De facto. Беларуская навука
Відкрити в Telegram
Інфармацыя пра ўсе значныя падзеі ў беларускім даследчым жыцці ў краіне і за мяжой з фокусам на сацыяльныя і гуманітарныя дысцыпліны. Перадрукі і цытаванні дапускаюцца – з абавязковай гіперспасылкай на канал.
Показати більше1 571
Підписники
+224 години
+137 днів
+1030 день
Триває завантаження даних...
Схожі канали
Хмара тегів
Немає даних
Виникли проблеми? Будь ласка, оновіть сторінку або зверніться до нашого support-менеджера.
Вхідні та вихідні згадування
---
---
---
---
---
---
Залучення підписників
серпень '26
серпень '26
+66
в 6 каналах
липень '26
+72
в 6 каналах
Get PRO
червень '26
+55
в 8 каналах
Get PRO
травень '26
+31
в 7 каналах
Get PRO
квітень '26
+75
в 8 каналах
Get PRO
березень '26
+35
в 7 каналах
Get PRO
лютий '26
+53
в 5 каналах
Get PRO
січень '26
+103
в 8 каналах
Get PRO
грудень '25
+42
в 5 каналах
Get PRO
листопад '25
+137
в 12 каналах
Get PRO
жовтень '25
+59
в 9 каналах
Get PRO
вересень '25
+124
в 8 каналах
Get PRO
серпень '25
+88
в 7 каналах
Get PRO
липень '25
+86
в 9 каналах
Get PRO
червень '25
+117
в 11 каналах
Get PRO
травень '25
+146
в 11 каналах
Get PRO
квітень '25
+53
в 4 каналах
Get PRO
березень '25
+124
в 11 каналах
Get PRO
лютий '25
+58
в 9 каналах
Get PRO
січень '25
+64
в 5 каналах
Get PRO
грудень '24
+54
в 4 каналах
Get PRO
листопад '24
+31
в 3 каналах
Get PRO
жовтень '24
+26
в 2 каналах
Get PRO
вересень '24
+9
в 1 каналах
Get PRO
серпень '24
+10
в 1 каналах
Get PRO
липень '24
+22
в 4 каналах
Get PRO
червень '24
+7
в 0 каналах
Get PRO
травень '24
+11
в 1 каналах
Get PRO
квітень '24
+18
в 2 каналах
Get PRO
березень '24
+13
в 3 каналах
Get PRO
лютий '24
+11
в 0 каналах
Get PRO
січень '24
+23
в 0 каналах
Get PRO
грудень '23
+13
в 1 каналах
Get PRO
листопад '23
+32
в 2 каналах
Get PRO
жовтень '23
+23
в 1 каналах
Get PRO
вересень '23
+14
в 0 каналах
Get PRO
серпень '23
+23
в 0 каналах
Get PRO
липень '23
+28
в 0 каналах
Get PRO
червень '23
+13
в 0 каналах
Get PRO
травень '23
+31
в 0 каналах
Get PRO
квітень '23
+116
в 0 каналах
Get PRO
березень '23
+41
в 0 каналах
Get PRO
лютий '23
+45
в 0 каналах
Get PRO
січень '23
+67
в 0 каналах
Get PRO
грудень '22
+283
в 0 каналах
| Дата | Залучення підписників | Згадування | Канали | |
| 26 серпня | +1 | |||
| 25 серпня | +2 | |||
| 24 серпня | +9 | |||
| 23 серпня | +2 | |||
| 22 серпня | +1 | |||
| 21 серпня | +1 | |||
| 20 серпня | +5 | |||
| 19 серпня | +3 | |||
| 18 серпня | +1 | |||
| 17 серпня | +3 | |||
| 16 серпня | +5 | |||
| 15 серпня | +7 | |||
| 14 серпня | +2 | |||
| 13 серпня | +1 | |||
| 12 серпня | +3 | |||
| 11 серпня | +2 | |||
| 10 серпня | +3 | |||
| 09 серпня | +2 | |||
| 08 серпня | +1 | |||
| 07 серпня | +2 | |||
| 06 серпня | +2 | |||
| 05 серпня | +3 | |||
| 04 серпня | +1 | |||
| 03 серпня | +1 | |||
| 02 серпня | +2 | |||
| 01 серпня | +1 |
Дописи каналу
Самая распаўсюджаная праблема – зубы. Ад чаго пакутавалі жыхары сярэднявечнага Полацка
Дар'я Камінская піша ў свежым нумары «Весніка Полацкага дзяржуніверсітэта» пра вынікі даследавання костак 65 чалавек, выяўленых падчас археалагічных раскопак некропаля XI–XIII стст. на тэрыторыі Верхняга замка. Самай распаўсюджанай праблемай для палачан таго часу былі зубы.
У 88,8% выпадкаў выяўлены прыкметы парадантыту, у 68,5% — карыес, у 64,1% — абсцэсы сківіцы. Гэта ўказвае на магчымасць значнай прысутнасці ў рацыёне палачан прадуктаў, багатых хуткімі вугляводамі і цукрам. Пагаршэнню здароўя спрыялі недастатковая гігіена паражніны рота і спецыфіка меддогляду.
Распаўсюджанымі былі праблемы з хрыбетнікам. Часта фіксаваліся наступныя захворванні: грыжа Шморля — 65,7% (на здымку), астэафітоз — 65,6% і спандзілаартроз — 61,2%. Паталагічныя змены хрыбетніка былі выкліканы біямеханічнымі нагрузкамі. Агульнаму зносу арганізма спрыялі рамесныя, вайсковыя або бытавыя заняткі, спалучаныя з нагрузкай на тулава і спіну.
| 2 |  Знакавая для мікалогіі падзея: у Беларусі выявілі ўльтрарэдкі грыб
Навукоўцы Нацыянальнага парка «Белавежская пушча» здзейснілі знакавую для айчыннай мікалогіі падзею: у запаведнай зоне пушчы ўпершыню для тэрыторыі Беларусі была зафіксавана Цыфелапорыя белавежская (Cyphelloporia bialoviesensis). Гэта ўльтрарэдкі від – у мікалагічных базах дадзеных ёсць толькі непацверджаны гербарны ўзор з Ніжагародскага Заволжа Расіі.
Фактычна гэта азначае, што на сёння адзіная ў свеце стабільна існуючая і пацверджаная папуляцыя гэтага віду жыве ў Белавежскай пушчы, у гонар якой від і быў названы навукоўцамі, паведамляе навуковы аддзел Нацыянальнага парку.
Вонкавы выгляд цыфелапорыі ўнікальны: яе пладовыя целы нагадваюць скамянелую марскую пену. Грыб здольны развівацца толькі на мёртвай драўніне елкі – з высокай вільготнасцю. Знаходка наглядна даказвае, што мёртвая драўніна ў Белавежскай пушчы – не смецце, а ключавы кампанент экасістэмы. | 551 |
| 3 |  Выйшла кніга пра габрэйскую гісторыю Віцебска
У жніўні ў амерыканскім выдавецтве Jewishgen.Inc пабачыла свет выданне «Віцебск у мінулым: гісторыя, мемуары, разбурэнне». На 402-х старонках кнігі аўтары прадстаўляюць шматгранную карціну габрэйскай грамады горада ад яе ранняй гісторыі да знішчэння ў 1941 годзе.
Габрэйскія гандляры ўпершыню прыбылі ў Віцебск у сярэдзіне 1500-х гадоў, калі рэгіён уваходзіў у склад Рэчы Паспалітай. У XVIII ст. горад стаў буйным цэнтрам габрэйскай адукацыі і духоўнасці, як хасідскай, так і традыцыйнай. Да 1897 года з 65 871 жыхара Віцебска 34 440 былі габрэямі. У горадзе дзейнічалі дзясяткі сінагог, Талмуд-тора, габрэйская бальніца і некалькі школ.
Сярод іншага ў кнізе расказваецца пра наступствы рэвалюцый 1905 і 1917 гадоў. Ёсць таксама раздзелы, прысвечаныя некаторым вядомым прадстаўнікам грамады горада, у тым ліку Марку Шагалу. | 1 007 |
| 4 |  У кожным другім відзе камароў у Беларусі выявілі ўзбуджальнікаў дырафілярыёзу
Дыяна Сусла і Дар'я Доўнар паведамляюць у перадапошнім нумары расійскага часопіса «Праблемы асабліва небяспечных інфекцый»: у 2021 - 2025 гадах у Беларусі даследавалі 5 039 камароў. Выяўлены 23 віды, у якасці пераносчыкаў узбуджальнікаў дырафілярыёзу адзначаны 11 відаў.
Агульная заражанасць пераносчыкаў – 1,4%. Больш высокая заражанасць камароў устаноўлена ў жніўні. Пры гэтым навукоўцы нагадваюць, што за перыяд з 1997 па 2024 г. у Беларусі афіцыйна выяўлена 174 выпадкі захворвання людзей дырафілярыёзам, але рэальная колькасць верагодна вышэйшая.
Адзначым, што ў даследаванні не гаворыцца пра тое, што кожны заражаны камар здольны перадаць інфекцыю чалавеку. Часцей за ўсё дырафілярыёз выклікае для чалавека лакальную праблему: утворыцца невялікі вузельчык або прыпухласць, часам у вобласці вока. Хвароба звычайна развіваецца павольна і не прыводзіць да цяжкага агульнага стану. | 711 |
| 5 |  Францыск Скарына і яго погляд на канец свету
Уладзімір Канановіч піша ў леташнім нумары чэшскага часопіса Slovanský přehled: эсхаталогія не была галоўнай тэмай у творчасці Францыска Скарыны, але ягоныя тэксты паказваюць, што пытанні канца свету, замагільнага жыцця і Страшнага суда былі для яго важнымі. Погляды Скарыны сфармаваліся пад уплывам заходнееўрапейскай традыцыі.
Герб Скарыны, верагодна, мае эсхаталагічны сэнс. Выявы сонца і месяца могуць намякаць на біблейскія ўяўленні пра канец свету. Акрамя таго, гэтыя сімвалы маглі мець сувязь з алхіміяй і пошукамі сродку, які захоўваў бы жыццё і здароўе.
Верагодна, Скарына ўспрымаў свой час як эпоху, якая ўжо знаходзіцца ў прадчуванні канца свету. Сваёй галоўнай задачай ён лічыў духоўнае навучанне чытачоў. Ён заклікаў людзей памятаць пра другое прышэсце Хрыста і быць духоўна пільнымі. Уласнае жыццё Скарына мог успрымаць як паломніцтва. Пастаянныя падарожжы можна разумець як своеасаблівы духоўны шлях, зямное жыццё не было для яго канчатковай мэтай. | 1 243 |
| 6 | Пачатак вышэй
У 1792 г. войска ВКЛ налічвала 18 245 жаўнераў. Абедзве арміі Рэчы Паспалітай налічвалі 57 394 жаўнераў, што складала толькі палову ад запланаванай колькасці.
У 1792 г. войска ВКЛ прыняла актыўны ўдзел у вайне. 26 мая адбылася бітва пад Опсай, 10 чэрвеня — пад Стоўбцамі, 11 чэрвеня — пад Мірам, 4 ліпеня — пад Зэльвай, 23 ліпеня — пад Брэстам. Гэта была апошняя буйная бітва вайны, у якой з абодвух бакоў удзельнічала больш за 10 тыс. чалавек. Бой працягваўся ўвесь дзень, але, калі ў арміі ВКЛ скончыліся боепрыпасы, яна адступіла.
У вайне 1792 г. армія ВКЛ праявіла сябе як дзеяздольны баявы інструмент, але не здолела за кароткі прамежак часу ператварыцца ў рэальную баявую сілу. Правал вайсковай рэформы, выкліканы фінансавымі цяжкасцямі, унутрыпалітычным крызісам, супрацівам магнацкіх груповак і актыўным знешнім умяшаннем, стаў адным з фактараў, якія паскорылі ліквідацыю Рэчы Паспалітай. | 788 |
| 7 |  Якой была вайсковая рэформа ў ВКЛ у 1788 – 1792 гг.
Станіслаў Чаропка піша ў зборніку «Беларусь і суседзі» (2026 г.): да пач. XVIII ст. Рэч Паспалітая істотна адставала ад суседніх еўрапейскіх краін у вайсковай справе. У 1717 г. у ВКЛ стварылі рэгулярную армію – усяго да 6 тыс. жаўнераў.
Чатырохгадовы сейм 1788 - 1792 гг. вырашыў павялічыць войскі Рэчы Паспалітай да 100 тыс. Штат арміі ВКЛ павялічваўся да 32 641 чалавека. Аднак рэкруцкую сістэму камплектавання так і не ўвялі. Сейм захаваў сістэму вольнага найму, у шляхецкіх уладаннях вярбоўка ў прынцыпе забаранялася.
У канцы 1789 г. сейм нарэшце прыняў рашэнне пра рэкруцкі прынцып фарміравання арміі. Тэрмін службы рэкрута вызначаўся ў 6 гадоў. Жаўнер, які бездакорна праслужыў два тэрміны, вызваляўся ад прыгоннай залежнасці. Кожнае падраздзяленне камплектавалася ў пэўным рэгіёне. Напрыклад, 1-ы пяхотны полк рэкрутаваўся з жыхароў Слонімскага, Лідскага і Слуцкага паветаў. На ілюстрацыі – жаўнеры 3-га пяхотнага палка.
Працяг ніжэй | 690 |
| 8 |  Якой атрымалася кніга «Ефрасіння Полацкая: імя ў гісторыі»
У апошнім нумары «Беларускага гістарычнага агляду» выйшла рэцэнзія Дзмітрыя Віцько на кнігу Любові Ляўшун, якая пабачыла свет у 2022-2023 гг. Віцько піша, што «стыль кнігі занадта эмацыйны для навуковай працы», а «цуды ў кнізе пастулююцца як рэальныя факты».
Аўтарка ператварае ў амаль факты і некаторыя гіпотэзы. Напрыклад, версія пра Віцебск як удзел Святаслава, імавернага бацькі Ефрасінні, недастаткова абгрунтаваная. Найбольш істотным новым вынікам кнігі можна лічыць гіпотэзу пра два храмавыя святы полацкага Спаскага храма, у тым ліку свята Перамянення.
Віцько робіць выснову: «Выказаныя ў кнізе новыя інтэрпрэтацыі, якія датычаць абставін жыцця і дзейнасці Ефрасінні, носяць часта адвольны характар і заблытваюць рэальны стан спраў. Нягледзячы на малалікасць крыніц пра жыццё і дзейнасць першай беларускай святой і асветніцы, падаецца, стварэнне яе навуковай біяграфіі... ўсё ж магчымае, але для гэтага трэба прытрымлівацца адпаведных патрабаванняў». | 782 |
| 9 |  Як д'ябальскія чарвякі мяняюць уяўленне пра жыццё на Зямлі і пад зямлёй
Да 1980-х большасць біёлагаў лічыла, што жыццё не можа існаваць пад зямлёй на глыбіні больш за 30 см. Адкрыццё д'ябальскага чарвяка ў 2011 годзе цалкам змяніла гэтыя ўяўленні, піша BBC. Halicephalobus mephisto выявілі на глыбіні каля 1,3 км – там, дзе няма святла і недастаткова кіслароду. Чарвяк зусім малюсенькі (яго даўжыня супастаўная з таўшчынёй некалькіх валасінак чалавека) і палюе на мікробаў (на здымку – д'ябальскі чарвяк пад мікраскопам).
Навукоўцы змаглі атрымаць патомства адзінай знойдзенай асобіны. З тых часоў від актыўна вывучаюць, каб зразумець, як ён выжывае ў распаленай і цёмнай Зямлі. «Калі мы знайшлі там чарвяка, то што яшчэ мы пакуль не знайшлі?» – задаюцца пытаннем мікрабіёлагі.
Яшчэ адна выснова: калі ёсць жыццё на Марсе, то, хутчэй за ўсё, яно хаваецца пад паверхняй планеты. І калі астэроід упадзе на Зямлю і стэрылізуе паверхню, жыццё цалкам зможа адрадзіцца дзякуючы арганізмам, якія жывуць пад зямлёй. | 852 |
| 10 |  Рассакрэчаныя матэрыялы: у 1930-х узровень пісьменнасці сярод беларусаў быў ніжэйшы, чым сярод габрэяў, рускіх і ўкраінцаў
Міхаіл Старавойтаў у зборніку «Беларусь у гістарычнай рэтраспектыве XIX–XXI стагоддзяў: этнакультурныя і нацыянальна-дзяржаўныя працэсы» (2025 г.) прааналізаваў рассакрэчаныя архіўныя матэрыялы Усесаюзнага перапісу насельніцтва 1939 г., большая частка якіх уводзіцца ў навуковы зварот упершыню. Ён прааналізаваў дадзеныя па Гомельскай вобласці.
Узровень пісьменнасці сярод беларусаў быў ніжэйшы, чым сярод габрэяў, рускіх і ўкраінцаў. Сярод беларусаў ва ўзросце 9 гадоў і старэй ён складаў 75,1%, ва ўзросце 20-49 гадоў – 77,2%. Сярод беларускіх жанчын узровень пісьменнасці быў яшчэ ніжэйшым – 67,5% і 68,9% адпаведна.
Такая сітуацыя сярод нацыянальных груп тлумачылася тым, што абсалютная большасць беларусаў жыла ў вёсцы (сярод усіх жыхароў вёскі – 89%) і працягвала займацца цяжкай сельскагаспадарчай працай. | 1 132 |
| 11 |  Пра барацьбу за Люблін паміж русінамі і палякамі
Арцём Школьны піша ў апошнім нумары ўкраінскага Ruthenica (2026 г.) пра тое, як польскі гісторык Ян Длугаш (1415 – 1480 гг.) у сваёй працы «Аналы Польшчы» асвятляў барацьбу за Люблін паміж русінамі і палякамі.
Длугаш (на ілюстрацыі) склаў у адзін сюжэт чатыры эпізоды, звязаныя з галіцка-валынскімі князямі: паход Рамана Мсціславіча ў 1205 г. і яго гібель, захоп Любліна Данілам Раманавічам у 1244 г., паход Льва Данілавіча ў 1280 г. і вяртанне Любліна палякамі ў 1302 г. Не ўсе гэтыя эпізоды пацвярджаюцца сярэднявечнымі крыніцамі — толькі падзеі 1244 і 1302 гг.
Длугаш дадаваў новыя звесткі і ўзмацняў тэкст рытарычнымі дэталямі. Асноўная яго ідэя — паказаць шкоднасць міжусобных войнаў польскіх князёў. Страта Любліна выкарыстоўвалася як маральна-дыдактычны прыклад наступстваў палітычнай раздробленасці. | 1 102 |
| 12 |  Як змянялася архітэктура беларускай вёскі
Ігар Г. Малкоў і Ігар І. Малкоў пішуць у часопісе «Навука і інавацыі» (2025 г.): у выніку рэформы 1557 г. у ВКЛ сялянскія землі аб'ядналі ў адзіны фонд. Звычайна ў вёсцы было каля 20 двароў – уздоўж аднаго боку вуліцы. Насупраць — гаспадарчыя пабудовы, якія пазней аб'ядналі з хатамі, і вёскі набылі звыклы рэгулярны выгляд. Сталыпінская рэформа 1906 г. спрыяла шырокаму распаўсюджанню хутароў, іх колькасць у Беларусі дасягала 112 тысяч (12% ад агульнай колькасці двароў).
Сялянская сядзіба існавала ў трох асноўных тыпах: вяночны двор (пабудовы без разрываў размяшчаліся па трох баках двара), пагонны двор (пабудовы былі злучаны і размяшчаліся пад агульным дахам уздоўж падоўжанага двара) і двор з асобна размешчанымі пабудовамі (узнік на пачатку XX ст. і захаваўся да нашых дзён).
У 1930-я гады з'явіліся калгасныя пасёлкі з вытворчымі зонамі і грамадскімі цэнтрамі, затым распаўсюдзіліся тыпавыя цагляныя будынкі. На здымку 1912 г. – хаты ў в. Брановічы Слуцкага павета. | 1 014 |
| 13 |  У Афрыцы выявілі новы від малпаў
У лясах Дэмакратычнай Рэспублікі Конга жыве малпа з ружавата-аранжавымі вуснамі, чорнай мордай і чорнай поўсцю. Навука прызнала яе новым відам, паведамляе BBC. Прымата заўважылі і сфатаграфавалі ў кронах дрэў густых трапічных лясоў у нацыянальным парку Ломамі.
Упершыню пра незвычайную на выгляд жывёлу стала вядома яшчэ ў 2008 годзе: яе заўважылі спецыялісты па ахове прыроды. Але ім удалося зрабіць толькі адзін размыты здымак. Праз дзесяць гадоў малпу заўважылі яшчэ раз і, нарэшце, на яе пошукі адправілася міжнародная група даследнікаў. Навукоўцы высветлілі, што гэта раней невядомы від.
Навукоўцы кажуць, што гэтыя малпы «ў некаторым родзе сарамлівыя» і любяць хавацца ў дрэвах. Ім далі лацінскую назву Colobus congoensis. Гэтыя траваедныя жывёлы маюць яшчэ адну асаблівасць — у іх няма вялікіх пальцаў. | 1 031 |
| 14 |  Амулет 3-га тысячагоддзя да н.э. знайшлі на паселішчы «Асавец-2»
Завяршаецца археалагічная экспедыцыя Інстытута гісторыі НАН пад кіраўніцтвам загадчыка аддзела археалогіі першабытнага грамадства Максіма Чарняўскага па даследаванню паселішча неаліту - ранняга бронзавага веку «Асавец 2» (Бешанковіцкі раён Віцебскай вобласці).
Пры зачыстцы мацерыка 8 жніўня быў знойдзены ўнікальны зааморфны амулет (прадмет з выявай жывёлы ці птушкі) паўночнабеларускай культуры, які датуецца сярэдзінай 3-га тыс. да н. э. (на здымку), паведаміў Інстытут гісторыі. У паведамленні не раскрываецца, на якую жывёлу ці птушку падобная выява – прапануецца дасылаць версіі і атрымаць прыз за правільны адказ.
Увогуле гэтым летам за час работы на помніку «Асавец 2» былі выяўлены шматлікі матэрыял пераважна паўночнабеларускай культуры: фрагменты посуду, паляўнічая зброя, рыбацкі рыштунак, мастацкія ўпрыгожванні, а таксама касцяныя, рагавыя і крамянёвыя вырабы. | 1 194 |
| 15 |  Выйшла кніга пра аграрную рэформу на тэрыторыі Заходняй Беларусі ў 1921 - 1939 гг.:
Пабачыла свет манаграфія Віталя Гарматнага «Камасацыя на тэрыторыі Заходняй Беларусі ў 1921 - 1939 гг.: з гісторыі аграрнай рэформы».
Камасацыя ўяўляла сабой аб’яднанне разрозненых сялянскіх надзелаў і ліквідацыю цераспалосіцы – з высяленнем сялян на хутары. Падчас рэформы буйныя землеўладальнікі былі абавязаны прадаць сялянам і асаднікам невялікія зямельныя ўчасткі. Іх набывала ў асноўным заможнае насельніцтва.
У манаграфіі ацэньваецца ўздзеянне камасацыі на жыццё заходнебеларускай вёскі (напрыклад, ці паляпшалася якасць апрацоўкі зямлі і ці ўзрастала ўраджайнасць). Даследаванне грунтуецца на шматлікіх працах айчыннай і замежнай гістарыяграфіі, шырокім коле навуковых крыніц. У выданні 263 старонак. | 1 334 |
| 16 |  У Белавежскай пушчы адкрылі Міжнародны навуковы цэнтр вывучэння дзікай прыроды
Стварэнне аб’екта працягвалася з вясны 2025 года. У двухпавярховым будынку размясціліся лабараторыі экалагічнага маніторынгу і высокатэхналагічныя сховішчы для сістэматызацыі і захоўвання ўзораў флоры і фауны. Місія новага цэнтра — вывядзенне навукова-даследчай дзейнасці ў запаведных лясах на прынцыпова новы, высокатэхналагічны ўзровень, а таксама захаванне ўнікальнага прыроднага здабытку Белавежскай пушчы.
У цэнтры навукоўцы Белавежскай пушчы і запрошаныя спецыялісты з Беларусі і іншых краін будуць вывучаць мясцовыя экасістэмы, праводзіць маніторынг рэдкіх відаў жывёл (асабліва зуброў), распрацоўваць стратэгіі аднаўлення рэліктавага леса. | 1 043 |
| 17 |  «Вывад шляхецтва» на прыкладзе справы Андрэя Гнявінскага (1574–1579 гг.)
Іван Красінскі піша ў апошнім «Весніку Баранавіцкага дзяржуніверсітэта»: у XV - XVI ст. шляхецкае саслоўе значна ўзрасло колькасна, што прывяло да ўзнікнення пазямельных канфліктаў. Падчас падзелу маёмасці роду Тураўскіх у вёсках Бабры і Бісняны паміж прадстаўнікамі родаў Гродзенскага павета было пастаўлена пад сумнеў шляхецтва Андрэя Гнявінскага.
Архітэктура доказу ў справе Гнявінскага (1574–1579 гг.) паказвае стандарт легітымацыі на практыцы: «вертыкаль» паходжання (сямейная памяць бліжэйшых сваякоў), «гарызанталь» супольнасці (сведчанні лакальнай шляхты і службовых асоб павета) і «адміністрацыйны якар» (ліст старасты). Такая трохузроўневая канфігурацыя не толькі адпавядала рамкам Статута ВКЛ 1566 года, але і кампенсавала слабасці кожнага з элементаў асобна.
24 сакавіка 1579 года ў Вільні суд паставіў кропку: паны-рада і кароль польскі, вялікі князь літоўскі Стэфан Баторы зацвердзілі шляхецкі статус Андрэя Гнявінскага. | 1 166 |
| 18 |  Да чаго прывялі шлюбныя стратэгіі Радзівіла «Геркулеса»
Agnieszka Januszek-Sieradzka піша ў Folia Historica Cracoviensia (2025 г.): літоўскі магнат Юрый Радзівіл «Геркулес» (1480–1541) зрабіў шлюбы сваіх дзяцей галоўным інструментам умацавання палітычнага ўплыву і пашырэння зямельных уладанняў.
У 1523-м была заключана дамова пра шлюб яго пяцігадовай дачкі Ганны з трынаццацігадовым сынам Канстанціна Астрожскага Ільём. Аднак пасля смерці К. Астрожскага Юры Радзівіл перадумаў і прапанаваў Ільі малодшую дачку Барбару, на што той не пагадзіўся. У 1537-м кароль Жыгімонт I прызнаў шлюбны кантракт паміж Ганнай і Ільём несапраўдным.
Наступнай была заключана дамова на шлюб Барбары Радзівіл са Станіславам Гаштольдам – для прымірэння ворагаў. Пасля яго смерці Барбара стала жонкай Жыгімонта II. Ганна выйшла за літоўскага магната. Сын «Геркулеса» Мікалай ажаніўся з польскай шляхцянкай. У наступныя пакаленні біржанская лінія Радзівілаў стала адной з самых магутных у ВКЛ. З цягам часу стратэгія «Геркулеса» спрацавала. | 1 357 |
| 19 |  Выйшаў зборнік «Беларускае гістарычнае мовазнаўства»
У выданне ўключаны артыкулы па матэрыялах Міжнароднай навуковай канферэнцыі «Беларускае гістарычнае мовазнаўства: стан і перспектывы развіцця», якая адбылася ў Мінску ў сакавіку 2025 года. Зборнік прысвечаны 90-годдзю з дня нараджэння члена-карэспандэнта НАН Аляксандра Мікалаевіча Булыкі.
У выданні разглядаюцца актуальныя праблемы гісторыка-лінгвістычных даследаванняў (эвалюцыя і функцыянаванне старабеларускай літаратурна-пісьмовай мовы, моўныя асаблівасці рукапісаў і старадрукаваных выданняў, распрацоўка лінгвістычнага корпуса старабеларускай мовы, гістарычная лексікалогія і анамастыка), а таксама пытанні лексікалогіі, тэрміналогіі і стылістыкі беларускай мовы ХХ-ХХІ стст. | 1 081 |
| 20 |  Як у ВКЛ судзіліся за беглых прыгонных у XVIII ст.
Adam Stankevič у Rocznik Lituanistyczny (2025 г.) прааналізаваў каля 170 рашэнняў Віленскага гродскага суду у 1765-1792 гг. З іх толькі 29 былі канчатковымі, астатнія – прамежкавымі. У спрэчках удзельнічалі землеўладальнікі, а іх прадметам былі дзве асноўныя групы сялян: тыя, хто быў прымацаваны да зямлі і не меў асабістай свабоды, і тыя, хто быў свабодны. Агулам у справах фігуравала больш за 500 сялян. Звычайна бакі прадстаўлялі інвентары маёнткаў разам з метрыкамі хрышчэння і шлюбу. Часта ўзнікалі абвінавачанні ў падробцы дакументаў.
Былі выпадкі, калі ўцёкі сялян арганізоўваліся з дапамогай іншых землеўладальнікаў. Сяляне маглі заставацца на новым месцы дзесяцігоддзямі, але іх усё роўна спрабавалі вярнуць.
Віцебскі ваявода Міхал Касакоўскі патрабаваў ад біскупа Лівоніі вярнуць адразу 87 прыгонных.
Вяртанне адбывалася разам з усёй сям'ёй (жонкай, дзецьмі) і маёмасцю. І з кампенсацыяй: за год адсутнасці селяніна сума звычайна складала каля 40 злотых. | 1 188 |
