دوزخ امّا سرد

ـــــــــــــ

نمونه‌ای از «تولید علم» بومی.

«خشایارشاه» نداریم. «خشایارشا» داریم. نورمن شارپ و اکثر متخصصان تاریخ هخامنشیان تلفظ‌اش را «خشَیارشا» ضبط کردند. به خط میخی: 𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠 (X-š-y-a-r-š-a) مرکب از دو جزء خشایَ (xšaya-) از بُن فعلی به معنای «فرمانرواییدن» و اَرشا (ṛšā) مرتبط با واژه‌ای به معنای «قهرمان» یا «مرد» (منبع).

نمودار فوق رابطهٔ چهار شاخص را با میزان طرد سیاسی گروه‌های قومی و زبانی می‌بررسد: نرخ باسوادی بزرگ‌سالان، تراکم خطوط راه‌آهن، تعداد انجمن‌های داوطلبانه و هم‌گونی زبانی جمعیت. ستون‌ها هرکدام متغیری مستقل هستند. دو شاخص نخست نمایندهٔ تأمین کالاهای عمومی از سوی دولت‌اند. جالب است که در میان آنان افزایش تراکم خطوط راه‌آهن -که عاملی کاملاً مادی است- بیش‌ترین تغییر را نشان می‌دهد. مسیر ترابری امری‌ست که میان مردمانی دور از یک‌دیگر، «زمینی مشترک» می‌سازد. زمین مشترک بنیادی‌ترین پیش‌نیازِ ملّت‌بودگی‌ است. تصویر از: Wimmer, Andreas. Nation Building: Why Some Countries Come Together While Others Fall Apart. Princeton, NJ: Princeton University Press, 2018.

مؤلف در بخش پایانی و نتیجه‌گیریِ بحث می‌نویسد:

«به‌نظر می‌رسد این هشت مفهوم، یعنی حقوق و تکالیف، امتیازات و نبودِ حق ادعا، قدرت‌ها و تبعیت‌های حقوقی، مصونیت‌ها و ناتوانی‌های حقوقی، همان چیزی باشند که می‌توان آنان را «مخرج مشترک کسرهای حقوق» نامید. ده کسر (مانند ۱/۳، ۲/۵ و غیره) ممکن است در نگاه نخست چنان متفاوت از یک‌دیگر به نظر برسند که مقایسهٔ آن‌ها دشوار یا حتی ناممکن باشد. اما اگر آن‌ها را بر اساس مخرج‌های مشترکشان بیان کنیم، (مثلاً ۵/۱۵، ۶/۱۵ و غیره) مقایسه آسان می‌شود و می‌توان شباهت‌های بنیادی میان آن‌ها را آشکار کرد. همین امر دربارهٔ مفاهیم عام و بنیادی‌ای نیز صادق است که همهٔ «مقادیر حقوقی» را می‌توان به آن‌ها فروکاست. برای مثال اگر دوباره به موضوع قدرت‌های حقوقی بازگردیم، ممکن است در نگاه نخست کشف هرگونه شباهت اساسی و بنیادی میان فروش مشروط اموال منقول، امانت، سازش، قراردادهای اختیار، روابط نمایندگی، اختیارات انتصابی و مانند این‌ها دشوار باشد. اما اگر همهٔ این روابط را به بنیادی‌ترین صورت‌های عام خود فروبکاهیم، درمی‌یابیم که مفاهیم قدرت حقوقی و تبعیت حقوقی در سراسر این مجموعه -هرچند نه به‌طور انحصاری- کاربردی اساسی دارند. چنین فرایندی نه‌تنها امکان کشف شباهت‌های اساسی و قیاس‌های روشن‌گر را در میان امری که در ظاهر تنوعی بی‌نهایت و گریزناپذیر به نظر می‌رسد فراهم می‌کند، بل‌که به ما اجازه می‌دهد اصول مشترک عدالت و سیاست‌گذاری حقوقی را نیز که در پس مسائل گوناگون حقوقی نهفته‌اند تشخیص دهیم. پیامد غیرمستقیم اما بسیار عملیِ این روش آن است که در بسیاری از موارد به‌واسطهٔ چنین تحلیلی می‌توان از آرای قضایی پیشین به‌عنوان منابع اقناعی استفاده کرد، حتی در مواردی که این آرا در نگاه نخست کاملاً بی‌ارتباط با مسئلهٔ مورد بحث به نظر می‌رسند. اگر این نکته دربارهٔ قدرت‌های حقوقی درست باشد، به نظر می‌رسد دربارهٔ دیگر مفاهیم بنیادی حقوق نیز به همان اندازه صادق باشد. خلاصه آن‌که هرچه تحلیل عمیق‌تر شود، ادراک انسان از وحدت و هماهنگی بنیادی موجود در حقوق نیز بیش‌تر می‌شود.»

۳. قدرت حقوقی در برابر تبعیت حقوقی قدرت حقوقی به توانایی شخص برای ایجاد تغییر در وضعیت حقوقی مربوط می‌شود. فرض کنیم الف مالک مالی است و اختیار دارد آن را به ب هبه کند. با تحقق هبه، رابطهٔ حقوقی موجود تغییر می‌کند و مالکیت مال به ب منتقل می‌شود. الف این‌جا چیزی را از ب مطالبه نمی‌کند. او از قدرت حقوقی‌ای برخوردار است که به وسیلهٔ آن می‌تواند وضعیت موجود را دگرگون کند. همین ساختار را می‌توان در ابراء دین، فسخ قرارداد -در مواردی که حق فسخ وجود دارد- وصیت و بسیاری از اعمال حقوقی دیگر دید. شخصی با انجام عملی حقوقی می‌تواند رابطه‌ای را ایجاد، تغییر یا پایان دهد. قدرت حقوقی از این جهت با حق ادعا تفاوت دارد. صاحب حق ادعا، انجام یا ترک عملی را از دیگری مطالبه می‌کند، اما صاحب قدرت حقوقی می‌تواند با اعمال خود وضعیت حقوقی موجود را تغییر دهد. هوفلد وضعیت طرف مقابل را liability می‌نامد. این اصطلاح در نظریهٔ او معنای رایج «مسئولیت» ندارد. شخص در وضعیت liability قرار دارد، زیرا در معرض تغییری حقوقی است که شخص صاحب قدرت می‌تواند با اعمال قدرت خود ایجاد کند. از این رو «تبعیت حقوقی» یا «در معرض تغییر حقوقی قرار داشتن» برای بیان این مفهوم مناسب‌تر است. بدین ترتیب قدرت حقوقی یک رابطهٔ مرتبهٔ دوم محسوب می‌شود. شخص با اعمال قدرت خود می‌تواند روابط حقوقی دیگری -مانند حق و تکلیف- را ایجاد یا تغییر دهد. مثلاً انعقاد قرارداد می‌تواند میان طرفین حقوق و تکالیف جدیدی ایجاد کند. خودِ اختیار انعقاد قرارداد قدرتی حقوقی است و روابطی که قرارداد ایجاد می‌کند در مرتبهٔ دیگری قرار می‌گیرند. ۴. مصونیت در برابر ناتوانی حقوقی مصونیت هنگامی مطرح می‌شود که شخص در برابر قدرت حقوقی شخص دیگری قرار نداشته باشد. اگر الف نسبت به وضعیت حقوقی معیّنی مصون باشد، ب قدرت لازم برای تغییر آن وضعیت را ندارد. فرض کنیم قانون اساسی تغییر یا سلب حق معیّنی را از اختیار قانون‌گذار خارج کرده باشد. در این صورت شهروند نسبت به آن وضعیت از مصونیت برخوردار است و قانون‌گذار در برابر او ناتوانی حقوقی دارد. قانون‌گذار ممکن است در بسیاری از حوزه‌ها دارای قدرت وضع یا تغییر قواعد حقوقی باشد، اما نسبت به موضوعی که از حوزهٔ قدرت او خارج شده چنین اختیاری ندارد. مصونیت را باید در برابر قدرت دانست. در رابطهٔ قدرت و تبعیت، شخصی می‌تواند وضعیت حقوقی شخص دیگر را تغییر دهد و طرف مقابل در معرض این تغییر قرار دارد. در رابطهٔ مصونیت و ناتوانی حقوقی، چنین قدرتی وجود ندارد. شخصی که از مصونیت برخوردار است، در برابر قدرت حقوقی مشخصی حمایت می‌شود و طرف مقابل اختیار لازم برای تغییر وضعیت او را ندارد. چهار رابطهٔ بنیادی هوفلد را می‌توان چنین خلاصه کرد:

چهار رابطهٔ بنیادی حقوقی در نظریهٔ هوفلد در آغاز سدهٔ بیستم، وسلی نیوکام هوفلد به تأمل بر یکی از بنیادی‌ترین تعابیر زبان حقوقی، یعنی «حق» پرداخت؛ واژه‌ای بسی پُربسامد و در عین حال با تکثری شگفت‌انگیز از معناها. ما گاه از حق به معنای استحقاق شخص در برابر دیگری سخن می‌گوییم و گاه همان را برای آزادیِ انجام یک عمل، اختیار تغییر رابطه‌ای حقوقی یا مصونیت در برابر چنین تغییری به کار می‌بریم. این اشتراک لفظی بسیاری از روابط متفاوت حقوقی را به شکلی نامناسب یک‌کاسه می‌کند. می‌توانیم مستقیماً وارد مثال‌هایی عینی شویم. وقتی طلب‌کار می‌گوید «حق دارم طلبم را پس بگیرم»، از استحقاقی در برابر بدهکار سخن می‌گوید. طلب‌کار می‌تواند پرداخت دین را از بدهکار مطالبه کند و بدهکار نیز در برابر او تکلیف به پرداخت دارد. در عین حال، شهروندی که از «حق آزادی بیان» صحبت می‌کند در وضعیت حقوقی دیگری قرار دارد. او در رابطهٔ مورد بحث تکلیفی به سکوت ندارد و طرف مقابل نیز ادعایی علیه او برای خودداری از بیان افکارش ندارد. هر دو وضعیت در گفتار رایج «حق» نامیده می‌شوند، اما ساختار حقوقی‌شان یکسان نیست. هوفلد برای روشن‌کردن این تفاوت چهار رابطهٔ بنیادی حقوقی را از یکدیگر جدا می‌کند: حق ادعا یا مطالبه، آزادی یا امتیاز، قدرت حقوقی و مصونیت. این چهار رابطه را گاهی به ترتیب حق ادعا (claim-right)، حق آزادی (liberty-right)، حق قدرت (power-right) و حق مصونیت (immunity-right) نیز می‌نامند. او حتی در کاربرد واژهٔ «حق» نیز احتیاط می‌کند. در معنای دقیق و مضیق، حق به حقِ ادعا یا مطالبه اشاره دارد. آزادی، قدرت و مصونیت نیز موقعیت‌های حقوقی‌اند، اما ساختار آن‌ها با حقِ ادعا متفاوت است. مثلاً دقیق‌تر است که از آزادی شخص برای شلیک با سلاح شخصی سخن بگوییم -مشروط بر نقض‌نکردن حقوق دیگری- تا این‌که آن را صرفاً «حق» بنامیم. همین‌طور طلاق‌دادن همسر یا وصیت‌کردن دربارهٔ دارایی را می‌توان از جنس «قدرت حقوقی» دانست، زیرا شخص با اعمال خود می‌تواند وضعیت حقوقی موجود را تغییر دهد. ۱. حق ادعا یا مطالبه در برابر تکلیف این همان معنایی است که هوفلد از «حق» در دقیق‌ترین معنای آن در نظر دارد. اگر الف از ب طلبی داشته باشد، الف در برابر ب مستحق دریافت آن است و ب در برابر الف مکلف به پرداخت. حق الف و تکلیف ب دو سوی یک رابطهٔ حقوقی واحدند. شخص معیّن می‌تواند انجام یا ترک عمل معیّنی را از دیگری مطالبه کند. مثلاً اگر الف مالک زمینی باشد، می‌تواند در برابر ب حق ادعا داشته باشد که وارد ملک او نشود. در مقابل، ب تکلیف دارد از ورود به ملک الف خودداری کند. بنابراین حق ادعا همیشه به شخص یا اشخاص مشخصی مربوط می‌شود که در برابر دارندهٔ حق، تکلیف متناظر دارند. هر تکلیف نیز به حق متناظر خود در طرف دیگر رابطه می‌اشارد. تکلیف می‌تواند به انجام عملی باشد -مانند پرداخت دِین- یا به خودداری از انجام عملی، مانند خودداری از تعرض به ملک دیگری. ۲. آزادی یا امتیاز در برابر نبودِ حق ادعا یعنی شخص نسبت به انجام یا ترک عملی، تکلیف به خودداری یا انجام آن ندارد. اگر الف از آزادی بیان برخوردار باشد پس در رابطهٔ مورد بحث تکلیفی به سکوت ندارد. در مقابل، ب نسبت به این‌که الف آن عمل را انجام دهد یا انجام ندهد حق ادعا یا مطالبه‌ای ندارد. این رابطه با حق ادعا تفاوت مهمی دارد. وقتی الف حق مطالبهٔ طلب خود را از ب دارد، ب تکلیف دارد دِین را بپردازد. اما وقتی الف نسبت به انجام عملی دارای آزادی است، طرف مقابل تکلیفی ندارد که آن عمل را برای الف انجام دهد یا از او بخواهد آن را ترک کند. مثلاً آزادی بیان به خودی خود ب را موظف نمی‌کند برای الف تریبون، روزنامه یا وسیله‌ای برای بیان افکارش فراهم کند. الف نسبت به بیان افکار خود آزاد است و ب در رابطه با همان عمل، حق ادعایی علیه او ندارد. باید به رابطهٔ میان آزادی و نبودِ حق ادعا تأمل کرد. نبودِ حق ادعا به این معنا نیست که شخص در برابر همهٔ اشخاص و در همهٔ موقعیت‌ها هیچ تکلیفی ندارد. ممکن است الف در رابطه‌ای دیگر و نسبت به شخصی دیگر تکلیفی بر عهده داشته باشد. آن‌چه هوفلد می‌بررسد رابطهٔ حقوقی مشخص میان دو شخص و عمل مشخصی است که موضوع آن قرار گرفته است. آزادی و حق ادعا می‌توانند توأمان در رابطه‌ای حقوقی وجود داشته باشند. مالک مالی خصوصی هم می‌تواند نسبت به استفاده از مال خود دارای آزادی بوده و هم در برابر دیگران حق ادعا داشته باشد که در مال‌اش تصرف نکنند. @StarTreatments

...

...

...

ـــــــــــــ

در هر سال کم‌تر چیزی مثل خبر «پایان تابستان» محرک انسانی بهتر و خوشحال‌تر بودن است.

دو هزار و هشتصد سال پیش، کاتب سنگ‌نبشته‌ای که امروز آن را با نام «میشع» می‌شناسیم یکی از نخستین کاربردهای علائم نگارشی را ثبت کرد: نقطه. البته نه در پایان هر جمله. کاتب برای فاصله‌گذاری مشخص میان هر واژه از نقطه بهره می‌گرفت. که اگر از وجود نوعی نگارش بی‌فاصله خبر داشته باشیم، چندان هم بد محسوب نمی‌شود. اما متأسفانه فارسی‌زبانانی می‌شناسم که از آن کاتب باستانی کم‌تر نسبت به استفادهٔ علائم نگارشی مشتاقند.

ویژگی دیگری که جنبش زن زندگی آزادی داشت و داره -برای من حداقل- بار مسئولیت شدیدی‌ست که به عنوان دوست‌دارش روی دوشم حس می‌کنم. چون دقیقاً نقطهٔ شروعش آزادی عینی‌ترین جسم روزمرهٔ آدم‌ها -زنان بالأخص- یعنی بدن خودشون بود و به راحتی به چیزهای بزرگ و کوچک دیگری تسری پیدا می‌کرد. توأمان با نفی استبداد حکومت، راجع به نوع ارتباط اجزای جامعه با یک‌دیگر بود. به‌قدری مترقی بود که اگر باهاش جلو نمی‌رفتی جا می‌موندی! ایده‌آلی که پشت سر گذاشتنی نیست و هرروز خودت رو باهاش می‌سنجی. به همین دلیل تو رو به شخصی بهتر بدل می‌کرد. مجبور بودی برای قدم برداشتن باهاش بهتر باشی.

زن زندگی آزادی من رو تغییر داد. شیوهٔ نگاهم به خودم و اطرافم رو عوض کرد. آدم‌هایی که می‌شناختم رو تغییر داد. همه‌مون رو یک پله بیش‌تر دوست‌دار آزادی و متنفر از استبداد و اختناق کرد. نه در یک روز و یک لحظهٔ خاص، در هفته‌ها و ماه‌هایی که ذره‌ذره بذر شجاعت و آزاداندیشی و نفی‌ سانسوری که از مبارزه با محدودیت پوشش زنان شروع می‌شد و به انتزاعی‌ترین امور سیاسی می‌رسید، رشد می‌کرد. بسیار اشتباه در اون بخش‌های سیاسی رخ داد. بسیار توهم و ساده‌اندیشی‌های خام وجود داشت که هنوز چوب‌شون رو می‌خوریم. این‌قدر که تا مدتی چشمم رو بیش از چیزهای درخشانِ دیگر می‌گرفتند. اما اون ظرافت و روح رهایی‌بخش و ستم‌ناپذیر و عصیان‌گر جنبش هنوز برام کار می‌کنه. هنوز چیزیه که می‌شه با فکر بهش عزم‌ها راسخ کرد. این نمود زنده بودن ایده‌هاست.

ـــــــــــــ