Mashalli
前往频道在 Telegram
Azərbaycan iqtisadiyyatı barədə maraqlı faktlar və fikirlər. Əlaqə üçün: @tgramana
显示更多1 870
订阅者
+224 小时
-67 天
-1930 天
数据加载中...
标签云
无数据
有任何问题？请刷新页面或联系我们的客服。
进出提及
---
---
---
---
---
---
吸引订阅者
九月 '26
九月 '26
+5
在0个频道中
八月 '26
+36
在2个频道中
Get PRO
七月 '26
+55
在2个频道中
Get PRO
六月 '26
+26
在2个频道中
Get PRO
五月 '26
+22
在2个频道中
Get PRO
四月 '26
+15
在3个频道中
Get PRO
三月 '26
+45
在4个频道中
Get PRO
二月 '26
+22
在3个频道中
Get PRO
一月 '26
+26
在2个频道中
Get PRO
十二月 '25
+14
在3个频道中
Get PRO
十一月 '25
+14
在3个频道中
Get PRO
十月 '25
+22
在2个频道中
Get PRO
九月 '25
+31
在4个频道中
Get PRO
八月 '25
+34
在3个频道中
Get PRO
七月 '25
+16
在2个频道中
Get PRO
六月 '25
+9
在3个频道中
Get PRO
五月 '25
+27
在3个频道中
Get PRO
四月 '25
+30
在3个频道中
Get PRO
三月 '25
+28
在5个频道中
Get PRO
二月 '25
+30
在4个频道中
Get PRO
一月 '25
+54
在5个频道中
Get PRO
十二月 '24
+37
在4个频道中
Get PRO
十一月 '24
+44
在2个频道中
Get PRO
十月 '24
+46
在3个频道中
Get PRO
九月 '24
+28
在2个频道中
Get PRO
八月 '24
+30
在2个频道中
Get PRO
七月 '24
+17
在2个频道中
Get PRO
六月 '24
+23
在3个频道中
Get PRO
五月 '24
+37
在4个频道中
Get PRO
四月 '24
+45
在4个频道中
Get PRO
三月 '24
+48
在4个频道中
Get PRO
二月 '24
+62
在9个频道中
Get PRO
一月 '24
+93
在4个频道中
Get PRO
十二月 '23
+54
在3个频道中
Get PRO
十一月 '23
+31
在4个频道中
Get PRO
十月 '23
+31
在5个频道中
Get PRO
九月 '23
+34
在0个频道中
Get PRO
八月 '23
+21
在0个频道中
Get PRO
七月 '23
+57
在0个频道中
Get PRO
六月 '23
+35
在0个频道中
Get PRO
五月 '23
+45
在0个频道中
Get PRO
四月 '23
+118
在0个频道中
Get PRO
三月 '23
+56
在0个频道中
Get PRO
二月 '23
+30
在0个频道中
Get PRO
一月 '23
+52
在0个频道中
Get PRO
十二月 '22
+41
在0个频道中
Get PRO
十一月 '22
+28
在0个频道中
Get PRO
十月 '22
+37
在0个频道中
Get PRO
九月 '22
+51
在0个频道中
Get PRO
八月 '22
+86
在0个频道中
Get PRO
七月 '22
+31
在0个频道中
Get PRO
六月 '22
+38
在0个频道中
Get PRO
五月 '22
+81
在0个频道中
Get PRO
四月 '22
+34
在0个频道中
Get PRO
三月 '22
+44
在0个频道中
Get PRO
二月 '22
+18
在0个频道中
Get PRO
一月 '22
+20
在0个频道中
Get PRO
十二月 '21
+20
在0个频道中
Get PRO
十一月 '21
+37
在0个频道中
Get PRO
十月 '21
+42
在0个频道中
Get PRO
九月 '21
+48
在0个频道中
Get PRO
八月 '21
+68
在0个频道中
Get PRO
七月 '21
+31
在0个频道中
Get PRO
六月 '21
+20
在0个频道中
Get PRO
五月 '21
+39
在0个频道中
Get PRO
四月 '21
+51
在0个频道中
Get PRO
三月 '21
+46
在0个频道中
Get PRO
二月 '21
+54
在0个频道中
Get PRO
一月 '21
+205
在0个频道中
Get PRO
十二月 '20
+1 598
在0个频道中
| 日期 | 订阅者增长 | 提及 | 频道 | |
| 03 九月 | +2 | |||
| 02 九月 | +1 | |||
| 01 九月 | +2 |
频道帖子
Azərbaycanda yumor hissi olmadan yaşamaq çətindir. Bəzən yumor hissi olmayan insanların (deyəsən absolyut çoxluq belədir) ölkədə necə yaşadıqları haqqında düşünürəm. Fikrimcə bu mümkün də deyil. Dünənki xəbərlərdə bu söhbəti gördüm və müvafiq qərarlar ilə tanış oldum (cinayət işinə görə 10 min "hədiyyə" almaq niyyətində idi).
Yeri gəlmişkən, məhkəmə də (hamı razı idi, prokuror belə) müvafiq şəxsin istəyini nəzərə alıb, ərizəni baxılmadan geri qaytardı.
| 2 | 2.1. Bir il yarım ərzində əsas istiqamətlər üzrə (Gənclik-20 Yanvar, Nəriman Nərimanov-20 Yanvar, Gənclik-Elmlər Akademiyası, Koroğlu-20 Yanvar) həm marşrut sayını artırmalı idi, həm də hər marşruta düşən avtobus sayı artırılmalı idi. Yəni insanlar ən azı alternativləri görsünlər. Görsünlər ki, avtobuslar çoxdur, daha rahat çatmaq olar və s.;
2.2. Əsas istiqamətlər üzrə avtobus zolaqlarını təşkil etmək lazım idi. Misal üçün, Gənclik-20 Yanvar istiqamətində əsas yollardan biri keçmiş İnqilab küçəsidir. Bu küçədə hərəkət problemlidir, amma şəhərin nəqliyyatını tənzimlənməyə xidmət edən kifayət qədər marşrut xətti mövcuddur. Bu küçə üzrə avtobus zolağın təşkili çox vacibdir, amma edilməyib;
2.3. Proses başlayanda əlavə marşrutların təşkili. Ən azı bu istiqamətdə nəsə ediblər.
3. ADY da bu prosesə qoşulmalı idi. İlk əvvəl 2025-ci ildə hökumətə əlavə investisiyalar üçün müraciət etməli idilər. Əlavə investisiyalar həm lazımı təmir işlərini daha tez keçirtməyə, həm də Abşeron dairəvi yolunda qatar sayının artırılmasına yönəlməli idi. Misal üçün, indi ən lazımı saatlarda Bakı Vağzalında Koroğlu istiqamətinə qatarlar 15-25 dəqiqədən bir hərəkət edir. Bu tezliyi artırmaq lazım idi. Xırdalan istiqamətində isə vəziyyət lap bərbaddır. Saat 5-6 arası yalnız bir qatar gedir. Ondan sonra qatarlar 15-30 dəqiqə intervalı ilə hərəkət edirlər. Yəni metro bağlı olduğu dövrdə "20 Yanvar" stansiyasına və ərazisinə təzyiqi azaltmaq üçün Xırdalan və əks istiqamətlərdə qatarlar 10 dəqiqədən bir hərəkət etməlidirlər (özüdə gün ərzində. İnsanların öyrəşməsi üçün bu vacib məqamdır). Reallıqda isə metro bağlanandan iki həftə sonra ADY "Xırdalan–Biləcəri sahəsində infrastrukturun yenilənməsi çərçivəsində dəmiryol körpüsünün bərpasına başlayıb". Nəticədə "Xırdalandan Bakıya hərəkət edən qatarlar əvvəl 26 dəqiqəyə çatırdısa, indi 45 dəqiqəyə çatacaq". Bunu əvvəlcədən, misal üçün, yay aylarında etmək mümkün deyildi? Konkret olaraq metronun bağlanmasını gözləyib etmək lazım idi? Düzdür deyilir ki, "hərəkətin tədris ili başladıqdan qısa müddət sonra tam bərpası nəzərdə tutulur", amma.. nəsə.
Hər bir halda nəqliyyat sahəsində çalışan struktur və qurumlar indiki vəziyyətin effektini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq iqtidarında idilər, amma... etmədilər. Hələ ki, tədris ili, Formula-1 və s. başlamayıb, amma başlayandan sonra nə olacaq - təsəvvür etmək çətindir. Dünən müvafiq yollardan kənarda belə avtobusu 15 dəqiqə gözləməli oldum. O da dolu gəldi, insanlar artıq bir-birini itələyə-itələyə olaraq daxil olurdular.
Başqa tərəfdən düşünürəm ki, bizim hökumətimizdə planlamaya qarşı allergiya var deyə heç nəyi planlamayıb, edirlər. Nəticədə hər şey belə alınır. | 184 |
| 3 | Planlama haqqında
Hələ keçən ilin yanvarında elan olunmuşdu ki, metroda Qırmızı və Yaşıl xətlər ayrılacaq. Düzdür bu barədə çoxdan danışılır, amma 2025-ci ilin əvvəlindən artıq elan olunmuşdu ki, müvafiq tədbirlər planı hazırlanıb, artıq tender işləri aparılır və s. Yəni 1.5 ildən uzun müddətdir ki, hamı bilir ki, "Nizami" və "28 May" arasında metro hərəkəti dayandırılacaq. Həm də hamı bilirdi ki, bu işlər ən azı 10 ay müddətində həyata keçiriləcək (bizim metronun iş tərzini nəzərə alsaq, ən azı bir il olacağını problemsiz deyə bilərik). Başqa sözlə artıq 2025-ci ildə müvafiq sahədə məşğul olan qurumlar - Bakı Metropoliteni və AYNA - artıq nə edəcəklərinə dair planlar qurmalı idilər. İctimai nəqliyyat sahəsi elə bil sahədir - sən onu "bir-iki ay bağlayıb, işimi bitirib, sonra açaram" etmək iqtidarında deyilsən.
Bir müddət planlama sahəsində çalışanda, mən də eyni məsələlər ilə üzləşirdim. Misal üçün, deyilirdi ki, müvafiq dövrdə bu və ya digər alət/avadanlıq/anbar işləməyəcək. Adətən bu barədə ən azı 6-9 ay əvvəlcədən məlum olur. Bunu nəzərə alaraq artıq əvvəlcədən konkret addımlar üzərində çalışırdım və plan hazırlayırdım. Bəzi istiqamətlər üzrə isə addımlar artıq tədricən atılırdı ki, birdən birə heç bir şok yaşanmasın. Görünür ki, ictimai nəqliyyat sahəsində çalışan qurumlar sürprizləri çox sevirlər və bu və ya digər tədbirə bir-iki gün qalmış hazırlaşmağa başlayırlar. İndiki vəziyyəti başqa cür təsvir etmək çətindir. Bəs reallıqda hansı addımlar atılmalı idi?
Ümumiyyətlə ilk əvvəl Bakı nəqliyyatında metronun əhəmiyyətini nəzərə alaraq, mən daha çox Koroğlu-Dərnəgül istiqamətində stansiyaların tikintisi üzərində çalışardım. Özü də burada ehtimal edirəm hətta yerüstü stansiyaların tikintisində ciddi bir problem olmazdı. Yəni əvvəlcə bu iki stansiyanı birləşdirib, sonradan iki xəttin ayrılması üzərində çalışmağa başlayardım. Bununla da mümkün ola biləcək nəqliyyat problemlərini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq olardı. Amma metro bir az daha çətin yolu seçdi. Bu halda nə edilməli idi:
1. Bəllidir ki, "Nizami" və "28 May" stansiyaları arasında əlaqəni bərpa etmək lazım idi. Burada "velosiped" icad etmədən, sadəcə iki stansiya arasında ekspress avtobusların hərəkətini təşkil edilməli idi. Bunun üzərində hətta AYNA yox, Bakı Metropoliteni özü işləyə bilərdi. Onsuzda "Bakubus"-ı ona veriblər. Yəni əvvəlcədən əlavə avtobusların alışı və müvafiq istiqamətdə mövcud ola biləcək problemləri aradan qaldırmaq üçün AYNA və YPX ilə işləri həyata keçirmək. Əslinə qalsa "28 May"-dan "Nizami" istiqamətinə getmək çox da çətin deyil. Yeganə marşrut Füzuli və Ş. Qurbanov küçələri üzrə gedir. Burada iş çox asandır - artıq mövcud olan avtobus zolaqlarını yoxlamaq, bütün marşrut boyu olmayan yerlərdə onu təşkil etmək. Əks istiqamətdə bir az çətindir. Burada dönüş etmək üçün avtobuslar Abdulla Şaiq küçəsinə kimi qalxırlar, sonra da böyük bir axına daxil olmalı olurlar. Bu da tıxac vaxtı çox böyük çətinlik yaradır. Bunu da YPX ilə razılaşdırıb, avtobus zolaqların, onlar üçün döngə hərəkəti üçün zolaqların və s. təşkili ilə problem həll oluna bilər. Nəticədə bir istiqamətdə hərəkət 5 dəqiqə, əks istiqamətdə isə 7-8 dəqiqə təşkil edəcəkdi. Bu istiqamətdə metro onsuzda hardasa 3 dəqiqəyə çatırdı. Müvafiq avtobusları da pulsuz etmək heç bir problem yaratmayacaqdı. Nə buna görə Nəqliyyat nazirliyi, nə Bakı Metropoliteni, nə də digərləri çox böyük vəsait xərcləməli olmayacaqdı. Yeri gəlmişkən, bu işlər üçün büdcəni hesablayarkən, bunu da nəzərə almalı idilər;
2. AYNA isə öz tərəfindən başqa bir istiqamət üzrə çalışmalı idi. Adi ay ərzində iş günlərində "28 May" stansiyasına gündəlik olaraq 45 min insan daxil olur. Bu insanların yarısı Dərnəgül istiqamətində hərəkət edir. Əlavə olaraq digər stansiyalardan gələnlər də eyni istiqamətdə hərəkət edir. Bu da gündəlik ən azı 100-150 min insan deməkdir. Ekspress-avtobuslar bu istiqamətdə bu qədər insan daşımaq iqtidarında deyillər (əsas problem ondan ibarətdir ki, 28 May-da onsuzda avtobus çoxdur). Ona görə əlavə dəstək tədbirləri haqqında düşünməli idilər: | 166 |
| 4 | Avqustun 15-i
Milli Hidrometeorologiya Xidmətinin məlumatına görə avqustun 15-i Bakıda və Abşeron yarımadasında şimal-qərb küləyi əsir, küləyin maksimal sürəti 19 m/s-yə, havanın maksimal temperaturu 32 dərəcəyədək çatır. Yəni orta babat yay günüdür, çox da isti olmayan, amma eyni zamanda sərin də olmayan Bakının sadə bir yay günü idi, amma sən demə ekoloji cəhətdən bu nisbətən vacib bir tarixdir.
Deməli "Earth Overhoot Day" layihəsi çərçivəsində hər il Ölkə Ekoloji Borc Günü müəyyən edilir. Müvafiq gün göstərir ki, əgər bütün insanlar həmin ölkənin sakinləri kimi yaşasaydılar, Yer kürəsinin bir il ərzində təmin edə biləcəyi təbii resurslar bu tarixdə tükənərdi. Başqa sözlə, planetdəki hər kəs həmin ölkədə yaşayan insanlar qədər istehlak etsəydi, Yer kürəsinin bir il üçün nəzərdə tutulan təbii resursları həmin günə qədər istifadə olunmuş olardı. Eyni zamanda təxmin edə bilərik ki, bu ölkədə yaşayanlar faktiki olaraq müvafiq tarixdən sonra gələcək nəsillərdən "borc" götürüb yaşayırlar.
Azərbaycan üçün isə bu tarix avqustun 15-dir. Əgər bütün dünya bizim kimi yaşasaydı, layihə tərtibatçıları hesab edir ki, bütün Yer-in resursları avqustun 15-də bitəcəkdi. Başqa sözlə hər il biz gələcək nəsillərdən 4.5 ayı borca götürürük. | 223 |
| 5 | "Sabah"ın turizmi
Bizdə bu yaxınlarda "Azərbaycan Respublikasında turizmin inkişafına dair 2026–2030-cu illər üçün dövlət proqramı" qəbul olunub. Əslinə qalsa 47-səhifəlik sənəd yerinə sadəcə iki addım atmaq lazımdır: sərhədləri açmaq və vizaları ləğv etmək. Avtomatik olaraq elə ilk ildə bizdə turistlərin sayı iki dəfə artacaq. Yəni bu sahədə xüsusi olaraq "velosiped yaratmaq" (heç velosiped istehsal etmək iqtidarında deyilik) lazım deyil. Vaxtilə turist sayının birdən birə artmasının əsas səbəblərindən biri məhz viza verilmə prosesinin sadələşdirilməsi olmuşdu. Təsəvvür edin ki, bunu ləğv etsək, hansı bir effekt verə bilər (hətta hökumətin sevdiyi Formula-1 gələn insanların sayı bəlkə iki-üç dəfə artacaq). Sərhədlər açılsa isə Rusiya, Gürcüstan, İran və s. vətəndaşların sayı da bir neçə dəfə artacaq.
Yeri gəlmişkən, müvafiq dövlət proqramında qeyd olunub ki, 2030-cu ilə "ümumvətəndaş pasportu əsasında 34 hədəf turizm ölkəsinin vətəndaşlarına münasibətdə vizasız gediş-gəliş rejiminin tətbiqinin təmin edilməsi" planlaşdırılır. Yəni bunu sentyabrın 1-dən belə tətbiq etmək mümkündür, amma niyəsə 2030-cu ilə kimi uzadacaqlar, çünki "hədəf turizm ölkələrinin vətəndaşlarına münasibətdə birtərəfli və ya qarşılıqlı qaydada vizasız gediş-gəliş rejiminin tətbiqi ilə bağlı lazımi dövlətdaxili prosedurların həyata keçirilməsi". Yəni misal üçün, Avropa İttifaqı Azərbaycan üçün vizaların yaxın müddətdə (təxmin edirəm ki, heç uzun müddətdə belə) ləğv etməyəcək. İndi bunu başa düşmək üçün xüsusi biliklərə malik olmaq lazım deyil. Ona görə bəllidir ki, biz keçirdiyimiz Formula-1-dən hər hansı effekt əldə etmək istəyiriksə, o zaman Aİ ölkələri üçün vizaları birtərəfli olaraq ləğv etməliyik. Yoxsa oturub "reklam" effektini ölçürük, amma reklamın getdiyi ölkələrdən gələn turistlərin cəlbinə heç bir marağımız yoxdur.
Başqa tərəfdən indiki şəraitdə turist sayının artması üçün başqa bir imkanlar açılıb. Xatırlayırsınızsa, Bakıda keçirilən bir neçə konsert yaxın xaricdən (xüsusən viza tələbi olmayan ölkələrdən) kifayət qədər çoxlu sayda turist cəlb etmişdi. Cəmi bir gün üçün Bakıya 10-20 min insan gəlmişdi. Bundan əvvəl keçirilən heç bir beynəlxalq tədbir bu qədər insan cəlb etməmişdi. Başqa sözlə belə tipli tədbirlər ən azı yaxın xaricdən ölkəyə həm turist cəlb edə bilər, həm də ölkənin gəlirlərini artıracaq. Yaxın gələcəkdə hər hansı belə bir iri konsertin keçirilməsi deyəsən planlaşdırılmır (Formula-1 çərçivəsində olanları hesablamasaq), amma "Sabah"-ın hesabına yeni bir imkan yarandı.
Deməli Sabah oktyabrın 20-də "Borussiya", noyabrın 25-də "Barselona" və yanvarın 20-də "Napoli"-ni qəbul edəcək. Bu komandalara, xüsusən də "Barselona"ya post-Sovet məkanında maraq çox böyükdür. Gürcüstanda UEFA superkuboku keçiriləndə, elə Azərbaycandan nə qədər insan Tbilisiyə "Barselona"ya baxmaq üçün getmişdi. İndi təsəvvür edin ki, bu qədər insan təkcə Gürcüstandan yox, Rusiyadan, Qazaxıstandan və s. ölkələrdən gələcək. Yəni ən azı bu potensial var. Deməli bunu qəbul etmək üçün müvafiq oyunları ölkənin ən iri stadionunda, Bakı Olimpiya Stadionunda, keçirmək lazımdır, amma... göründüyü odur ki, oyunlar Tofiq Bəhramov stadionunda olacaq. BOS artıq uzun müddətdir ki, futbol oyunlarını qəbul etmir (deyəsən sonuncu dəfə 2023-cü ilin iyul ayında Qarabağ oynamışdı). Düzdür bir il əvvəl yayılan xəbərdə qeyd olunur ki, "əsas meydança 2026-cı ilin mayında keçiriləcək tədbirdən sonra oyunlar üçün hazır vəziyyətə gətiriləcək", amma ondan sonra heç bir səs-səmir yoxdur. Tofiq Bəhramov stadionu isə heç yerli marağı qarşılamaq iqtidarında deyil. | 260 |
| 6 | Şəffaflıq haqqında: bu yaxınlarda düşündüm ki, gərək Azərbaycanda ən azı hesabatlarını ictimaiyyətə təqdim edən şirkətlərin sayını müəyyən etmək yaxşı olardı. Eyni zamanda müvafiq məlumatları ən azı qismən bir faylda toplamaq faydalı olardı. Bir neçə mənbədən istifadə edərək (rəsmi qəzetlər, MEAS və şirkətlərin rəsmi saytları) bu günə kimi 291 şirkətə dair əsas maliyyə məlumatlarını toplaya bilmişəm. Təxmin edirəm ki, bu rəqəm maksimum 400-ə çata bilər (bir sıra şirkətlər hesabatlarını sentyabr-dekabr aylarında paylaşır).
Siyahıda dövlət, özəl şirkətlər və publik hüquqi şəxslər də mövcuddur. Əsas məqsədim daha çox dövlət büdcəsinin mənfəət vergisi üzrə gəlirlərinin strukturunu müəyyən etməkdir. Hələ ki, bu maddə üzrə təmin olunan gəlirin 35%-nə dair məlumatı toplamağa müvəffəq oldum. Əlbəttə ki, siyahıda yer alan şirkətlərin əhəmiyyətli hissəsi maliyyə sahəsinə aiddir (119). Bu da müvafiq sahədə mövcud qanunvericiliklə bağlıdır.
Maraqlısı odur ki, demək olar ki, heç bir şirkətin hesabatı başqası ilə eyni deyil. Hamısı elə bil ki, Beynəlxalq Maliyyə Hesabatı Standartlarına görə məlumatı paylaşırlar, amma bunu fərqli formada edirlər. Dövlət şirkətləri tez-tez yalnız hesabatın ilk 8 səhifəsini təqdim edirlər. Maliyyə sahəsində fəaliyyət göstərməyən özəl şirkətlər isə bir çox hallarda yalnız rəsmi qəzetlərdə paylaşdığı məlumat ilə məhdudlaşırlar. Bəzi şirkətlər standart hesabat verirlər, amma bir sıra məlumatları gizlədirlər, digərləri pdf yerinə jpeg formatında yerləşdirirlər və s. Hətta ASC-lər belə səhmdarlar haqqında məlumatı verməkdən çəkinirlər. Nəticədə vahid sistemə toplamaq bir qədər çətindir (əlbəttə ki, mümkündür, sadəcə müəyyən qədər əziyyət çəkmək lazımdır).
Deməli dünən Navalni komandasının daha bir təhqiqatı qarşıma çıxdı. Təhqiqat Ozon şirkəti ilə bağlı idi və ən maraqlısı o idi ki, bütövlüklə açıq mənbələrdə təqdim olunan məlumatlar əsasında qurulmuşdu. Xaricə köçəndən bəri bir çox rus jurnalist təhqiqatçıları artıq qapalı bazalarda olan məlumatlardan çox istifadə etməyə başlayıblar və bunu normal hesab edirlər (əslinə qalsa indiki şəraitdə, əlbəttə ki, bu normaldır). Amma bu dəfə yalnız şirkət hesabatlarına əsaslanaraq Ozon-un real sahiblərini tapıblar. Ölkə müharibə edir, amma korrupsiya sxemlərində istifadə olunan 4-5 milyon rubl dövriyyəsi olan kiçik şirkətlərin hesabatları dərc olunmağa davam edir. Hesabatlılıq sistemi mövcud olanda belə şeyləri gizlətmək çətindir (ölkədə milyonlarla şirkət mövcuddur və aralarında bunu və ya digərini ayırmaq asan iş deyil).
Bizdə isə hər hansı bir məlumat təsadüfən ictimaiyyətə çıxan kimi onu bu və ya digər formada bloklamağa çalışırlar. Deməli bir neçə il əvvəl Dövlət Vergi Xidməti rəsmi saytında "Kommersiya qurumlarının dövlət reyestrinə daxil edilən məlumatlarındakı dəyişikliklərin tarixçəsi" adlı bir səhifəni istifadəyə verdilər. Bu reyestr niyəsə "Kommersiya qurumlarının dövlət reyestri" ilə bağlı deyildi və nəticədə uzun müddət ictimaiyyətdən gizli saxlanılan bir çox şirkətlər haqqında məlumat əldə edə bildik. Misal üçün, ölkənin ən iri banklarından biri olan Pasha Bankın səhmdarlarından biri Bless MMC-dir. Adi reyestrdə siz bu şirkətin VÖEN-i üzrə axtarış etsəniz, "Daxil etdiyiniz VÖEN-ə uyğun kommersiya qurumu müəyyən olunmamışdır" cavabı alacaqsınız, amma bu yeni reyestrdə bütün mümkün məlumatı əldə etmək mümkün idi.
Mən bu şirkət haqqında məlumatı 2024-cü ilin martında yükləmişdim. Reyestrin məlumatına görə, bu şirkətin qanuni təmsilçisi yox idi, amma 591,2 milyon manatlıq nizamnamə kapitalına malik idi. Bu reyestr təxmini 2 il belə fəaliyyət göstərdi. Bilmirəm nə baş verdi, təxmin edirəm ki, DVX işçilərindən biri bu "səhvi" aşkarladı, amma indi bu reyestr də sizə eyni cavabı verir. Təəssüf mən də bu reyestrdən məlumatları 2024-cü ildə yüklədim, sonradan yeniləməyi hər dəfə yaddan çıxarırdım. | 291 |
| 7 |  Bir az Azərbaycan iqtisadiyyatının tarixindən
Cədvəldə 1846-1847-ci illərdə Bakı limanı üzrə ixrac göstəricilərini görə bilərsiniz. Burada əsas məhsullar göstərilib (rəqəmlər rubl ilə ifadə olunur). 1846-ci ildə Rusiyada yeni "Gömrük məcəlləsi" qəbul olundu və o xarici ticarəti nisbətən bir çox məhdudiyyətlərdən azad etdi (bütün ixrac rüsumları ləğv olundu, bir sıra məhsullara idxal rüsumları ləğv edildi və s.).
Qafqaz bölgəsi bundan əməli-başlı istifadə etdi. Qafqazda yerləşən bütün gömrüklər üzrə dövriyyə ciddi sürətdə artdı və nəticədə hətta gömrük gəlirləri ciddi olaraq azalmadı (Bakı üzrə 20 mindən 18 minə kimi azaldı).
p.s. rəqəmləri birbaşa indiki pula çevirmək çətindir, amma müqayisə üçün fəhlənin illik maaşı 144 rubl təşkil edirdi. İçərişəhərdə 2 mərtəbəli evin qiyməti 1000 rubl idi.
p.p.s. zəfəran ixracatının kəskin azalması əsasən Bakıda məhsul çatışmazlığı ilə bağlıdır. | 288 |
| 8 | 1919-cu ildə seçkilər haqqında
“Müsavat” firqəsinin Nardaran köy şöbəsi Nardaran camaatı tərəfindən Bakı Komitəsinə böylə bir ərzi-hal təqdim etmişdir:
“1919-cu ilin dekabrın 26-da gündüz saat 10 radələrində üçüncü uçastok pristavı Əkbər Məhəmmədov və Məşqətə [Maştağa] pristavı Əhmədcan Mirzəyev bir okolodoçnı və 5 milis ilə Nardaran köyünə gəlmişdilər.
250 nəfər kənd əhli məscid qarşısına toplanıb seçkiyə şüru etdilər [başladılar]. İki nəfər intixab [seçilmǝk] üçün namizəd göstərildi:
1) Əliağa Xəlil oğlu;
2) Ağamirzə Seyfəl oğlu.
Bu iki nəfəri Əkbər ağa səsə qoyduqda, Əliağa Xəlil oğluna 94 səs, Ağamirzə Seyfəl oğluna 102 səs çıxdı. Əkbər Məhəmmədov və Əhmədcan artıq səs alanı qəbul etməyərək, camaatın etirazını dəxi nəzərə almaq istəmədi və əmr etdi ki, milislər camaatı tatarı [qamçı] ilə döyüb dağıtsınlar. Milislər hətta 15 qədər güllə atdılar. Camaat bu vəhşilikdən təngə gəlib, Əkbər Məhəmmədovu döyməyə başladılar...” | 327 |
| 9 | Son iki-üç həftəni xəstəxanada və evdə keçirtdiyim üçün hər axşam bu və ya digər filmə/youtube-videoya baxıram (xəstəxanada olduğum vaxtda günə 1 film, ən azı 1 seriya və 1 iki-üç saatlıq Youtube video). Hiss etdim ki, azərbaycan dilində olan kontenti tapa bilmirəm. Bu dövrdə baxdığım azərbaycandilli Youtube-kanallar bunlardır:
- Kandar - bu kanala çoxdan abunə olmuşam, amma nəsə cəlb etməyib (Hilal Baydarovun 4 saatlıq müsahibəsinə baxmaq heç həvəsli deyildim). Amma xəstəxanada qalanda elə bir gündə iki müsahibəyə - Dj Fateh və Mübariz Əsgərova baxdım. Düzdür bəllidir ki, jurnalistlər ilə müsahibədə aparıcı senzura və s. dair nəsə sual verməyəcək (bura Azərbaycandır və hamımız hər şeyi başa düşürük), amma iki maraqlı buraxılış idi. Tədricən digərlərinə də baxacağam;
- Lamiye Blue-Fox - bizim oxu siyahımız heç vaxt üst-üstə düşməyəcək, amma ən azı mövcud trendlər (müəllif tez-tez indi populyar olan və s. haqqında danışır) və ümumiyyətlə fərqli ədəbiyyat haqqında məlumat verir. Ən azı bu və ya digər əsər haqqında məlumatlı oluram və artıq sonradan oxuyub/oxumamağa dair qərar verirəm;
- Content TV - bu kanalda çıxan Çənə podkast əsasən repə və s. həsr olunub. Düzünü desəm müasir repdən heç məlumatlı deyiləm, amma kanalda olan replə yalnız cüzi əlaqəsi olan bir neçə videoya baxmışam. Misal üçün, bir-iki gün əvvəl Emil Quliyev ilə müsahibəyə baxmışdım, bundan əvvəl İlkin Həsəni, Emin Əfəndi, Kamran Həsənli və s.
Vəssalam. Düzdür parallel olaraq bəzi digər Youtube-kanallarda ayrı-ayrı videolara baxmışam (misal üçün, hətta "Pələng" kanalından Kür çayı üzrə səyahətə (başqa heç bir videosuna baxmaq niyyətim belə yoxdur), Vuvuzela Media üzrə müsahibələr, Fərhad Pərvizi (o da əgər müsahibə səs-küy yaratdısa. Bu günə kimi deyəsən 2 videoya baxmışam)), amma ümumən başqa nəsə bilmirəm. Əgər maraqlı azərbaycandilli Youtube-kanal bilirsinizsə, məsləhət görün. | 352 |
| 10 | O gün danışdığım mövzuya dair bu gün daha bir məqalə ilə tanış oldum. Elə müvafiq essedə istinad verilən Ha-Joon Chang-in "Breaking the mould: an institutionalist political economy alternative to the neo-liberal theory of the market and the state" ("Mövcud çərçivədən kənara çıxmaq: bazarın və dövlətin neoliberal nəzəriyyəsinə institusionalist siyasi iqtisad alternativi") məqaləsi idi. Müəllifin əsas fikri elə qeyd etdiyim essedə ifadə olunmuşdu - yəni azad bazarın yaranması üçün də dövlət lazımdır.
Məqalədə ən maraqlı tərəfi müəllifin göstərdiyi nümunələrdir. Misal üçün, o qeyd edir ki, "many neo-liberal economists, who criticise minimum wages and ‘excessively’ high labour standards in the advanced countries as unwarranted state interventions that set up artificial entry barriers into the labour market, do not regard the heavy restrictions on immigration that exist in these countries as a state intervention (and indeed many of them will support stringent immigration control)" ("İnkişaf etmiş ölkələrdə minimum əməkhaqqını və “həddindən artıq” yüksək əmək standartlarını əmək bazarına süni giriş maneələri yaradan, əsassız dövlət müdaxilələri kimi tənqid edən bir çox neoliberal iqtisadçı bu ölkələrdə mövcud olan immiqrasiyaya dair ciddi məhdudiyyətləri dövlət müdaxiləsi hesab etmir (hətta onların bir çoxu sərt immiqrasiya nəzarətini dəstəkləyir").
Əslinə qalsa elə immiqrasiyaya dair məhdudiyyətlər elə əmək bazarına təsir edən ən əsas məhdudiyyətlərdən biridir. Belə ki, məntiqlə neo-liberallar immiqrasiya məhdudiyyətlərinə qarşı çıxış etməlidirlər, çünki immiqrasiya nəticəsində əməkhaqqı səviyyəsi aşağı düşür və işçilər arasında rəqabət artır (yeri gəlmişkən, işçilər cəhətindən solçular belə immiqrasiyaya qarşı çıxış etməməlidirlər. Düzdür əməkhaqqının aşağı düşməsi də problemdir, amma məhz immiqrasiya vasitəsilə dünya proletariatı birləşə bilər və əməkhaqqının azalmaması uğrunda mübarizə aparacaq, əks halda bu mümkün deyil və tamamilə başqa bir şərait yaranır). Yəni neo-liberallar da sona kimi liberal ola bilmirlər və konkret bir tərəfi tutmağa çalışırlar. Əslinə qalsa isə indi ABŞ, Avropa, Avstraliya və s. özünü kapitalistik və bazar iqtisadiyyatı adlandıran hər bir ölkə immiqrasiya məhdudiyyətlərinə qarşı mübarizə aparmalıdırlar. | 341 |
| 11 |  Maraqlı faktlar sırasında: keçən il ARDNF 57,5 ton qızıl əldə edib. Əldə etdiyi qızılın orta qiyməti bir tona görə 109 milyon USD təşkil edib (ilin əvvəlində 86.8 milyon, ilin sonunda artıq 135 milyon). Bu ilin aprel ayında 22 ton qızılın bir tonunu 158.4 milyon dollara satıb. Nəticədə bu əməliyyatdan təxmini 600 milyon dollar həcmində gəlir əldə edib. | 1 184 |
| 12 |  +1Cədvəl 1. İnvestisiyaların həcmi və ÜDM.
Cədvəl 2. Ödənilməsini təmin olunan gecikdirildiliyən vəsaitin həcmi | 358 |
| 13 | Azərbaycanda çox möhtəşəm bir iqtisadiyyat qurulub – hər şey dövlətdən asılıdır (o gün istinad etdiyim müzakirədə maraqlı bir fikir deyilmişdi: “дело не в том, что очень много государства в экономике, а в том, что в экономике очень мало чего-либо, кроме государства” ("məsələ iqtisadiyyatda dövlətin çox olmasında deyil, məsələ iqtisadiyyatda dövlətdən başqa çox az şeyin olmasındadır"). Deməli ölkədə rəsmi staqnasiya qeydə alınan kimi maliyyə nazirliyi, iqtisadiyyat nazirliyi birdən birə hərəkətə keçdilər və iqtisadiyyata pul yatırımları artırıldı. Bir ay ərzində müxtəlif layihələrə 1.4 milyard manat dövlət investisiyası yatırılmışdı. Müqayisə üçün, may ayında bu göstərici 654 milyon manat idi. Bu hətta əvvəlki il ilə müqayisədə 2.2 dəfə çox idi.
Nəticədə ÜDM 0.8%-lik artım göstərdi. İyul ayında bu işi davam etdilər və artıq 900 milyon manat yatırılmışdı. Düzdür əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 25% az idi, amma hər bir halda ilin əvvəli ilə müqayisədə əhəmiyyətlə dərəcədə çox idi. Rəsmi məlumata görə iyulun sonunda iqtisadiyyatda 1.4%-lik artım qeydə alınmışdı. Yeri gəlmişkən, dövlət investisiyalarında dəyişiklik və ÜDM-də dəyişikliyi müqayisə etsək, 83.6%-lik korrelyasiya göstərir. Müqayisə üçün özəl investisiyaları üçün bu göstərici cəmi 10%-dir.
Maraqlıdır ki, bu investisiyaların effektini müxtəlif sahələrdə görə bilərik. Misal üçün, aylıq olaraq izlədiyim ödənilməsinin təmin olunan gecikdirildiliyən vəsaitin həcminə dair statistikada da bunun effektini görmək olar. Belə ki, ilin ilk yarısında gecikdirilən vəsaitin həcmi keçən il ilə müqayisədə 164%-lik artım göstərmişdi, amma iyul ayında əksinə 13%-lik azalma qeydə alınıb. Yəni təxmin edə bilərik ki, şirkətlər vəsait əldə etdilər və gecikdirilmə azaldı. | 352 |
| 14 |  Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Eldar Əzizov: “Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, son 20 ildə şəhərə 200 milyard dollardan çox investisiya yatırılıb. Bu proses davam edir və inkişaf edir”.
Düzünü desəm bu rəqəmin BŞİH-ə hansı aidiyyətinin olub-olmamasını bilmirəm (BŞİH daha çox öz investisiyaları və ya dövlət investisiyaları haqqında danışmalıdır).
Bəllidir ki, bu dövrdə həyata keçirilən hətta neft-qaz layihələrinə investisiyalar Bakının payına düşürdülər və bunun konkret şəhərin inkişafına heç bir aidiyyəti yoxdur. Amma hər bir halda təsadüfən bu rəqəmi yoxlayarkən maraqlı bir faktla rastlaşdım.
Deməli Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, əsas kapitala investisiyaların həcmində 2005-2025-ci illərdə Bakının payına 195,3 milyard manat düşürdü. Bu da 167 milyard dollar edir (onun da əhəmiyyətli hissəsi sənayenin payına düşür. Misal üçün, 2018-2024-cü illərdə Bakı şəhərinə yatırılan investisiyaların 57% sənayenin payına düşürdü). | 363 |
| 15 | Bu yaxınlarda Rusiyanın iqtisadi cəmiyyətində maraqlı bir hadisə baş verib. Deməli Rusiyada Nikitskiy klub adlı bir forum mövcuddur. Bu forum 2000-ci ildən bəri fəaliyyət göstərir və hər ay bu və ya digər mövzuya həsr olunmuş iclaslar keçirir. Üzvlərin əhəmiyyətli hissəsi fərqli universitetlərdə, qurumlarda fəaliyyət göstərən iqtisadçılardır. Digər sahələrə dair dəqiq nəsə deyə bilmərəm, amma konkret olaraq iqtisadi sahədə belə klubların sayı az deyil (Stolipin, VEO və s.). Bu klublara üzv olan şəxslər hər ay görüşürlər və bu və ya digər mövzunu müzakirə edirlər. Nikitski klubu da may ayında "Rusiyanın iqtisadiyyatı və geosiyasi çağırışlar" mövzusunu müzakirə etmək qərarına gəldi (yeri gəlmişkən, mövzular deyəsən bir il əvvəldən təyin olunur. Başqa tərəfdən təsəvvür edin ki, bu klub 26 ildir ki, hər ay görüşür. Azərbaycanda belə bir klub yaransa deyəsən ikinci ya üçüncü görüşdən sonra hamı bezəcək).
Bu mövzuya dair çıxışı hazırlamaq A.N. Klepaça tapşırıldı. Klepaç Rusiya dövlət bankı olan Vneşekonombankın (indi bu daha çox bizim Sahibkarlıq Fondu kimi fəaliyyət göstərən qurumdur) baş iqtisadçısıdır və eyni zamanda MDU-da çalışır. O may ayının sonunda çıxış etdi və avqustun ortalarında bu klub öz saytında iclasın stenoqramını paylaşdı. Bu stenoqramı xaricdə fəaliyyət göstərən rusdilli KİV-lər gördü və müvafiq olaraq stenoqram əsasında xəbərlər hazırladılar. Ən yaxşı başlığı deyəsən The Moscow Times qoymuşdu, "В главном госбанке Кремля спрогнозировали поражение России в экономической «войне на истощение» с Западом" (Kremlin əsas dövlət bankında Rusiyanın Qərblə iqtisadi “tükəndirmə müharibəsində” məğlub olacağı proqnozlaşdırılıb). Çıxışın müvafiq banka heç bir aidiyyəti yox idi, amma insan oranın baş iqtisadçısıdır və iki gün sonra onu işdən çıxartdılar.
Bu gün oturdum müvafiq iclasın stenoqramı ilə tanış oldum və nə deyim.. maraqlıdır. Təsəvvür edin ki, dövlətə məxsus universitetlərdə fəaliyyət göstərən professorlar, dövlət şirkətləri ilə əlaqədə olan şəxslər və digərləri açıq şəkildə müzakirə zamanı qeyd edirlər ki, ölkənin əsas problemləri "qeyri-adekvat idarəetmə", "aşağı keyfiyyətli idarəetmə", "strateji idarəetmənin olmaması" və s. bu tipli məsələlərdir. Qeyd edirlər ki, hökumət real problemlərin həlli ilə məşğul deyil, gələcəkdə daha çox itirəcək və s. (hətta Ukrayna ilə müqayisədə belə zəifləyir. Əsas çıxışın müəllifin bunu bir neçə dəfə təkrarlayır).
Düzdür bəziləri söhbəti fırlatmağa çalışırdılar, amma moderator pis deyildi və daim mövzunu yuxarıdakı söhbətə qaytarırdı (və yaxşı atmacalar atırdı). Yadımdadır ki, bir dəfə BDU-da müəllimlik etdiyim dövrdə kafedrada hansısa mövzu ilə bağlı müzakirə düşdü və birbaşa dedim ki, "hökumətim atdığı mənasız addımdır". Hamı əslinə qalsa bunu bilirdi, amma birdən buna qarşı danışmağa başladılar. Çox qəribə idi, çünki 2015-2016-ci illər idi, artıq hətta rəsmi medialar belə bu və ya digər iqtisadi addımları tənqid edirdilər. O dövrdə indiki ilə nisbətdə nisbətən daha açıq şəkildə hökuməti tənqid etmək mümkün idi, amma buna baxmayaraq bizim yerli "professorlar" adi kafedrada keçirilən seminarda bunu etməkdən çəkinirdilər.
Hər nə qədər Rusiyada senzura və s. artmağa başlasa da açıq müzakirələr kifayət qədər çoxdur (bu gün həm də Forbes Talk-da yazıçı Denis Draqunski ilə müsahibəyə də baxdım. Yazıçı açıq olaraq senzuraya qarşı çıxış edirdi. Təsəvvür edin ki, bizdə hər hansı yazıçı hökumətin senzurasına qarşı çıxış etsin). Yeri gəlmişkən, elə bu müzakirədə qeyd ediblər ki, ölkənin yeganə xilas yolu insanlardır. Hər nə qədər hökumət insanları sıxsa da, insanlar arasında həm keyfiyyətli, həm də yüksəkixtisaslı kadrlar çıxır (necə deyərlər hökumətin addımları "не благодаря, а вопреки"("sayəsində deyil, buna baxmayaraq")) və yalnız bunun hesabına ölkə gələcəkdə sağ qala bilər, amma bu kadrlar da Qərb ilə müqayisədən ən azı 15-20-40 il geridə olacaqlar. Bu arada mənə həmişə maraqlı gəlir, bizdə ölkəni gələcəyə apara biləcək bu qədər kadr varmı, yaranırmı? Təhsil sistemimiz əlindən gələni edir ki, ölkədə yüksəkixtisaslı kadrlar yaranmasın, amma buna baxmayaraq yaranırmı?... | 417 |
| 16 | Bu gün EKSMO-AST nəşriyyatının prezidentinin Forbes-ə (deyəsən Rusiyada qalan yeganə aşağı-yuxarı normal fəaliyyət göstərən KİVdir) verdiyi müsahibəsinə baxdım. Çox qəribə müsahibə idi. O özü də qəbul edir ki, indiki vəziyyətdə fəaliyyətləri çətinləşib, adi bir kitabın nəşri üçün təxmini 5-8 ay tələb olunur. Bu dövr ərzində müvafiq kitab süni zəka, redaktor və s. tərəfindən yoxlanılır. Bütün bu yoxlanışlara baxmayaraq, heç kim heç bir qarantiya verə bilmir, çünki qanunvericilikdə dəqiq və konkret heç nə yazılmayıb (o gün sosial şəbəkələrin birində filoloqlardan biri yazmışdı ki, LQBT mövzusuna dair yoxlanışa "родился в семье инженера и литературоведа" (mühəndis və ədəbiyyatşünas ailəsində doğulub) cümləsini göndərmişdilər).
Bəs buna dair nə etmək olar? EKSMO-nun rəhbəri deyir ki, heç nə - sadəcə qanunlara tabe olmaq lazımdır və hər ehtimala qarşı hər kitaba görə məsuliyyəti redaktor daşıyır. Məsuliyyət hansı formada ifadə olunur, bunu artıq izah etmədi. Başqa sözlə sakitcə oturaq və heç nə etməyək. Onsuzda ən çox satılan kitablar ya böyük məna daşımayan xarici bədii ədəbiyyatdır ya da yerli, amma daha çox fentezi, horror və s. janrlarına aiddir. Yeri gəlmişkən, keçən il Rusiyada ən çox satılan müəllif Anna Jeyn təxəllüslü yazıçı olub. Əsl adı Anna Potapkina olan bu xanım, üç il əvvəl, 35 yaşında, vəfat edib. Qısa müddət ərzində deyəsən hardasa 16 kitab yazıb. Vəfat etdiyi ildə kitablarının tirajı 730 min civarında olduğu halda, ölümündən sonra kitablarının illik tirajı 2 milyondan az olmur. Romanları əsasən romantika, sevgi, gənclik və s. həsr olunub.
Nəsə belə bir müsahibədən sonra Rusiyanın kitab statistikasını bir az araşdırdım. Deməli keçən il Rusiyada 100.3 min adda 372 milyon kitab nəşr olunub. Kitabların orta tirajı 4 min civarındadır, amma 257 kitabın tirajı 100 min ədədi keçib. Mənə maraqlı gələn başqa bir məlumat idi. Deməli 2025-ci ildə Rusiyada yerli xalqların dilində 895 adda 1,1 milyon kitab nəşr olunub. Əlbəttə ki, əsas hissəsi tatar və başkir dillərində nəşr olunan kitablar təşkil edir, amma bununla belə, misal üçün, yakut dilində 126.3 minlik tirajlı 66 adda kitab nəşr olunub. Bir az araşdırıb öyrəndim ki, bu kitabların 44-ü dövlət hesabına nəşr olunub, daha bir neçəsi Tövrat və s. aiddir, amma ən azı 15 kitab yerli ədəbiyyata aiddir (hətta yerli nəşriyyat da mövcuddur). Hətta 2025-ci ildə 11 yakut kitabı rus dilinə də tərcümə olunub. Prinsipcə bir milyon əhalisi olan respublika üçün bu heç də az deyil. Daha təəccüblü fakt ondan ibarətdir ki, Yakutiyanın paytaxtında 32 (!) kitab mağazası fəaliyyət göstərir. Şəhərin əhalisi 400 min nəfərdir.
Bunu Bakı ilə müqayisə etmək də çətindir. Bütöv Azərbaycanda olan kitab mağaza sayı deyəsən Yakutskda olandan 3 dəfə azdır. 2025-ci ildə rəsmi məlumata görə kitabların pərakəndə satışının həcmi 12.9 milyon manat təşkil edib. Dövlət Statistika Komitəsinin verdiyi rəsmi rəqəmlərə əsaslansaq, bu təxmini illik 2 milyon kitab deməkdir (onun da deyəsən əhəmiyyətli hissəsini Mədəniyyət nazirliyi, kitabxanalar, məktəblilər və s. təşkil edir). Nəsə Bakı kitab infrastrukturu cəhətindən Yakutskdan da geri qalır. | 409 |
| 17 | Universitet dövründə iqtisadiyyat dərslərində daim maraqlı bir məqamla rastlaşırdıq. Xaricdə ali təhsil almayan müəllimlərimin əhəmiyyətli hissəsi 90-cu illərdə və ya 2000-ci illərin əvvəllərində əsasən Sovet dövründən qalmış kitablar vasitəsilə təhsil almışdılar. Eyni zamanda onların müəllimləri də iqtisadi elmi "siyasi iqtisadiyyat" olaraq başa düşürdülər. Nəticədə biz qəribə bir hal ilə rastlaşırdıq. Belə ki, müəllim "ekonomiksi" danışır, amma siyasi iqtisadiyyatdan qalma alətlər ilə onu izah etməyə çalışır. Bir çox hallarda heç özü də bunu başa düşmürdü, amma tələbələr nəticədə heç nə başa düşmürdülər, çünki siyasi iqtisadiyyat ekonomiksi demək olar ki, inkar edir (ona sadəcə qısa müddət ərzində istifadə oluna biləcək texniki alət kimi baxır). Əslinə qalsa müasir "iqtisadi elm" çox primitivdir, sadəcə riyaziyyat biliyini də tələb edir.
Bir müddət əvvəl davranış iqtisadiyyatı ilə bağlı materialları axtararkən maraqlı bir esseyə rast gəldim. Müəllif başlıqda elan edir ki, “İqtisadiyyat mahiyyət etibarilə siyasidir”. Belə başlıqlı esse, əlbəttə ki, məni maraqlandırmaya bilməzdi və mən məqaləni "save" etdim (əlfəcinə saldım - mənim üçün qəribə ifadədir). Nəhayət bu günlərdə oxumaq imkanım yarandı.
Prinsipcə maraqlı essedir. Müəllif qeyd edir ki, iqtisadiyyat dərslikləri tələbələrə tələb-təklifi, əmək bazarı və beynəlxalq ticarəti siyasətdən ayrı təqdim edir. Nəticədə yeni formalaşan iqtisadçılar "izah edə bilirlər", amma heç nə başa düşmürlər (yadıma bir lətifə düşdü "İki analitik qarşılaşır: "Bazarın hara getdiyini heç cür başa düşə bilmirəm...", "Gəl, mən sənə hər şeyi izah edim!" "İzah etməyi mən özüm də bacarıram, amma başa düşmək...". Necə deyərlər hər zarafatda bir həqiqət payı var). Reallıqda hər şey qat-qat çətindir. Hətta "azad bazar"ın formalaşması üçün belə bir çox kənar amillərin mövcudluğu lazımdır (Polanyi demişkən, ən azı dövlət lazımdır).
Müəllif yaxşı qeyd edir ki, "there are government budgets, which are, at their core, moral and political documents" ("dövlət büdcəsi əslində əxlaqi və siyasi sənəddir"). Misal üçün, gəl 500 AZN maaş adama izah et ki, növbəti il də sənin vergin 2% artacaq. Hamımız bilirik ki, dövlət büdcəsi gəlir vergisi hesabına yaşamır və demək olar ki, bundan ciddi bir qazancı yoxdur, amma həm gələn il, həm də ondan sonraki il vergi 2% artacaq. Bunu yalnız aşağı maaş alanlar hiss edəcək, çünki yüksək gəlirli insan üçün əlavə 50 AZN ödəmək ciddi bir problem deyil (qalan vergiləri isə dəyişməz qalır. Hələ bununla bərabər milyonlarla dividend alan şəxslər üçün isə əksinə güzəştlər tətbiq olunur). İndi bunu sadəcə ekonomiksi istifadə edib necə izah edəcəksən? Heç cür mümkün deyil. Məcburi olaraq siyasətə "qarışmalısan". Onu da edən bizdə demək olar ki, yoxdur.
Essedə həm də qeyd olunur ki, mövcud iqtisadi elmin əsası 1870-ci illərdə Cevons, Menqer və Valras tərəfindən qoyulub. Onlar diqqəti əsas məsələlərdən alətlərə yönəltməyə başladılar. Əlbəttə ki, bu o dövrdə bütün hakimiyyətdə olanların xoşuna gəldi və tədricən iqtisadi elm hansısa riyazi alət sisteminə çevrilməyə başladı. Maraqlıdır ki, A. Diton da öz essesində qeyd edir ki, hələ 1970-ci illərdə bu alətbazlıqdan kənara çıxmağa çalışan Fridmen kimi iqtisadçılar var idi, indi isə demək olar ki, yoxdur (əlbəttə ki, birbaşa olaraq belə demir).
Nəsə, cümə günü axşamını mənim kimi evdə keçirirsinizsə, bu esse ilə həm də əlavə olaraq A. Ditonun 3 səhifəlik essesi ilə tanış olmağı tövsiyə edərdim. Və xatırlatmaq istərdim ki, "iqtisadiyyat sadəcə pul, bazar və riyazi modellər haqqında elm deyil, kimin nə əldə etdiyi, kimin qərar verdiyi və cəmiyyətin hansı dəyərləri üstün tutduğu haqqında da elmdir". | 436 |
| 18 | - Y.V. Çəmənzəminli. "Qan içində" və "Keçmiş səhifələr". Oxuduğuma görə birincisi onun ölümündən sonra tapılmış əlyazmadır. Roman Vaqifə həsr olunub və düzünü desəm təxmin edirəm ki, müəllif sağ qalsaydı onu ən azı bir az redaktə edərdi. Ümumən hətta hekayələri ilə müqayisədə həddindən artıq zəif bir əsərdir. Hekayələrinə gəldikdə isə prinsipcə keçən dəfə də qeyd etdiyim kimi bir sıra hekayələri çox xoşuma gəldi. Əsasən inqilabdan əvvəl və ya müvafiq dövrdə yazılan hekayələr toplusudur (öz dövründə də kifayət qədər məşhurlaşmışdı və deyəsən bir neçə dəfə nəşr olunub).
Fərqli hekayələr var, amma biri müəyyən qədər marağımı cəlb etdi. Deməli topluda "Din ayrı qardaşlar" hekayəsi var. Yusif Vəzirin yeni toplularında bu hekayəni axtararkən maraqlı faktla qarşılaşdım - o yoxdur. Biblioqrafiyasında axtarış edərkən öyrəndim ki, bu hekayə sonuncu dəfə azərbaycan dilində 1964-cü ildə nəşr olunub. Yəni Yusif Vəzirin nə Sovet dövründə, nə indiki dönəmdə bəxti gətirməyib. Həm o zaman, həm indi də bütün əsərləri çap olunmur. Hekayə çox qısa və konkretdir. İki nəfər - azərbaycanlı və erməni - qarşılaşır və 1905-ci ildə baş verən hadisələri yada salırlar. Erməni o zaman azərbaycan bazarında fəaliyyət göstərirdi, azərbaycanlı isə erməni məhəlləsində yaşayıb, işləyirdi. Hər ikisi bir-birinə identik hekayə danışır - bütün ailəmi öldürdülər, özüm bir-iki gün necəsə gizlənə-gizlənə məhəllədən çıxmağa müvəffəq oldum. Hekayə də bununla bitir. Yəni çox konkret bir mənası olan və bir fikir irəli sürən hekayədir. Əlbəttə ki, bizim indiki şəraitdə belə hekayələr heç kimə lazım deyil.
- Azərbaycan hekayələri. İki cilddə. İkinci cild. Bakı. 1959. 500s. - Maraqlı bir məcmuə idi. Bir sıra yazıçıları ya ilk dəfə gördüm ya da ilk dəfə əsərləri ilə tanış oldum. Deyə bilərəm ki, çox da pis əsərlər deyil. Misal üçün, ilk dəfə əsərlərini oxuduğum yazıçılar arasında Ə. Vəliyev, S. Şamilov, M. Rzaquluzadə, M.C. Paşayev ("Kələntərovlar ailəsi" - çox maraqlı hekayədir. Deyəsən ailəsi çox diqqətlə əsəri oxuyublar) və s. qeyd edə bilərəm. Prinsipcə aşağı-yuxarı bu məcmuəni mən problemsiz olaraq oxumağa tövsiyə edə bilərəm.
C. Cabbarlı. Seçilmiş pyeslər. Bakı. 1949. 448s. - Cabbarlı fikrimcə bizim ən möhtəşəm yazıçılarımızdan biridir. Əslinə qalsa mən pyesləri oxumağı çox sevmirəm, amma bu dəfə bəxtimə pyeslərin audio-versiyalarını tapdım və çox gözəl və axıcı getdi (amma "Almas" ilə "Nəsrəddin şah"ı oxumalı oldum). Nə deyim, SSRİ-dən əvvəl yazdığı pyesləri kənara qoyuram. Göründüyü odur ki, SSRİ olmasaydı, Cabbarlı "Aydın" tipli melodramatik və ya "Nəsrəddin şah" kimi psevdo-tarixi sevgi pyesləri yazacaq idi. Bəlkə də yaxşı alınırdı, amma hiss olunur ki, o deyil. Hətta "Oqtay Eloğlu" hələ o deyil, amma "Sevil", "Almas", hətta "1905-ci ildə" tamamilə başqa səviyyədir. "Almas"-ı sonuna kimi çox böyük maraqla oxuyurdum, sonunu gözləyirdim ki, nə baş verəcək (tamaşa yadımda qalmamışdı. Xatirimdə qalmışdı ki, nəsə sonluq pozitivdir). Yeganə sonu bir az tez-bazar sonluğa oxşayırdı, amma çox maraqlı idi (tamaşalarda artıq Sovet hökuməti söhbətini yığışdırıblar). "Sevil" də tam başqa söhbətdir. Bu arada onun həm də bir neçə hekayəsini oxudum ("Firuzə", "Gülər" və s.). Konkret reallıq, özü də heç də pozitiv olmayan reallığı göstərirdi. Ümumiyyətlə Cabbarlını oxuduqca səni dərd aparır, sən bu problemləri elə bil ki, öz dərində hiss etməyə başlayırsan (şəhərin ortasında həkimin tapılmaması, qızın məktəbə gedə bilməməsi, cavan qızcığazın ərə verilməsi və s.). Nəsə, Cabbarlını oxuyun. | 590 |
| 19 | - Məmmədxanlı Ə. Seçilmiş əsərləri. Bakı. 2005. 416s. – bu kitab iki hissədən ibarətdir. Birinci hissəsi Ə. Məmmədxanlının yazdığı hekayələrdən, ikinci hissəsi isə “Babək” romanından ibarətdir. Hekayələri mən keçən ilin noyabrında oxumuşdum (daha doğrusu qulaq asmışdım). Bir hissəsi çox maraqlı və möhtəşəm idi, digərləri orta statistik idi. Düşünürdüm ki, romanı da müvafiq olaraq yaxşı olmalıdır, amma saydığını say.. Təəssüf, “Babək” romanının audioversiyasını tapa bilmədim deyə, o zaman oturdum oxumağa. O zaman hövsələm cəmi 3 səhifəyə çatdı. Necə də boş və mənasız başlanğıc idi. Düşündüm ki, boş vaxtım olar, bir də qayıdaram. Nəticədə iyun ayının sonunda qayıda bildim.
Birincisi mən heç başa düşmədim, romanın adı niyə məhz “Babək”dir. Əsərdə ən çox rast gəlinən qəhrəman xalif Məmundur. Yəni o qədər ona ithaf olunmuş pafosa dözmək çox çətin idi. Hamımızın tanıdığı filmdə baş verən hadisələr hardasa romanın ortasında başlayır (özü də əsasən son 30-40 səhifədir. Ortasında yalnız bir-iki hadisə var). Sonra da deyirsiniz ki, Sovet dövründə senzura belə, senzura elə - əsərdə az qala xəlifəni müdrik, hər şeyi görən, onun babası daha da müdrik idi və s. kimi göstərirlər. Bu söhbətdə Babəkin niyə üsyan qaldırdığı məlum olmur. Elə bil ki, hansısa kənd bölgə idarəsinə qarşı mübarizəyə başladı. Yəni roman budur. Bu azmış kimi Babək romanda ilk dəfə təsadüfi olaraq 45 ya 46-ci səhifədə peyda olur. Müəllif elə bil ki, bizi Babəklə tanış etmək istəyirdi, amma bəlli olmayan səbəbə görə bizi niyəsə bir-iki digər qəhrəmanla tanış etdi və bu əsər qəhrəmanlarına bundan sonra daha heç yerdə rast gəlinmədi. Ümumiyyətlə kifayət qədər boş və məzmunsuz hissələr var. Başa düşdüyüm odur ki, sadəcə adı “Babək” olduğu üçün roman nəşr olunub. Yoxsa “Xəlifə Məmun” qoysa idi, SSRİ-də onu dərc etməzdilər.
Mənim üçün qəribə bir fakt kimi qaldı. Orta və ya yaxşı hekayələr müəllifi olan yazıçı faktiki olaraq məzmunsuz bir roman yazdı. Əsərdən heç döyüşlərin necə getdiyini başa düşmək olmur. Babək burada heç əsər qəhrəmanı kimi da çıxış etmir. Ümumiyyətlə romandan üsyanın səbəblərini, bu qədər uzun müddət qalib gəlməsini və s. başa düşmək mümkün deyil (heç şəxsi həyatında olan dəyişikliklərin belə səbəbini öyrənmək mümkün deyil). Ən yaxşı halda müəllif xəlifələrin sarayda keflərini təsvir edib. Babək romanında oturub hər hansı xəlifələrin bir-biri ilə mübarizəsini görmək qəribədir. Nəsə müəllifin hekayələrini oxumağı tövsiyə edirəm.
- Hacızadə Ə. Təyyarə kölgəsi. Bakı. 1974. 287s. - bir müddət əvvəl Sevda xanım öz bloqunda bu roman haqqında bir qeyd yazdı. Mən də düşündüm ki, çoxdandır Azərbaycan sovet romanını oxumuram, gərək qayıdım. Evimdə bir az axtarış etdim və Ə. Hacızadəyə məxsus yalnız "Əfsanəsiz illər" əsərini tapdım. Kitab da anamın kitabxanasına aid idi. Anamdan kitab haqqında soruşanda, o mənə dedi ki, "sənlik deyil". Əvvəl mən bu cavaba təəccübləndim, sonra öyrəndim ki, burada Əfsanə insan adı imiş. Düşündüm ki, əşi Azərbaycan sovet qadın (bildiyim qədər bu janr aşağı-yuxarı belə adlanır) romanı oxumaq mənə hələ ki, nəsib olmayıb və ona görə gərək cəhd edim. Sağ olsun, Youtube-da da onun audioversiyasını tapdım.
Nə deyim. İlk əvvəl mən həmişə bilirdim ki, bu Əlyazma İnstitutu olsun və ya ona aid olan digər şöbələrin əsas işi əlyazmaların tədqiqi, dərc olunması və s. deyil. Onların əsas işi elə əsərdə yaxşı göstərilib - boş-boş söhbətlər, gəzintilər, bir-birinə qarşı mənasız iftiralar və s. Əks halda düşünürəm ki, bu günə bir çox əlyazmaların artıq nəinki kitab formatında, hətta elektron formatında versiyalarını görə bilərdik. Reallıqda bu deyəsən bizim ədəbiyyatın ən zəif tərəflərdən biridir. Romanın başqa cəhətlərinə gəldikdə isə.. orta-babat bir əsərdir. Düzünü desəm bu janr ilə çox da maraqlanmıram, amma roman əsasında indiki dövr üçün belə dramatik bir serial çəkmək olar (hətta iki mövsümlük. İkinci hissəsinə qulaq asmağa artıq səbrim çatmadı). Deyəsən öz dövrü üçün də müəyyən qədər yaxşı əsər idi (ən azı elmdə korrupsiyanın, tapşırığın və s. olmasını göstərir). | 556 |
| 20 |  İyul ayını da Azərbaycan ədəbiyyatına həsr etmək qərarına gəlmişdim. Müəyyən qədər deyə bilərəm ki, maraqlı bir ay oldu. Bu postu çox gec paylaşmağımın səbəbi sağlamlığımdır. Elə indi də xəstəxanada uzanıb, redaktə etməyə çalışıram. | 484 |
