Беларускі інстытут публічнай гісторыі

На ўнікальны задыякальны коўш прэтэндавалі і літоўцы, і расіяне. А ён аказаўся з беларускага Слаўгарада У экспазіцыі Музея беларускага народнага мастацтва ў Аколіцы захоўваецца сапраўдны скарб — вялікі драўляны коўш з загадкавымі малюнкамі, якія многія прымаюць за знакі задыяка. Гэты артэфакт дзесяцігоддзямі выклікаў спрэчкі навукоўцаў і нараджаў самыя неверагодныя тэорыі. Яго называлі «балцкім задыякам», прыпісвалі яму расійскае паходжанне і лічылі, што ён цудам ацалеў у руінах пасляваеннага Гродна. Аднак новае грунтоўнае даследаванне гісторыкаў змяняе ўяўленні пра гэты ўнікальны помнік. https://nashaniva.com/385703 Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/385703

99 гадоў таму адбыўся разгром Беларускай сялянска-работніцкая грамады 14 студзеня 1927 года польская паліцыя арыштавала некалькі сотняў сябраў найбуйнейшай беларускай грамадска-палітычнай арганізацыі ў Заходняй Беларусі міжваеннага часу. Сярод арыштаваных былі і дэпутаты польскага Сейма, у тым ліку Браніслаў Тарашкевіч. Грамада змагалася за сацыяльныя і нацыянальныя правы беларусаў, аб’ядноўвала дзясяткі тысяч людзей, выдавала газеты, падтрымлівала беларускія школы і масавы рух. Аднак праз сувязі з Камуністычнай партыяй Заходняй Беларусі ўлады Польшчы абвясцілі арганізацыю падрыўной. Яе лідары былі асуджаныя на гучным працэсе ў Вільні ў 1928 годзе. 🔗Беларуская служба Польскага радыё распавядаем пра лёс БСРГ і яе лідараў

Сто гадоў таму нарадзіўся Янка Філістовіч – удзельнік антысавецкага падпольнага руху 14 студзеня 1926 года нарадзіўся Янка (Іван Андрэевіч) Філістовіч – сябра Рады БНР і ўдзельнік антысавецкага руху. 9 верасня 1951 Філістовіч вярнуўся ў Беларусь – яго дэсантавалі з амерыканскага самалёта з мэтай арганізаваць патрыятычныя сілы для барацьбы з бальшавікамі. У 1952 годзе ён камандаваў партызанскай групай на Маладзечаншчыне і паспеў выдаць адзін нумар газеты «Жыве Беларусь!», але ўжо ў верасні яго арыштавалі і расстралялі МГБ. У пачатку 1990-х дэмакратычныя актывісты спрабавалі дамагчыся рэабілітацыі, аднак атрымалі адказ, што падстаў для перагляду справы няма. І сёння цяперашні рэжым разглядае тэму антысавецкага супраціву бескампрамісна: такія постаці або выціскаюцца з публічнай памяці, або падаюцца ў дыскрэдытацыйным ключы; а ў нацыянальна арыентаванай супольнасці Філістовіч успрымаецца як удзельнік вызвольнай барацьбы і герой. 🔗 Радыё Свабода нагадвае яго гісторыю

35 гадоў таму, у ноч 12–13 студзеня 1991, савецкія войскі штурмавалі тэлевежу і тэлерадыёцэнтр у Вільні: 14 забітых, сотні параненых – людзі гінулі ад куль і пад танкамі. Тысячы людзей стаялі жывым колам вакол ключавых будынкаў, абараняючы іх фактычна голымі рукамі. У матэрыяле "Настоящее время" коратка і па сутнасці растлумачаны кантэкст: пасля Акта аднаўлення незалежнасці Літвы 11 сакавіка 1990 Масква ўвяла эканамічную блакаду; у студзені 1991 на фоне пратэстаў з-за росту цэн Крэмль перайшоў да сілавога сцэнару: патрабаванні «аднавіць дзеянне Канстытуцыі СССР», прасавецкі «Камітэт нацыянальнага выратавання» і захоп стратэгічных аб’ектаў 11–12 студзеня. Ландсбергіс заклікаў людзей абараніць парламент, тэлерадыёцэнтр і тэлевежу — тысячамі выйшлі без зброі. Парламент не штурмавалі, але трагедыя каля тэлевежы стала паваротнай кропкай і выклікала шырокі міжнародны рэзананс. Для Літвы гэта — дзень жалобы і сімвал выбару на карысць незалежнасці і дэмакратыі: свет убачыў, што гэты выбар сілай не зламаць.

Невялікая дзіцячая цацка з Гродна як сведчанне значных змен ва ўзбраенні ВКЛ Пра гэта пішуць беларускія гісторыкі Мікалай Плавінскі і Вікторыя Макоўская ў апошнім нумары польскага часопіса Fasciculi Archaeologiae Historicae. У 1987-м падчас раскопак у Старым замку ў Гродне знайшлі загадкавы драўляны прадмет. Гісторыкі выявілі, што гэта цацачная арбалетная страла. Знаходка датуецца другой пал. або к. XIV ст. Як мяркуецца, у той час арбалеты не толькі шырока выкарыстоўваліся, але і вырабляліся ў замку ў Гродна, адным з рэзідэнцыйных цэнтраў Гедзімінавічаў. Прыняцце арбалетаў на ўзбраенне сведчыць пра пэўную ступень вестэрнізацыі ваеннай традыцыі ВКЛ, што было лагічным з у лікам вайны з крыжакамі. Датаванне драўлянай цацачнай стрэлы з Старога замка ў Гродне (на здымку – злева) цалкам супадае з датаваннем цацачнага арбалета з Ніжняга замка ў Вільні (на здымку – справа). Знаходка з Гродна сведчыць пра дзіцячыя гульні ў Сярэднявеччы і шырокае распаўсюджванне арбалетаў у замках ВКЛ у другой палове XIV ст.

«Пагоня» ў выканні Уладзіміра Мулявіна: да 85-годдзя вялікага музыканта Як сведчыць паэтка Аксана Спрынчан, упершыню гімн «Пагоня» на верш Максіма Багдановіча (музыка Уладзіміра Мулявіна) быў выкананы ў Нью-Ёрку ў 1991 годзе ў межах музычнай праграмы «Вянок». Але відэа, якое размешчана ў пабліку «Народная песня», прапаноўвае нам запіс 1992 года з фонда Беларускага тэлебачання. Сімпаматычна, што архіў яшчэ мог дэманстравацца на «Беларусь 3». Уладзімір Мулявін замест радка «старадаўняй літоўскай пагоні» спявае ў сваёй кампазіцыі радкі «старадаўняй крывіцкай пагоні — не разбіць, не спыніць, не стрымаць».

🔍🗄 Архіўныя дакументы з Гродна захоўваюцца ў адным з самых абароненых бункераў свету. Як гэта адбылося? Цікавасць да ўласнага радаводу ў беларусаў расце з кожным годам. Але жаданне адшукаць продкаў часта сутыкаецца з цяжкасцямі: архівы працуюць па раскладзе, да іх трэба ехаць, а паслугі прафесійных генеалогаў каштуюць немалых грошай. Пры гэтым мала хто ведае, што значная частка беларускіх архіўных дакументаў ужо даўно адлічбаваная, іх копіі захоўваюцца ў адным з самых абароненых месцаў на планеце і даступныя ў сеціве бясплатна. ✍️ Hrodna 11:27 расказвае, як мармоны ратавалі беларускія архіўныя дакументы ў 1990-х. Падрабязней. 🖥 Па гэтай спасылцы адкрыецца без VPN.

З другой спробы брэсцкія чыноўнікі зноў бяруцца ўшанаваць імя М. Іоффе BGmedia паведамляе, што ў Берасці хочуць назваць новую вуліцу ў мікрараёне Бярозаўка ў гонар Міхаіла Іоффе (экс-кіраўніка «Брэстгазаапарата»). Мемарыяльная ініцыятыва ідзе ад гарвыканкама і калектыву «Брэстгазаапарата». Гэта ўжо другая спроба. У 2022 годзе прапаноўвалі перайменаваць частку вуліцы Арджанікідзэ, але камуністы выступілі супраць, назваўшы гэта «паўзучай дэсаветызацыяй», і ідэю спынілі. Цяпер абралі “бяспечны” сцэнар: не чапаюць савецкія тапонімы, а даюць імя новай вуліцы, каб абысці ідэалагічны канфлікт. А “грамадскае абмеркаванне” арганізавалі даволі фармальна – праз накіраванне прапаноў у рэдакцыю дзяржаўнай газеты. У гарадской супольнасці рэакцыя неадназначная: частка гараджан ставіцца да ініцыятывы скептычна, называе такія “абмеркаванні” працэдурай «для галачкі», але ёсць і тыя, хто ідэю падтрымлівае, ці прапануе лагічней “прывязаць” такую вуліцу да раёна, звязанага з заводам.

Новы выпуск VisitBrest — пра Базыльянскі кляштар у Берасці На канале VisitBrest выйшаў чарговы выпуск з серыі пра гісторыю Берасця (анонс на гэты праект мы ўжо рабілі раней) Новы выпуск прысвечаны гісторыі Базыльянскага кляштара ў Берасці – аднаму з страчаных элементаў гарадскога ландшафту. На аснове гістарычных карт, архіўных фатаграфій і аўтэнтычных чарцяжоў аўтары стварылі 3D-візуалізацыю з выкарыстаннем інструментаў штучнага інтэлекту. Важна, што паказаныя вобразы – гэта мастацкая інтэрпрэтацыя мінулага, а не дакладная навуковая рэканструкцыя: праект мае асветніцкі характар і прапануе ўявіць, якім мог быць Берасце ў мінулых эпохах, каб падштурхнуць цікавасць да гісторыі горада. 🎥 Відэа: https://youtu.be/bL-gfx0uYXU?si=cI8GE6wP6aqQrthX

«Продкі вадзілі сяброўства са Скірмунтам». Беларус склаў радавод, які ўжо налічвае 1900 чалавек — як у яго атрымалася? Журналіст Мікалай Заяц заўсёды цікавіўся сваімі каранямі, бо ведаў, што яго продкі паходзяць з гістарычна знакавых і насычаных падзеямі мясцін — там, дзе ў свой час кіравалі Радзівілы і Скірмунты. Але капаць дэталі жыцця сваякоў ён пачаў адносна нядаўна. За апошнія некалькі гадоў Мікалай паспеў скласці радавод з 1900 чалавек, з якіх 143 — прамыя продкі. https://nashaniva.com/384613 Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/384613

Як у ХІХ ст. дэманстравалі лаяльнасць з дапамогай архітэктурнага стылю Пра гэта піша М. Багушэвіч у апошнім зборніку навуковых артыкулаў «Доўгае ХІХ стагоддзе ў гісторыі Беларусі і Усходняй Еўропы». У другой палове XIX ст. асноўная маса грамадскіх будынкаў будавалася за кошт казны Расійскай імперыі ў стылі класіцызму. Адначасова значная частка шляхты на беларускіх землях старалася захаваць сувязь са спадчынай Рэчы Паспалітай, таму каталіцкія храмы будавалі амаль выключна ў рамантычным гатычным стылі. Пры будаўніцтве сядзіб у Беларусі ў другой пал. XIX ст. пераважалі два архітэктурныя напрамкі – класіцызм і эклектыка (неагатычная і псеўдагатычная). Выбар апошняга напрамку можна было растлумачыць падтрымкай ідэі адраджэння Рэчы Паспалітай. Аднак выбар класіцызму не заўсёды сведчыў аб абсалютнай лаяльнасці гаспадароў ураду. У выпадку з сядзібай Умястоўскіх у Жамыслаўі (на здымку) усё было наадварот, паколькі за яе ўзор быў узяты Лазянкоўскі палац у Варшаве.

Наталля Гардзіенка: «Кніга могілак» і прэмія Багушэвіча – знак увагі да беларускай эміграцыі На беларускім радыё «Рацыя» выйшла размова з Наталляй Гардзіенкай – даследчыцай гісторыі і сябрам Беларускага інстытута публічнай гісторыі. Нагода – прэмія імя Францішка Багушэвіча за 2024 год і альбом-даведнік «Кніга могілак. Беларускія пахаванні ў свеце», падрыхтаваны разам з Лявонам Юрэвічам. У інтэрв’ю Гардзіенка распавядае, як матэрыялы пачалі збіраць яшчэ з 1990-х, як пазней да справы далучыліся экспедыцыі і чаму праца над выданнем заняла гады. Кніга ахоплівае беларускія пахаванні ў 13 краінах і паказвае геаграфію эміграцыі. Частка месцаў памяці ўжо знікла (напрыклад, у Нямеччыне), таму выданне захоўвае тое, чаго ўжо няма. Аўтарка таксама адзначае, што кнігу планавалі выдаць у Беларусі, але пасля 2020 года яна выйшла за мяжой, а прэмія стала знакам увагі да тэмы эміграцыі і працы з памяццю. 🔗 Інтэрв’ю цалкам

Як князь Вітаўт прыдумаў вышэйшыя дзяржаўныя пасады Хто ў часы ВКЛ выконваў ролю Міністэрства замежных спраў, а міністра фінансаў? Чым займаўся маршалак? Якія існавалі сімвалічныя, але вельмі ганаровыя пасады? Паспрабуем разабрацца, як і калі з’явіліся вышэйшыя пасады ў ВКЛ і хто за што адказваў. ➡️Чытайце па спасылцы. 📍Тут без VPN.

Міхал Анемпадыстаў: Чаму беларусаў пачалі называць бульбашамі і як звалі іх раней? У працяг бульбяной тэмы і з улікам таго, што ў часткі грамадскасці выклікае занепакоенасць “культ і міф бульбы”, прапануем паглядзець ужо даўняе відэа Міхала Анемпадыстава пра беларускія камляплоды. Тут, вядома, узгадваецца і бульба як нібыта “нацыянальная” агародніна, але размова шырэйшая — пра разнастайныя караняплоды як частку доўгай традыцыі на беларускіх землях і важны складнік штодзённай кухні беларусаў. Як выбітны мастак, паэт і культуролаг, Анемпадыстаў працуе з “міфамі” як з культурнымі метафарамі. Таму напрыканцы ён прапануе ўспрымаць “бульбяны міф” не як кпіны, а як нагоду падумаць, якія рысы беларусаў суадносяцца з гэтым вобразам камляплодаў –  і ў чым тут можа быць наша моц. 🎥 Відэа: https://youtu.be/ChXvR3ps1oM?si=mMR7Xx1kceDGEIv6

Амаль 2 млн рублёў з бюджэту — на ваенную экспазіцыю ў комплексе «Баграціён» Як паведамляе «Зеркало», у комплексе воінскай славы «Баграціён» (Светлагорскі раён) плануюць стварыць пастаянную экспазіцыю на ваенную тэматыку ў трох залах новага музея. Паводле матэрыялаў дзяржзакупкі, на праект закладзена 1 986 000 руб. з бюджэту; выканаўцам пазначаная кампанія «3 Д Плюс». Паводле апісання, экспазіцыя будзе прысвечаная аперацыі «Баграціён» (1944), прычым не менш за 70% матэрыялаў — пра яе пачатковы этап. Упор робіцца на інтэрактыўнасць і “эмацыйнае ўздзеянне” (мультымедыя, AR, 3D-дыярамы, інсталяцыі). Комплекс мусіць стаць «буйным цэнтрам духоўна-маральнага і патрыятычнага выхавання дзяцей і моладзі». Гэты кейс дэманструе далейшую тэндэнцыю да інструменталізацыі тэмы Вялікай Айчыннай вайны ў мэтах “ваенна-патрыятычнага” выхавання, што вядзе да прыхаванай мілітарызацыі грамадства праз нармалізацыю ваеннай рамкі ў музеях і адукацыйных прасторах.

Зорка Бэтлеемска над маёнткам ззяе. Як наша шляхта святкавала Божае Нараджэнне Спрадвечныя калядныя традыцыі, якія паходзяць з беларускай вёскі, добра ўсім вядомыя і апісаныя ў літаратуры. Вядомыя добра і разгульныя балы магнатаў. А як адзначала Божае Нараджэнне тутэйшая шляхта ў шматлікіх дварах, маёнтках, фальварках і засценках? Чытаць далей Спасылка без VPN

Дубавец: 100 гадоў споўніцца самаму паспяховаму ў гісторыі Беларусі году — 1926-му. На Радыё Свабода выйшаў тэкст Сяргея Дубаўца – гэта аўтарская, суб’ектыўная ацэнка, але яна добра нагадвае пра падзеі стагадовай даўніны, якія сапраўды можна назваць росквітам беларусізацыі. Дубавец піша, што 1926 год быў адным з найбольш паспяховых: у БССР склаліся ўмовы адноснай свабоды, беларусізацыя дала прыкметныя вынікі – прайшлі буйныя навуковыя і краязнаўчыя з’езды, паўстала літаратурнае згуртаванне «Узвышша», адбылася Акадэмічная канферэнцыя па рэформе правапісу і азбукі, адкрыўся БДТ-2 у Віцебску, адбылося другое ўзбуйненне БССР. У Заходняй Беларусі у 1926-м заснавалі Беларускі інстытут гаспадаркі і культуры, а беларуская прэса была надзвычай актыўная — згадваюцца «Маланка», «Беларускае слова», «Народная справа» як орган Беларускай сялянска-работніцкай грамады. У тэксце таксама выразна падкрэсліваецца кантраст: пасля эйфарыі стваральнай працы прыйшлі рэпрэсіі і ўціск. У гэтым сэнсе Дубавец параўноўвае 1926-ы з 2020-м і выкарыстоўвае вельмі моцную метафару пра «татальнае знішчэнне» у выніку рэпрэсій — гэта занадта рэзкае азначэнне, асабліва калі мы гаворым пра падзеі 2020 года і пасля; аднак сама паралель пра тое, што дзяржаўны ўціск і гвалт могуць вяртацца ў брутальных формах нават праз стагоддзе, тут прачытваецца вельмі выразна.

«Вусы Скарыны» вяртаюцца: як бульба заваявала Беларусь Пасля паўзы «Вусы Скарыны» адкрываюць новы сезон выпускам пра гісторыю самай “беларускай” расліны – бульбы. Вядоўца Цімафей Акудовіч разам з Віктарам Шукеловічам распавядаюць, адкуль на беларускія землі прыйшла бульба і чаму спачатку да яе ставіліся насцярожана; як голад і эпідэміі паспрыялі яе распаўсюджванню ў Еўропе; калі з’явіліся першыя згадкі пра бульбу ў Вялікім Княстве Літоўскім і як яна паступова стала часткай штодзённай культуры. У выпуску таксама ўзгадваюцца Адам Міцкевіч, Мікалай Гогаль і Францішак Багушэвіч – разам з гісторыяй мянушак беларусаў ад «бацьвіняжаў» да «бульбашоў», а напрыканцы нават “экзістэнцыяльнае” пытанне пра нас саміх. 🎥 Відэа: https://youtu.be/O3j1pSiINIc?si=V3X_cTcPzdOdiHG6

🎓 XVI стагоддзе ў беларускай гісторыі: ці быў “залаты век”? На канале адукацыйнай пляцоўкі «Віртуальны ўніверсітэт» ужо выйшлі тры лекцыі анлайн-курсу пра XVI стагоддзе – эпоху Статутаў ВКЛ, Скарыны, Радзівілаў, Буднага і Гусоўскага, якую часта называюць “залатым векам”. Курс чытае гісторык Аляксандр Паршанкоў і прапануе паглядзець на гісторыю беларускіх земляў у кантэксце агульнаеўрапейскіх трэндаў – Адраджэння, Рэфармацыі і культурных зрухаў. У лекцыях абмяркоўваецца месца ВКЛ у Еўропе XVI ст., пытанне, ці можна гаварыць пра “Беларусь” у той час, культурны ландшафт Усходняй Еўропы і тое, як гэтая эпоха працуе ў сучасных інтэрпрэтацыях гісторыі. Будуць таксама прыклады працы з крыніцамі, артэфакты і элементы палеаграфіі. 🎥 Першая лекцыя: https://www.youtube.com/watch?v=8r-BI44AL0Q&t=178s

📖 Гродзенскі прафесар Вячаслаў Швед, звольнены з універсітэта, выдаў энцыклапедыю пра Гродна Гродзенскі гісторык і прафесар Вячаслаў Швед выдаў кнігу «Гісторыя Гродна. Энцыклапедыя», прысвечаную гісторыі горада над Нёманам. Працу над выданнем аўтар завяршыў у 2022 годзе, энцыклапедыя будзе даступная чытачам у электроннай версіі, піша @hrodnaonelove.

У анатацыі да выдання адзначаецца, што Гродна — горад з больш чым тысячагадовай гісторыяй, які перажыў войны і перыяды росквіту, і заслугоўвае ўласнай энцыклапедыі. Аўтар імкнуўся паказаць гісторыю горада праўдзіва і аб’ектыўна, абапіраючыся на даступныя крыніцы і навуковую літаратуру. Кніга напісана на беларускай мове.

Працяг па спасылцы. 🖥 Без VPN адкрыецца тут.