GPSC Preparation 🎯

પ્રશ્ન 1. નીચેના તત્ત્વોમાંથી કયું તત્ત્વ પ્રકૃતિમાં મુક્ત (Free State) અવસ્થામાં મળે છે? (a) આયોડિન (b) ગંધક (c) ફોસ્ફરસ (d) મેગ્નેશિયમ જવાબ: (બ) ગંધક (Sulphur) વિગતવાર સમજૂતી પ્રકૃતિમાં તત્ત્વો બે રીતે મળે છે: મુક્ત અવસ્થા (Free State) – કોઈ બીજા તત્ત્વ સાથે સંયોજન બનાવ્યા વગર. સંયુક્ત અવસ્થા (Combined State) – અન્ય તત્ત્વો સાથે સંયોજન બનાવીને. ગંધક ઓછી રાસાયણિક ક્રિયાશીલ હોવાથી તે જ્વાળામુખી વિસ્તારોમાં મુક્ત અવસ્થામાં જોવા મળે છે. અન્ય વિકલ્પો કેમ ખોટા છે? આયોડિન: સમુદ્રના પાણી અને આયોડાઇડ સંયોજનમાં મળે છે. ફોસ્ફરસ: ખૂબ ક્રિયાશીલ હોવાથી ફોસ્ફેટ સ્વરૂપે મળે છે. મેગ્નેશિયમ: ખૂબ ક્રિયાશીલ હોવાથી કાર્બોનેટ અને સલ્ફેટ સ્વરૂપે મળે છે. પરીક્ષા માટે યાદ રાખો મુક્ત અવસ્થામાં મળતાં તત્ત્વો: સોનું, ચાંદી, પ્લેટિનમ, ગંધક. પ્રશ્ન 2. અયસ્ક (Ore) સાથે રહેલા અનિચ્છનીય પદાર્થોને શું કહેવામાં આવે છે? (a) ગેંગ (Gangue) (b) ખનિજ (Mineral) (c) મેટ્રિક્સ (Matrix) (d) (a) અને (c) બંને જવાબ: (અ) ગેંગ (Gangue) વિગતવાર સમજૂતી અયસ્ક (Ore) એ એવો ખનિજ છે જેમાંથી ધાતુ આર્થિક રીતે મેળવી શકાય. પરંતુ અયસ્કમાં ધાતુ ઉપરાંત માટી, રેતી, પથ્થર, સિલિકા વગેરે જેવી અશુદ્ધિઓ પણ હોય છે. આ અનિચ્છનીય પદાર્થોને ગેંગ (Gangue) કહેવામાં આવે છે. ધાતુ મેળવતા પહેલાં આ ગેંગને દૂર કરવાની પ્રક્રિયાને અયસ્કનું સાંદ્રીકરણ (Concentration of Ore) કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ હેમેટાઇટ (Fe₂O₃) અયસ્કમાં સિલિકા અને માટી જેવી અશુદ્ધિઓ હોય છે, જેને ગેંગ કહે છે. અન્ય વિકલ્પો કેમ ખોટા છે? Mineral: કુદરતી રીતે મળતો પદાર્થ. Matrix: ખનિજને ઘેરી રહેલો શિલાખંડ. પરીક્ષા માટે યાદ રાખો Ore = Mineral + ગાંગુએ પ્રશ્ન 3. પૃથ્વીના ભૂપૃષ્ઠમાં સૌથી વધુ પ્રમાણમાં મળતી ધાતુ કઈ છે? (a) કેલ્શિયમ (b) એલ્યુમિનિયમ (c) લોખંડ (d) મેગ્નેશિયમ જવાબ: (બ) એલ્યુમિનિયમ વિગતવાર સમજૂતી પૃથ્વીના ભૂપૃષ્ઠમાં વિવિધ તત્ત્વો અલગ-અલગ પ્રમાણમાં મળે છે. સૌથી વધુ તત્ત્વ → ઓક્સિજન (≈46.6%) બીજા ક્રમે → સિલિકોન (≈27.7%) સૌથી વધુ ધાતુ → એલ્યુમિનિયમ (≈8.1%) એલ્યુમિનિયમ મુખ્યત્વે બોક્સાઇટ અયસ્કમાંથી મેળવવામાં આવે છે. અન્ય વિકલ્પો કેમ ખોટા છે? કેલ્શિયમ લગભગ 3.6% લોખંડ લગભગ 5% મેગ્નેશિયમ લગભગ 2% પરીક્ષા માટે ખાસ નોંધ સૌથી વધુ તત્ત્વ → ઓક્સિજન સૌથી વધુ ધાતુ → એલ્યુમિનિયમ બીજા ક્રમે ધાતુ → લોખંડ પ્રશ્ન 4. નીચેમાંથી કયું ઓક્સાઇડ અયસ્ક (Oxide Ore) છે? (a) બોક્સાઇટ (b) મેલાકાઇટ (c) ઝિંક બ્લેન્ડ (d) ગેલીના જવાબ: (અ) બોક્સાઇટ વિગતવાર સમજૂતી અયસ્કોને તેમના રાસાયણિક બંધારણના આધારે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. (1) ઓક્સાઇડ અયસ્ક ધાતુ ઓક્સિજન સાથે જોડાયેલી હોય છે. બોક્સાઇટ (Al₂O₃·2H₂O) → એલ્યુમિનિયમનું મુખ્ય અયસ્ક. (2) કાર્બોનેટ અયસ્ક મેલાકાઇટ (CuCO₃·Cu(OH)₂) → તાંબાનું અયસ્ક. (3) સલ્ફાઇડ અયસ્ક ઝિંક બ્લેન્ડ (ZnS) → જસતનું અયસ્ક. ગેલીના (PbS) → સીસાનું અયસ્ક. પ્રશ્ન 5. નીચેમાંથી કયું અયસ્ક (Ore) નથી? (a) બોક્સાઇટ (b) પિગ આયર્ન (c) મેલાકાઇટ (d) ઝિંક બ્લેન્ડ જવાબ: (બ) પિગ આયર્ન વિગતવાર સમજૂતી પિગ આયર્ન (Pig Iron) કુદરતી અયસ્ક નથી. તે બ્લાસ્ટ ફર્નેસમાં લોખંડના અયસ્ક (હેમેટાઇટ અથવા મેગ્નેટાઇટ)ને કોક અને ચૂનાના પથ્થર સાથે ગરમ કરીને બનાવવામાં આવે છે. પિગ આયર્નમાં લગભગ 3.5% થી 4.5% કાર્બન અને અન્ય અશુદ્ધિઓ હોય છે, તેથી તેનો સીધો ઉપયોગ થતો નથી. તેને વધુ શુદ્ધ કરીને કાસ્ટ આયર્ન, વ્રોટ આયર્ન અને સ્ટીલ બનાવવામાં આવે છે. અન્ય વિકલ્પો કેમ સાચા છે? બોક્સાઇટ → એલ્યુમિનિયમનું અયસ્ક. મેલાકાઇટ → તાંબાનું અયસ્ક. ઝિંક બ્લેન્ડ → જસતનું અયસ્ક. પરીક્ષા માટે ખાસ નોંધ Pig Iron → અશુદ્ધ લોખંડ (અયસ્ક નથી) Cast Iron → પિગ આયર્નનું શુદ્ધ સ્વરૂપ Steel → લોખંડ + નિયંત્રિત પ્રમાણમાં કાર્બન Wrought Iron → સૌથી શુદ્ધ લોખંડ દરરોજ નવા પ્રશ્નો મેળવવા આજે જ અમારી ટેલિગ્રામ ચેનલ માં જોડાવ.... http://t.me/+S4gTy1HMRgI3MGNl