Kierkegaard | کی‌یرکگارد

‍ «فضیلتِ نافرمانی: تمدن را مطیعان ساخته‌اند یا کسانی که جرئتِ «نه» گفتن داشتند؟» از کودکی به ما آموخته‌اند که اطاعت، نشانه‌ی ادب و نافرمانی، آغازِ هرج‌ومرج است. خانواده، مدرسه و جامعه، اغلب انسانِ مطیع را تحسین می‌کنند؛ کسی که قوانین را بی‌چون‌وچرا می‌پذیرد و از مرزهای تعیین‌شده فراتر نمی‌رود. اما اگر تاریخ را با دقت بخوانیم، پرسشی آزاردهنده پیش روی ما قرار می‌گیرد: اگر همه همیشه مطیع بودند، آیا برده‌داری لغو می‌شد؟ آیا زنان حق رأی پیدا می‌کردند؟ آیا حکومت‌های استبدادی به چالش کشیده می‌شدند؟ شاید بسیاری از پیشرفت‌های اخلاقی بشر، نه حاصل اطاعت، بلکه نتیجه‌ی نافرمانیِ کسانی بوده است که حاضر نشدند بی‌عدالتی را «طبیعی» بپذیرند. هنری دیوید ثورو (Henry David Thoreau) در رساله‌ی مشهور «نافرمانی مدنی» (Civil Disobedience) استدلال می‌کند که انسان، پیش از آنکه در برابر قانون مسئول باشد، در برابر وجدان خود مسئول است. از نگاه او، قانونی که انسان را به مشارکت در بی‌عدالتی وادار کند، مشروعیت اخلاقی خود را از دست می‌دهد. در چنین شرایطی، اطاعت دیگر فضیلت نیست؛ بلکه می‌تواند به شکلی از همدستی با ظلم تبدیل شود. ثورو هشدار می‌دهد که بزرگ‌ترین خطر، حکومت‌های بد نیستند؛ بلکه شهروندان خوبی هستند که بدون اندیشیدن، از آن‌ها اطاعت می‌کنند. هانا آرنت (Hannah Arendt) نیز پس از محاکمه‌ی آدولف آیشمن، مفهوم مشهور «ابتذال شر» (The Banality of Evil) را مطرح کرد. آنچه او را بیش از هر چیز تکان داد، هیولایی بودنِ آیشمن نبود؛ بلکه عادی بودنِ او بود. مردی که نه از سر نفرتی استثنایی، بلکه از سر اطاعت، وظایفش را انجام می‌داد. آرنت نشان داد که شر، همیشه از نفرت و خشونتِ آشکار زاده نمی‌شود؛ گاهی از لحظه‌ای آغاز می‌شود که انسان، مسئولیتِ اندیشیدن را به دیگری واگذار می‌کند و وجدان خود را پشت واژه‌ی «دستور» پنهان می‌سازد. با این حال، نافرمانی نیز اگر از خرد و مسئولیت جدا شود، می‌تواند به آشوب و ویرانی بینجامد. هر مخالفتی فضیلت نیست، همان‌گونه که هر اطاعتی رذیلت نیست. آنچه نافرمانی را ارزشمند می‌کند، نه میل به شکستنِ قانون، بلکه تعهد به حقیقت، عدالت و کرامتِ انسان است. نافرمانیِ اخلاقی، پیش از آنکه فریادی علیه قدرت باشد، گفت‌وگویی صادقانه با وجدان است. شاید به همین دلیل، تاریخ بیش از آنکه به مطیعان بدهکار باشد، به کسانی بدهکار است که در لحظه‌ای حساس، جرئت کردند برخلاف جریان بایستند. سقراط، که جام شوکران را پذیرفت اما از حقیقتی که به آن باور داشت دست نکشید؛ گالیله، که جهان را بزرگ‌تر از آنچه قدرت اجازه می‌داد دید؛ رزا پارکس، که با ننشستن در جایگاهی که تبعیض برایش تعیین کرده بود، تاریخ را تکان داد؛ و بی‌شمار انسان گمنامی که نامشان در کتاب‌ها ثبت نشد، اما شجاعتشان مسیر آینده را تغییر داد. تمدن، فقط با ساختنِ جاده‌ها، شهرها و فناوری‌ها پیشرفت نکرده است؛ با انسان‌هایی پیش رفت که حاضر نشدند وجدان خود را به بهای آسودگی معامله کنند. شاید مهم‌ترین پرسشی که هر نسل باید از خود بپرسد این نباشد که «از چه کسی اطاعت می‌کنیم؟»، بلکه این باشد که اگر روزی قانون در برابر وجدان قرار گرفت، کدام‌یک را انتخاب خواهیم کرد؟

® The Third of May 1808, Francisco Goya, 1814