کانال معرفة الرجال و الآثار

ارزیابی اعتبار کتاب مزار عبدالله اصم 👤 امیرحسن خوروش آینهٔ پژوهش، شمارهٔ ۲۱۷، فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۵، ص۱۶۷-۲۰۱ عبدالله بن عبدالرحمن اصم (د. حدود ۲۲۰ق) از راویان متقدم حدیث شیعه در بصره است که کتاب حدیثی مستقلی در خصوص زیارت امام حسین (ع) داشته است. ابن‌قولویه قمی (د. ۳۶۸ق) مؤلف کتاب معروف کامل الزیارات،‌ تعدادی از روایات کتابش را از این اثر اصم برگرفته است. ✔️ محتوای روایات این کتاب از قدیم مورد تردید نقّادان بوده است. احمد بن حسین غضائری، رجالی نقّاد معروف بغداد، محتوای کتاب را دالّ بر «خباثت عظیم» و «مذهب متهافت» نویسنده می‌داند. نجاشی، رجالی بزرگ بغداد، نیز از کسی که کتاب را دیده نقل می‌کند که تمام این کتاب «تخلیط» است. در دوران معاصر نیز دانشورانی چون آقایان سید علی سیستانی، سید احمد مددی، و سید محمدجواد شبیری زنجانی از وجود داستان‌پردازی یا حدیث‌سازی در روایات این کتاب گفته‌اند. از سوی دیگر برخی از عالمان نیز از وثاقت تمام راویان کامل الزیارات دفاع می‌کنند و برخی به طور مشخص بر وثاقت اصم تأکید می‌کنند (نمونه: نقد دیدگاه آیت‌الله سیستانی در حوزۀ اعتبار و اعتباربخشی کامل الزیارات؛ بررسی اصالت روایات عبدالله بن عبدالرحمن الاصم در تراث امامیه). 🔖در این پژوهش، تلاش شده بدون در نظرگرفتن قضاوت‌های رجالیان دربارۀ کامل الزیارات و اصم، به صورت موردی و عینی‌تری شیوۀ روایت‌گری اصم در کتاب مزارش مورد بررسی قرار گیرد: در بخش اول این پژوهش، روایات مزار اصم در منابع دردست مانند کامل الزیارات شناسایی شده و توضیح داده شده که چرا انتساب مجموعۀ این احادیث به او درست است و مجموعۀ احادیث مزار -بر خلاف نظر برخی- واقعاً به صورت دست‌نخورده از کتاب او باقی مانده است. در این بخش همچنین گفته شده که احادیثی که از مزار عبدالله اصم باقی مانده، ۲۶ حدیث است که اکثراً متن‌هایی طولانی دارند و اصم آن‌ها را از راویان مختلفی نقل می‌کند؛ با این حال، جز ۳ حدیث، دیگر احادیث را هیچ‌کس غیر از اصم از آن راویان نقل نکرده است. ⬅️ در بخش دوم مقاله که مهم‌ترین بخش آن است، روایات مزار اصم تفصیلاً بررسی شده است. در این بخش ۱۴ مجموعه از کلیشه‌ها یا عبارات تکراری اصم شناسایی شده که او در متون مختلفی که به راویان مختلف نسبت می‌دهد از آن‌ها استفاده کرده است. این بخش نشان می‌دهد که در واقع روایات بلند اصم از مشایخ متعددِ ادعایی‌اش، چیزی نیستند جز ملغمه‌ای از مجموعه درون‌مایه‌های کلیشه‌وار و تکراری عبدالله اصم. ⬅️در واقع شناسایی سبک متنی اصم و مشاهدۀ تکرار کلیشه‌هایش در روایاتش کارکردی دو طرفه دارد: از طرفی نشان می‌دهد که انتساب این مجموعه احادیث به او درست است، و از طرف دیگر نشان می‌دهد که انتساب این مجموعه احادیث به مشایخِ متعدد اصم نادرست است و پرداخت و برساخت شخص اصم است. سپس روایات اصم از مشایخ مختلفش با هم مقایسه می‌شود تا معلوم شود که ادبیات و سبک پردازش شخص اصم در این متون حضور دارد یا نه. 📝 در بخش سوم، جداگانه سه روایت از مزار اصم که ظاهراً سند مستقل داشته، مورد کنکاش قرار می‌گیرد. از جهت سندی مشخص می‌شود که هیچ‌کدام از اسناد نمی‌تواند متصل و واقعاً مستقل از اصم باشد و باید انتحال و سرقت‌شده از او باشد. از جهت متنی هم با استفاده از بحث جامع بخش دوم، این سه حدیث بررسی شده و معلوم شده که این سه حدیث، آکنده از کلیشه‌ها و عبارات تکراری اصم است و بنابراین این سه حدیث هم باید پردازش شخص اصم باشد. 🔗 افزون بر این، در بخش سوم، ضمن بحث سندی از طرق ظاهراً مستقل از اصم، ایدهٔ استاد سید محمدجواد شبیری دربارهٔ استفادهٔ صدوق در باب «ثواب زیارة الحسین علیه السلام» ثواب الأعمال از کامل الزیارت ابن قولویه نیز پیگیری شده و شواهدی به نفع درستی آن آمده است. @Al_Meerath