایی متلاطم، مدام مسیر خود را اصلاح می‌کند. این یافته در بازنگری در تبیین‌های تکاملی در علوم انسانی و اجتماعی اهمیت دارد. معرفت‌شناسی تکاملی بسیاری از روایت‌های معرفت‌شناسی تکاملی، به‌ویژه روایت‌های متأثر از پوپر دانش را حاصل فرایند حذف خطا و انتخاب نظریه‌های سازگارتر می‌دانند. این پژوهش یادآوری می‌کند که تناسب همیشه وابسته به محیط است. اگر محیط‌های شناختی و اجتماعی دائماً در حال تغییر باشند، آنگاه شاید نظریه‌ها صرفاً به حقیقت نزدیک‌تر نمی‌شوند؛ بلکه در جهت سازگار شدن با شرایط خاص تاریخی تغییر می‌کنند. در چنین نگاهی، دانش کمتر شبیه انباشت پاسخ‌های نهایی و بیشتر شبیه توانایی حفظ یادگیری در جهان‌های متغیر است. مسئله اصلی دیگر «یافتن بهترین نظریه» نیست، بلکه توسعه ظرفیت بازسازی مداوم چارچوب‌های فهم است. اقتصاد تکاملی بخشی از اقتصاد تکاملی، به‌ویژه سنت متأثر از هایک بر سازگاری تدریجی نهادها با محیط رقابتی تأکید می‌کند. اما اگر محیط دائماً تغییر کند مفهوم «کارایی» باید با مفاهیمی مانند تاب‌آوری، انعطاف‌پذیری و ظرفیت تحول تکمیل شود. بهترین نظام اقتصادی الزاماً کارآمدترین نظام در شرایط فعلی نیست؛ بلکه نظامی است که بتواند در برابر تغییرات پیش‌بینی‌ناپذیر دوام بیاورد. روان‌شناسی تکاملی روان‌شناسی تکاملی اغلب بسیاری از ویژگی‌های انسانی را با ارجاع به سازگاری‌های شکل‌گرفته در محیط اجدادی توضیح می‌دهد. مفهوم «ناهماهنگی تکاملی» (evolutionary mismatch) نیز از همین جا ناشی می‌شود: مغز ما برای جهانی دیگر طراحی شده است. یافته‌ی جدید می‌گوید حتی در گذشته نیز سازگاری کامل وجود نداشته است. جمعیت‌ها همواره در حال تعقیب محیط بوده‌اند. در نتیجه شاید انسان را نباید مجموعه‌ای از سازگاری‌های تثبیت‌شده دانست، بلکه باید او را سامانه‌ای دید که برای زندگی در شرایط عدم قطعیت تکامل یافته است. این تفاوت مهمی‌ست. در نگاه تکاملی رایج انسان موجودی است که برای پاسخ‌های خاص طراحی شده است. در نگاه جدید انسان موجودی است که برای یادگیری و بازآفرینی پاسخ‌ها تکامل یافته است. اخلاق تکاملی اگر تکامل هیچ مقصد نهایی ندارد و سازگاری کامل هرگز حاصل نمی‌شود اخلاق باید بیش از آنکه مجموعه‌ای از قواعد بهینه باشد، و می‌توان آن را ظرفیت جوامع برای هماهنگی با شرایط متغیر درنظر گرفت. فضای اخلاقی نیز مانند فضای زیستی، نیازمند تنوع، آزمایش، خطا و یادگیری مستمر است. فهم ما از انسان شاید مهم‌ترین پیام این مقاله آن باشد که باید از تصویری که انسان را موجودی «بهینه‌شده» می‌داند فاصله بگیریم. در بسیاری از روایت‌های علوم انسانی، فرض می‌شود که تکامل در گذشته مشکلات اصلی را حل کرده و اکنون ما وارث آن راه‌حل‌ها هستیم. اما این پژوهش تصویری دیگر پیشنهاد می‌کند. انسان محصول نهایی یک فرایند بهینه‌سازی نبوده، بلکه موجودی است که از دل تاریخ طولانیِ سازگاری‌های ناتمام بیرون آمده است. شاید مهم‌ترین ویژگی ما توانایی زندگی کردن در جهانی است که پاسخ‌های دیروز در آن همیشه برای فردا کافی نیستند. هادی صمدی @evophilosophy