| حەنیفیەت |

ئەم ساڵ ساڵێکی قورس و خەماوی بوو بۆ: کریستانۆ ڕۆناڵدو خومەینی و رافضەی فارس و عرب پورتوگال مدخلیەکان و عبداللطیف بداخۆ😉

لە عبدالله کوڕی عەبباسەوە -بە ڕێگەی عەلییەوە- سەبارەت بەم وتەیەی خوای گەورە: ﴿مِن قَسْوَرَةٍ﴾ (واتە: لە شێرێکەوە)، فەرمووی: «ئەمە بە زمانی عەرەبی بە مانای شێر دێت، و بە زمانی حەبەشیش (ئەسیوپیا) پێی دەوترێت قەسوەرە»

أخرجه ابن جرير ٢٣/٤٦٠

| لەکۆتایی زەماندا • ابومیسرەی کوری عەمری کوری شراحبیل: لە کۆتایی زەماندا کۆمەڵێک خەڵک دەبن کە نە ڕاستی دەناسن و نە ڕێگری لە خراپە دەکەن،وەک چۆن ئاژەڵان و ماڵات بەسەر یەکدا دەکەون،ئەوانیش بە هەمان شێوە بەسەر یەکدا دەچن. الأمر بالمعروف والنهي عن المنکر لإبن أبي الدنيا ٣٤

• لە عبدالله ى کوڕی مەسعوودەوە (خوا لێی ڕازی بێت): ئەمە لە سەرەتادا بوو پێش ئەوەی فەرمانی جەنگکردن بدرێت، پاشان بە ئایەتی شمشێر (ئایەتی سەیف) ناسخ کرایەوە(¹) لە حەسەنی بەسرییەوە -لەرێگەی وائیلی کوڕی داوودەوە- سەبارەت بەم وتەیەی خوای گەورە: ﴿لا إكراه في الدين﴾، فەرمووی: خاوەن کتێبەکان (جوولەکە و گاورەکان) بە زۆر ناچار ناکرێن بۆ هاتنە ناو ئیسلام.(²) لە ئەسلەمەوە گێڕدراوەتەوە: گوێم لە عومەری کوڕی خەتتاب بوو بە ئافرەتێکی بەتەمەنی مەسیحی دەوت: موسڵمانبە تا سەلامەت بیت (سەرفراز بیت). ئەو ئافرەتە ڕەتیکردەوە، عومەر فەرمووی: خوایە شایەتحاڵ بە. پاشان ئەم ئایەتەی خوێندەوە: ﴿لا إكراه في الدين﴾ (هیچ زۆرەملێیەک لە ئایندا نییە).(³) لە عیکریمەی مولاى ئیبن عەباسەوە -لەرێگەی حوسێنی کوڕی قەیسەوە- سەبارەت بەم وتەیەی خوای گەورە: ﴿لا إكْراهَ فِي الدِّينِ﴾، فەرمووی: ئەو ئایەتەی دوای خۆی (ئایەتی ﴿وقالُوا سَمِعْنا وأَطَعْنا﴾) ئەمەی ناسخ کردووەتەوە.(⁴) ------------------------------------- 1-تفسير الثعلبي ٢/٢٣٤، وتفسير البغوي ١/٣١٤ 2-أخرجه سعيد بن منصور (٤٣٠- تفسير). 3-أخرجه النحاس ص٢٥٩. 4-أخرجه ابن أبي حاتم ٢/٤٩٤ (٢٦١٥).

• لە عەلی کوڕی ئەبو تالیبەوە -بە گێڕانەوەی خالیدی کوڕی عەرعەرە- هاتووە کە پیاوێک لێی پرسی: ئایا پێم ناڵێیت دەربارەی ئەو ماڵە (کەعبە)، ئایا یەکەم ماڵ بووە کە لەسەر زەوی بنیات نرابێت؟فەرمووی: نەخێر، بەڵام یەکەم ماڵە کە بۆ خەڵکی دانرابێت و بەرەکەت و ڕێنمایی و مەقامی ئیبراهیمی تێدا بێت، هەرکەسێکیش بچێتە ناوی پارێزراو و ئارام دەبێت. دواتر گێڕایەوە: کاتێک ئیبراهیم فەرمانی پێکرا کە ماڵەکە بنیات بنێت، دڵتەنگی و گومانی بۆ دروست بوو کە چۆن بنیاتی بنێت، خوای گەورە "سەکینە"ی بۆ نارد؛ کە بریتی بوو لە بایەکی خێرای دوو سەر، وەک قەڵغانێک بە دەوری شوێنی کەعبەدا سووڕایەوە، ئیبراهیمیش فەرمانی پێکرا لەو شوێنە بنیاتی بنێت کە سەکینەکە لێی جێگیر دەبێت، ئەویش هەر وای کرد. کاتێک گەیشتە ئەو شوێنەی کە دەبوو بەردەکەی (حجر الاسود) لێ دابنرێت، بە ئیسماعیلی فەرموو: بڕۆ و بەردێکم بۆ بدۆزەرەوە با لێرە دایبنێم. ئیسماعیل بۆ گەڕان بەناو چیاکاندا ڕۆیشت، لەو نێوانەدا جبرائیل بەردەکەی هێنا و لە شوێنی خۆی دایانا. کاتێک ئیسماعیل گەڕایەوە و بینی، پرسی: ئەم بەردە لەکوێ هات؟ فەرمووی: ئەوەی هێنای کە نەیوویست متمانە بە بیناکردنی من و تۆ بکات. ئینجا کەعبە بۆ ماوەیەکی زۆر مایەوە، تا ئەوەی ڕووخا، پاشان عەمالیقەکان بنیاتیان کردەوە، دواتر دیسان ڕووخا و هۆزی جورهەم بنیاتیان کردەوە، پاشان ڕووخا و قوڕەیش بنیاتیان کردەوە. کاتێک ویستیان بەردەکە دابنێن، لەسەر ئەوەی کێ دایبنێت ناکۆکی کەوتە نێوانیان، بۆیە بڕیاریان دا: یەکەم کەس لەم دەرگایەوە بێتە ژوورەوە، با ئەو دایبنێت. پێغەمبەری خوا ﷺ لە دەرگای بەنی شەیبەوە هاتە ژوورەوە، فەرمانی کرد بە پارچە قوماشێک و بۆیان ڕاخست، بەردەکەی گرت و خستیە ناوەڕاستی قوماشەکەوە، پاشان فەرمانی کرد لە هەر هۆزێکی قوڕەیش پیاوێک لایەکی قوماشەکە بگرێت، بەمشێوەیە بەرزکاریان کردەوە، پاشان پێغەمبەری خوا ﷺ بە دەستی پیرۆزی خۆی بەردەکەی گرت و لە شوێنی خۆی دایانا. -------------------------------- أخرجه الحاكم ١/٦٢٩ (١٦٨٤)، ٢/٣٢١ (٣١٥٤)، وابن جرير ٣/٥٦١، وابن أبي حاتم ٣/٧١٠ (٣٨٣٩). قال الحاكم ٢/٢٣١: «هذا حديث صحيح، على شرط مسلم، ولم يُخَرِّجاه».

• خوا لەخۆت و باوکت ڕازی بێت و پلەتان بەرزتر بکاتەوە. لەمینبەرەکەی هاوسەری بەرێزتەوە (علیه الصلاةوالسلام) بەرگری لەتۆ و عەرضی هاوسەری بەرز و بەرێزت ناکرێت.بەڵکو مینبەری ئێستە بۆتە مۆڵگەی کۆمەڵێک کۆیلە کە دفاع لە داوێن پیسێک دەکەن و خۆشی لەمینبەرەوە خەریکی خۆڵکردنە چاوی خەڵکە. بمانبورە دایکی بەڕێزمان تەنها پۆستی سۆشیاڵ میدیامان لەدەست دێت بۆ بەرگری لە تۆ.ئێستا خاوەن مینبەر زۆربەی یان دیوثێکە یان کابرایەکی دەجالە کە کچ و ئافرەت ناپەڕێنێت. دووبارە بمانبورە

• لە قەتادەی کوڕی نوعامەوە -بە ڕێگەی مەعمەرەوە- سەبارەت بەم وتەیەی الله تعالی: ﴿أَفَرَأَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّىٰ وَمَنَاةَ الثَّالِثَةَ الْأُخْرَىٰ﴾، دەڵێت: ئەمانە خواوەدانێک بوون کە دەیانپەرست؛ "لات" بۆ خەڵکی تائیف بوو، "عوززاش" بۆ قوڕەیش بوو لە سُقام (کە دۆڵێکە لە ناوەڕاستی نەخلەدا)، و "مەنات" بۆ ئەنسار بوو لە قودەید.(¹) ---------------------------- 1-أخرجه عبد الرزاق ٢/٢٥٣

• لە عبدالله ی کوڕی عەبباسەوە -بە ڕێگەی سەعیدی کوڕی جوبەیرەوە- گێڕدراوەتەوە کە فەرمووی: موسا (سەلامی خوای لێ بێت) وتی: ﴿رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ﴾ (واتە: ئەی پەروەردگارم، بەڕاستی من بۆ هەر خێرێک کە بۆمت ناردبێت، هەژار و پێویستم)، لە کاتێکدا ئەو (موسا) بەڕێزترین بەندەی خوا بوو لای، کەچی ئەوەندە برسی بوو کە پێویستی بە نیو دەنکە خورما بوو، و بەهۆی زۆری برسیەتییەکەوە سکی بە پشتیەوە نوسابوو.(¹) • لە عبدالله ی کوڕی عەبباسەوە گێڕدراوەتەوە کە فەرمووی: کاتێک موسا لە فیرعەون هەڵهات، تووشی برسیەتییەکی زۆر بوو، تا ڕادەیەک ڕیخۆڵەکانی لە پشتی جلەکانییەوە دەبینران، ئینجا گوتی: ﴿رَبِّ إِنِّي لِمَا أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ﴾ (واتە: ئەی پەروەردگارم، بەڕاستی من بۆ هەر خێرێک کە بۆمت ناردبێت، هەژار و پێویستم).(²) ----------------------------------------- 1-أخرجه ابن أبي شيبة ١٣/٢١٦، والضياء في المختارة ١٠/١٥٢ 2-أخرجه ابن جرير ١٨/٢١٦ من طريق سعيد بن جبير بلفظ: من ظاهر الصفاق.

کەتۆ شوێن شێخ و دکتۆر و شت کەوتی لەباتی الله تعالی و پێغەمبەرەکەی علیه الصلاةوالسلام و صحابە و تابعینی ئەم ئوممەتە ئەوا حاڵت وەک حاڵی ئەم بۆقە وادەبێت.ئەوان هەرچیەک بڵێن دەبێت تۆش ئەشهەدو بیلای بکێشی بێ ئەوەی بزانی چ باسە.

کاتێک بەغدا دەکەوێت و خەلیفە موستەعسیم بیللا وەکو دیل دەبرێتە بەردەم هۆلاکۆ خان، سەرکردەی مەغۆلەکان فەرمان دەکات قاپێکی پڕ لە زێڕ و گەوهەری گرانبەها بێنن و بیخەنە بەردەم خەلیفە، پاشان پێی دەڵێت: بخۆ! بۆ ناخۆیت؟! خەلیفە بە سەرسوڕمانەوە وەڵام دەداتەوە و دەڵێت: زێڕ ناخورێت! لێرەدا هۆلاکۆ دەڵێت: ئەی ئەگەر دەتزانی زێڕ ناخورێت، بۆچی لای خۆت کۆت کردبووەوە؟ بۆچی نەتدەدا بە سەربازەکانت تا بەرگریت لێ بکەن؟ بۆچی ئەم هەموو زێڕەت نەکردە تیری ئاسنین و دەرگای قایم بۆ شارەکەت، تا من نەتوانم بەم ئاسانییە لە ڕووباری دیجلە بپەڕمەوە؟ خەلیفە کە چاوەڕوانی ئەم تانە قورسەی نەدەکرد، لە کزیدا پەنا دەباتە بەر قەدەر و دەڵێت: ئەمە قەزای خوای گەورە بوو. بەڵام هۆلاکۆ دەستبەجێ وەڵامی دەداتەوە و دەڵێت: ئەوەی بەسەر تۆشدا دێت، هەر قەزای خوایە. بەمەش تێیگەیاند کە تەمەڵی و ڕەزیلی و بێپلانیی، هۆکاری سەرەکیی ئەو سەرشۆڕییە بووە.

سەرچاوە ١. الهمذاني: جامع التواريخ، ج٢، ص ٧١٢ - ٧١٣. ٢. ابن الطقطقي: الفخري في الآداب السلطانية والدول الإسلامية، ص ٣٣٥. ٣. نصير الدين الطوسي: رسالة في كيفية واقعة بغداد (ذيل جامع التواريخ)، ص ٣٨.

لە عبدالله ی کوڕی عەباسەوە -لە ڕێگەی سەعیدی کوڕی جوبەیرەوە- سەبارەت بە وتەی خوای گەورە: ﴿صُوَاعَ الْمَلِكِ﴾ (پیاڵەکەی پاشا)، فەرمووی: شتێکە لە زیو دروستکراوە و لە (مەککۆک/گەردەل) دەچێت ئاویان تێدا دەخواردەوە.

أخرجه ابن جرير ١٣/٢٤٩-٢٥٠ وزاد: وكان للعباس منها واحدًا في الجاهلية، وابن أبي حاتم ٧/٢١٧٣، وابن مردويه -كما في فتح الباري ٨/٣٥٩-، والضياء ١٠/٩٥ (٩٣).

ئێمەش دەڵێین: نابێ هیچ شوێنکەوتویەکی دینی سعودی رەخنە لەو بریارەی دکتۆر ئارام بگرێ کە عبداللطیفی دورخستۆتەوە چونکە ئەوە دەبێتە خروج و خاوەنەکەی خوارجە. نوکتە کۆتایی دێڕەکە،

کاری باش هەرکەس بیکا هەر باشە. تاجرێکی دین کەوت الحمدلله ئەوانەشی وتیان بوختانە دەبێ گەردنی ئەو کەسانە بەخۆیان ئازاد بکەن کە پێیان گوتون بوختانتان کردووە.

لە ڕێگادا کۆمەڵێک مرۆڤی چاکەکاری بینی کە بە ڕاستی ڕێنمایی دەکەن و بە دادپەروەری دادوەری دەکەن، ئوممەتێکی دادپەروەر بوون، هەموو شتێکیان بە یەکسانی دابەش دەکرد، دادپەروەر بوون، سۆزیان بۆ یەکتر هەبوو، یەک دەنگ و یەک هەڵوێست بوون، ڕەوشتیان یەک بوو، ڕێگایان ڕاست بوو، دڵەکانیان یەک بوو، گۆڕەکانیان لە بەردەم دەرگای ماڵەکانیان بوو، ماڵەکانیان دەرگای نەبوو، میر و حاکم و دەوڵەمەندیان نەبوو، کێبڕکێیان نەدەکرد و یەکتریان بە کەم نەدەبینی، ناکۆکی و شەڕ و دەمەقاڵێیان نەبوو، تووشی وشکەساڵی و نەهامەتی نەدەبوون، تەمەندرێژترین خەڵک بوون، هەژار و نەخۆش و کەسی ڕەق و توندیان تێدا نەبوو. کاتێک زولقەرنەین ئەمەی بینی سەرسام بوو، پێی گوتن: «ئەی خەڵکینە، هەواڵم پێ بدەن، من هەموو زەوی و زەریا و ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا و ڕووناکی و تاریکیم بەسەر کردووەتەوە، کەسێکم وەک ئێوە نەبینیوە، هەواڵتان پێ بدەن». گوتیان: «بەڵێ، هەر پرسیارێکت هەیە بیکە». گوتی: «بۆچی گۆڕەکانتان لە بەردەم دەرگای ماڵەکانتانە؟» گوتیان: «بە ئەنقەست وامان کردووە، بۆ ئەوەی مردن لە یاد نەکەین و لە دڵمان دەرنەچێت». وتی: «بۆچی ماڵەکانتان دەرگای نییە؟» گوتیان: «کەسێکی ناپاکمان تێدا نییە، هەموومان ئەمین و دەستپاکین». گوتی: «بۆچی گەورە و کاربەدەستان نییە؟» گوتیان: «ئێمە زوڵم لە یەک ناکەین». گوتی: «بۆچی حاکمتان نییە؟» گوتیان: «ئێمە ناکۆکی و کێشەمان نییە». گوتی:«بۆچی دەوڵەمەنتان نییە؟» گوتیان:«ئێمە کۆکردنەوەی سەروەت و سامان ناکەین». گوتی:«بۆچی پاشاتان نییە؟» گوتیان:«ئێمە خۆ بەزلزانین ناکەین». گوتی: «بۆچی کەستان کەسی تر بە باڵاتر نازانێت؟» گوتیان: «چونکە ئێمە سۆزمان بۆ یەکتر هەیە و بەیەکەوە پەیوەستین». گوتی: «بۆچی ناکۆک نین؟» گوتیان: «بەهۆی ئەوەی دڵمان یەکخستووە». گوتی: «بۆچی شەڕ ناکەن؟» گوتیان: «چونکە بە ئیرادە بەسەر سروشتی خۆماندا زاڵ بووین و بە حەوسەڵە خۆمان ڕێک خستووە». گوتی:«بۆچی زمانتان یەک دەنگە؟» گوتیان: «چونکە درۆ و فێڵ ناکەین و غەیبەتی یەک ناکەین». گوتی: «بۆچی دڵتان پاکە و ڕێگاتان ڕاستە؟» گوتیان:«دڵمان پاک بووە، خوداش بەهۆی ئەوەوە کینە و حەسادەتی لە دڵمان دەرکردووە». گوتی:«بۆچی هەژارتان نییە؟» گوتیان: «چونکە بە یەکسانی دابەشی دەکەین». گوتی: «بۆچی کەسی توند و ڕەقتان تێدا نییە؟» گوتیان: «بەهۆی ملکەچی و بێ فیزیمان». گوتی: «بۆچی تەمەنتان درێژە؟» گوتیان: «چونکە پابەندین بە ڕاستی و دادپەروەری». گوتی: «بۆچی تووشی وشکەساڵی نابن؟» گوتیان: «چونکە لە ئیستغفار غەفڵەت ناکەین». گوتی: «بۆچی تووشی نەهامەتی نابن؟» گوتیان: «چونکە هەر لە سەرەتاوە خۆمان بۆ ناخۆشییەکان ئامادە کردووە و خۆشەویستیمان بۆی هەبووە». گوتی: «بۆچی ئەو ئافاتانە نایەتە سەرتان کە دێتە سەری خەڵکی؟» گوتیان: «ئێمە پشتمان بە جگە لە خودا نەبەستووە و پشت بە ئەستێرەکان نابەستین». وتی: «ئایا باوکانیشتان هەر وابوون؟» گوتیان:«بەڵێ، باوکانیشمان هەژارانیان بەزەیی پێ دەهات، هاوکاری فەقیرەکانیان دەکرد، لێبوردەیی ئەوانەی دەنواند کە زوڵمیان لێ دەکردن، چاکەیان لەگەڵ ئەوانە دەکرد کە خراپەیان بەرامبەر دەکردن، بە حەوسەڵە بوون بەرامبەر ئەوانەی نەفام بوون، داوای لێخۆشبوونیان دەکرد بۆ ئەوانەی جنێویان پێ دەدان، پەیوەندی خزمایەتییان دەگرت، ئەمانەتیان دەگەڕاندەوە، کاتیان بۆ نوێژەکانیان دەپاراست، بەڵێنەکانیان دەبردەسەر، لە قسەکانیاندا ڕاستگۆ بوون، باوکانیشمان بەو هۆیەوە خودا کاروباریانی چاک کرد و لە ژیانیاندا دەیپاراستن و حەق بوو لە پاش خۆیشیان خەلیفەیان بێت». زولقەرنەین پێیانی وت: «ئەگەر بمزانیایە لێرە دەمێنمەوە، ئەوا لە لاتان دەمام، بەڵام فەرمانم بە مانەوە نەکراوە».(²⁵)

------------------- 1-أخرجه ابن أبي حاتم ٧/٢٣٨١ (١٢٩٣٥) 2-أخرجه ابن أبي حاتم ٧/٢٣٨٢ (١٢٩٣٦) 3-أخرجه أبو بكر ابن الحافظ ابن مردويه في جزء من أحاديث ابن حيان ص١٥٣ (٧٥) 4-أخرجه ابن عبد الحكم في فتوح مصر ص٦٠، وأبو الشيخ في العظمة ٤/١٤٨٠-١٤٨١ واللفظ له، وابن جرير ١٥/٣٩٠ 5-أخرجه يحيى بن سلام ١/٢٠٧، وابن عبد الحكم في فتوح مصر ص٤٠، وابن الأنباري في الأضداد ص٣٥٤، وابن أبي عاصم في السنة (١٣١٨)، وابن جرير ١٥/٣٧٠ 6-أخرجه عبد الرزاق ٢/٤١٠ 7-أخرجه أبو الشيخ في العظمة (٩٦٩). 8-أخرجه الحاكم في المستدرك ٢/٥٨٩. 9-أخرجه أبو الشيخ (٩٨٣) 10-أخرجه أبو الشيخ (٩٧٠) 11-أخرجه ابن عبد الحكم ص٣٩ 12-أخرجه ابن عساكر في تاريخ دمشق ١٧/٣٢٩ 13-أخرجه ابن عبد الحكم ص٤٠ 14-أخرجه ابن عبد الحكم في فتوح مصر ص٣٧ 15-أخرجه ابن عبد الحكم في فتوح مصر ص٤٠. 16-أخرجه ابن عبد الحكم ص٤٠ 17-أخرجه أبو الشيخ (٩٧١). 18-أخرجه أبو الشيخ (٩٨٤). 19-تفسير مقاتل بن سليمان ٢/٥٩٩ 20-أخرجه الحاكم ٢/١٧ (٢١٧٤)، ٢/٤٨٨ (٣٦٨٢)، وابن أبي حاتم ٧/٢٣٨٢ (١٢٩٣٧)، ١٠/٣٢٨٩ (١٨٥٥٣). قال البخاري في التاريخ الكبير ١/١٥٣ (٤٥٥): «ولا يثبت هذا عن النبي ﷺ».