اکنون در دسترس! پژوهش تلگرام ۲۰۲۵ — مهمترین بینشهای سال 
QANDIL PRESS|قەندیلپرێس
رفتن به کانال در Telegram
کەناڵی هه واڵ - شرۆڤەی قەندیل پرێس رووداوەکانی کوردستان و ناوچەکە وەک خۆی بۆ ئێوە دەگوازێتەوە ڕاستگۆیی لەگەڵ خەڵک بژاردەی یەکەمی قەندیل پرێس دەبێت ارتباط با ادمین : @qandilpress
نمایش بیشتر4 730
مشترکین
-88724 ساعت
-9187 روز
-1 10730 روز
آرشیو پست ها
🔻 خالد عزیزی: در توافق آمریکا و ایران، منافع مردم نادیده گرفته شده است
🔹 خالد عزیزی، سخنگوی حزب دموکرات کوردستان ایران، در گفتوگویی با شبکه تلویزیونی «کوردکانال» درباره تفاهمنامه اخیر میان تهران و واشینگتن اظهار داشت که این تفاهم اولیه با هدف تداوم مذاکرات در یک بازه زمانی ۶۰ روزه شکل گرفته است.
🔹 آقای عزیزی تصریح کرد که وضعیت کنونی حاصل فرسایش و خستگی هر دو طرف از شرایط جنگی است؛ با این حال، در این معادله سیاسی، مردم ایران و نیروهای اپوزیسیون عملاً از روند تصمیمگیری و محاسبات سیاسی کنار گذاشته شدهاند.
🔹 سخنگوی حزب دموکرات با اشاره به سیاستهای واشینگتن افزود که تمرکز اصلی دولت دونالد ترامپ بر پرونده هستهای ایران و تأمین امنیت اسرائیل بوده و موضوع سرنگونی جمهوری اسلامی در اولویت سیاستهای آمریکا قرار نداشته است. وی همچنین تأکید کرد که ناتوانی اپوزیسیون در ارائه آلترناتیوی منسجم، معتبر و قابل اتکا در اوج تنشها، جامعه بینالمللی را با نوعی انفعال مواجه کرده و موجب شده است مطالبات آن عمدتاً به «تغییر رفتار» جمهوری اسلامی محدود بماند.
🔹 سخنگوی این حزب درباره وضعیت کوردستان ایران تأکید کرد که حزب دموکرات پیش از این نیز شرایط و معادلاتی بهمراتب پیچیدهتر، از جمله جنگ ایران و عراق، حملات موشکی و ترور رهبران خود را پشت سر گذاشته است. وی خاطرنشان کرد: «ما در این جنگ و توافقات نقشی نداشتهایم، اما مبارزات داخلی، با اتکا به آگاهی ملی و تجربههای مدنی جامعه، همچنان تداوم خواهد یافت.»
🔹 خالد عزیزی در ادامه اظهار داشت که حملات جمهوری اسلامی به مقرها و کمپهای این حزب صرفاً با هدف انحراف افکار عمومی در داخل ایران صورت میگیرد. وی همچنین تأکید کرد که مناسبات و گفتوگوهای حزب با بغداد و اربیل در چارچوب قوانین و با احترام به حاکمیت ملی عراق جریان دارد و از خاک این کشور هیچگونه اقدامی برای انجام حملات صورت نخواهد گرفت.
🔹 عزیزی در تشریح راهبرد آینده حزب دموکرات به چهار محور اساسی اشاره کرد: تقویت فعالیتهای مدنی در داخل کشور، گسترش همبستگی میان ملتهای ایران، پیشبرد دیپلماسی فعال و شناسایی فرصتها و شکافهای ساختاری نظام در مرحله پس از جنگ.
🔻 فوری/ یک مقام آمریکایی به رویترز:
اسرائیل و حزب الله با آتش بس از ساعت 4 عصر موافقت کردند.
🔹 بنابە گزارش رسانەها، از زمان اعلام آتشبس، بیش از ده حمله هوایی اسرائیل در لبنان گزارش شده است.
له دوای راپهڕینی ژینا كه له كوردستانهوهی سهری ههڵدا و ههموو ئێرانی تهنییهوه، بهشداری كورد له هاوپهیمانتییهكی سیاسی بهناوی مهنشوری مههسا گهورهترین ههڵهی كورد بوو. هاوپهیمانییهك كه تا ئهوكات كهس نهیدهناسین و هیچ بهكگراوهندێكی خهباتی رێكخراوهییان نهبوو. یهكیك له بهشدارانی مهنشورهكه دواتر بوو به سهرۆكی رهوتێكی فاشیستی راستڕۆی ئێرانی كه له جیاتی دژایهتیی كۆماری ئیسلامی، گهورهترین شهپۆلی دژه كوردی لهناوخۆ و له دهرهوهی ئێران رێك خست. نمونهیهكی دیكه له شهڕی چل رۆژهی ئهمریكا ـ ئیسرائیل لهگهڵ ئێراندا، بهشداری كورد بوو له كۆنگرهی ئازادی ئێران. كۆنگرهیهك كه تهنانهت ئاماده نیه كورد به نهتهوه بناسێ به خهباتێكی رێكخراوهیی لانیكهم ههشتا ساڵهوه. كهچی كورد به ههموو بیروبۆچوونه جیاوازهكانهوه تێیدا بهشداره. كۆنگرهیهك بێ هێز و بێدهسهڵات وهك ههموو هاوپهیمانی و حیزبه كارتۆنییهكانی دیكهی ئێران زۆر بههێز بێت ساڵێك دوو ساڵ بڕ دهكات.
لهم روانگهیه كیشهی سهرهكی تهنیا ناكۆكی سیاسی نیه، بهڵكو ریشهیهكی قووڵتر و مهعریفی ههیه. له بهشێك له فهزای سیاسی ئهم حیزبانهدا روانگهیهك سهری ههڵداوه كه پێداگریكردن له كوردایهتی، مافی كورد و پرسی كوردستان به نیشانهی دواكهوتویی، كۆنهپهرستی یا راستڕۆیی پێناسه دهكا. له وهها كهشێكدا هێندێك له حیزبهكان بۆ رهواییدان به خۆیان لهناو ئیرانییهكاندا باسی كورد ناكهن و بهرهبهره له بناغه هزری و سیاسییهكانی خۆیان دوور دهكهنهوه. ئهم دۆخه پیش ئهوهی قهیرانێكی سیاسی بێت، قهیرانێكی مهعریفی و شوناسه. قهیرانێك كه وادهكات ئهو حیزبانه له هۆكاره سهرهكییهكهی دامهزرانی خۆیان بكهونه گومانهوه. ئهنجامهكهی ئهوهیه كه پرسی كوردستان له جیاتی ئهوهی ببێته تهوهری سهرهكی هاوپهیمانی و هاوكاری، دهبێته پرسێكی لاوهكی و پهراوێزخراو.
دهرئهنجامی سروشتی ئهم قهیرانه مهعریفییه سهرههڵدانی قهیرانی سیاسییه. كاتێك كه حیزبهكانی كوردستان نهتوانن لهسهر پێناسهی كوردستان، رێگاچارهی گونجاو یان لانیكهمی ویسته هاوبهشهكان ساغ ببنهوه، ئاساییه كه هاوپهیمانهتییهكهیان لهرزۆك و بێ بنهما دهبێت. ههر ئهوهش وایكردووه كه راگهیهنراوی دامهزرانی هاوپهیمانی هێزه سیاسییهكانی كوردستان له جیاتی ئهوهی رهنگدانهوهی ئیرادهیهكی سیاسی روون بێت بۆ چارهسهری پرسی كوردستان، بۆته داڕشتنێكی قوتابییانی قوتابخانه كه نه ئاسۆیهكی روون دهخاته بهرچاو نه توانای چالاكی و گهشهی سیاسی ههیه.
خالێكیتر ئهوهیه كه بهشێك لهم حیزبانه له جیاتی چڕبوونهوه لهسهر بههێزكردنی هاوپهیمانی هێزه سیاسیهكانی كوردستان، وزه و توانای خۆیان لهو پرۆژانهدا خهرج دهكهن كه له رووی پێگه و كاریگهرییهوه ناگهنه ئاستی بچووكترین حیزبی كوردستانیش. من ئهم دۆخهم ناو ناوه لهخۆنامۆبوونی سیاسی. دۆخێك كه بهشێك له هێزه سیاسییهكان له جیاتی گهڕانهوه و پشتبهستن به ئاخێز و توانای مێژووی و كۆمهڵایهتی خۆیان، له دهرهوهی كوردستان به دوای رهوایی و پێگهدا دهگهرێن. ههر هاوپهیمانییهك كه پرسی كوردستان بخاته پهراوێزهوه، درهنگ یا زوو بۆخۆی دهكهوێته پهراوێزی سیاسهتهوه.
خاڵه سهرهكییهكه ئیتر تهنیا پاراستنی ئهم حیزبانه نیه، بهڵكو خۆگونجاندنیانه لهگهڵ ههلومهرجی نوێ و توێژ فڕێدان له رێكخراوێكی مێژوویییهوه بۆ دامهزراوهگهلی گونجاو لهگهڵ ههلومهرجی نوێدا. لێرهدا پرسیارهكه ئهوه نیه كه ئایا ئهم حیزبانه سهركهتوو بوون یان نا، بهڵكو دهبێ ئهوه بێت كه ئایا ئهم حیزبانه دهتوانن لهم دۆخه نوێیهدا ههروا رۆڵی مێژوویی خۆیان بگێڕن یا نا؟
🔹 قەندیل پرێس: لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەشێکی زۆر لە حیزبەکان، ڕێگای چارەسەریی پرسی کورد لە چوارچێوەی ئێران دەبینن و مودێل گەلێک وەک فیدرالیسم، کونفیدرالیسمی دیموکراتیک و... پێشنیار دەکەن، لە ڕوانگەی بەڕێزتان پرسی کورد لە ڕۆژهەڵات لە چوارچێوەی کام یەک لەم مودێلانە باشتر چارەسەر دەکرێت؟
🔻 زاهیر محەممەدی: له روانگهی ناسیۆنالیستییهوه ئهگهر قسه لهسهر مافی دیاریكردنی چارهنووسی كورد بكهین، دامهزراندنی دهوڵهتی سهربهخۆی كوردستان روونترین و گونجاوترین وڵامه بۆ پرسی كوردستان. لهم چوارچێوهیهدا سهربهخۆیی سیاسی تهنیا به مانای دابینكردنی سهروهریی نهتهوهیی نیه، بهڵكو به مانای كۆتاییهێنانه به دۆخێك كه چارهنووسی كورد له ناو چوارچێوهی دهوڵهته داگیركهرهكاندا دیاری دهكرێ. كهواته دامهزراندنی دهوڵهتی سهربهخۆی كوردستان رێگاچارهی كۆتایی و مێژوویی ئهو شتهیه ئێوه پێی دهڵێن پرسی كورد.
بهڵام لهگهڵ ئهوهشدا سیاسهت تهنیا گۆڕهپانی حهز و ویستهكان نیه، بهڵكو گۆڕهپانی هاوسهنگی هێز، توانا و ئاستهنگهكهكانیشه. وهك پیشتر ئاماژهم پێ كرد ئاسهتهنگه جیوپۆلۆتیكی، ناوچهیی و نێودهوڵهتییهكان رێگرن له بهردهم دامهزرانی دهوڵهتی سهربهخۆی كوردستاندا. ئهو ئاستهنگانهی له دهرهوهی ئیراده و توانای كورددان. بۆیه دهبێ رێگاچارهی كۆتایی و دروشمی گونجاو له قۆناغێكی دیاریكراودا لێك جیا بكهینهوه.
به لهربهرچاوگرتنی ئهم فاكتهرانه به رای من فیدراڵیزم لهم دۆخهدا واقعبینانهترین دروشمی سیاسییه بۆ رۆژههڵات. فیدڕاڵیزمێك كه لهلایهك پێداگره لهسهر بوونی كورد وهك یهكهیهكی نهتهوهیی جیاواز و سیاسی و لهلایهكی دیكهوه بهرژهوهندی بكهره دهركییهكانیش ناخاته مهترسییهوه. خاڵی بههێزی فیدراڵیزم ئهوهیه كه پرسی كورد له ئاستی داخوازی كولتووری بهرز دهكاتهوه بۆ بازنهی دهسهڵاتی سیاسی. بهڵام ئهو فیدڕاڵیزمه دهبێ له سهر دیاریكردنی سنووری جوگرافی و دهسهڵاتی سیاسی كورد پێداگرێ بكات. نهك فیدراڵیزمێكی ئابووری یان ئیداری.
ئهزموونه سهركهوتووهكانی جیهانیش دهریدهخهن كه فیدراڵیزم له وڵاتانی فرهنهتهوه دهتوانێ ببێته مودیلێكی سهركهتووی رێكخستنی سیاسی. ههرێمی كوردستان نموونهیهكی جوانه كه دهكرێ پارچهكانی دیكهی كوردستانیش بیكهنه بهرنامهی خۆیان له قۆناغی ئێستادا.
🔹 قەندیل پرێس: لە کۆبوونەوەکان و ڕێککەوتنەکانی نێوان حیزبەکانی ڕۆژهەڵات و ئۆپۆزیسیونی ناوەندگەرای ئێرانی، حیزبەکانی ڕۆژهەڵات ڕاشکاوانە باس لە نەتەوەبوونی کورد، مافی چارەی خۆنووسین تا ڕادەی جیایی لە ئێران و... ناکەن و هێڵی سووری خۆیان دیاری ناکەن، ڕای بەڕێزتان لەمبارەوە چییە؟
🔻 زاهیر محەممەدی: له وڵامی پرسیارهكانیتردا ئاماژهم به ئاستهنگه ناوخۆیی، ناوچهیی و نێودهوڵهتییهكان كرد وهك بهشێك له واقعی حاشاههڵنهگری سیاسی و لهسهر ئهوه جهختم كردهوه كه بزووتنهوهی سیاسی كوردستان سهدهیهك زیاتره ناچاره ستراتیجی و سیاسهتی خۆی لهسهر بناغهی ئهم واقعه داسهپاوه دابڕێژێ. بهڵام له ههمان كاتدا ئهم واقعه داسهپاوه نابێ ببێته پرهنسیپێكی جێگرهوه بۆ سیاسهتی كورد. جیاوازی بنهڕهتی نێوان واقعبینی سیاسی و ملكهچبوون به واقع لهم خاڵهدا شاراوهتهوه.
یهكێك له كێشه سهرهكییهكانی ئهمڕۆكهی بهشه جیاوازهكانی كوردستان ئهوهیه كه زۆرجار به ناوی واقعی سیاسی یا بۆ نیشاندانی نیازپاكی بهرامبهر ناوهند، پرسی سهرهكی واته كورد و كوردستان پشتگوێ دهخرێ و یان ههر له بنهڕهتدا دهسڕێتهوه. لهم حاڵهتهدا ئهو پرهنسیپهی كه دهبێ ببێته ئامانجی سیاسی خهبات و سیاسهتی كورد، دهبێته شتێكی لاوهكی و پهراوێزخراو و تهنانهت نگریسیش. ئهوه له كاتێكدایه كه فهلسهفهی بوونی ئهم حیزبانه و بزووتنهوهی سیاسی كوردستان داكۆككیردنه له مافی كورد و خهبات بۆ چارهسهری پرسی كوردستان نهك چارهسهری كێشهی خهڵكیتر.
🔹 قەندیل پرێس: لە ئێستادا، حیزبەکان بوونەتە نوێنەر و ئاڵاهەڵگریی خەباتی نەتەوەی کورد، لەڕووی مێژووییەوە حیزبەکان ئامرازێکی سەرکەوتوو بوون یان بوونەتە بارگرانی بەسەر بزووتنەوەی ڕزگاریخوازانەی نەتەوەی کورد، ئایا ئامرازێکیتر هەیە لە حیزبەکان باشتر بتوانێت نوێنەر و ئاڵاهەڵگری خەبات بێت؟
🔻 زاهیر محەممەدی: سهرهتا دهبێ ئاماژه بهوه بكهم كه هۆكار، پێكهاته و ئهركی حیزب له كوردستان جیاوازییهكی گهورهی ههیه لهگهڵ ئهو حیزبهی كه ئێمه له زانسته سیاسییهكان و كۆمهڵناسی سیاسیدا دهیخوێنین. له وڵاتانی رۆژئاوا پێش سهرههڵدانی حیزب، یهكهمجار دهوڵهت، دامهزراوهی رهسمی، سیستهمی سیاسیی سهقامگیر و چوارچێوهی یاسایی دامهزراوه و ئینجا حیزب دروست كراوه. پاشخانی سهرههڵدانی حیزبی كرێكاری بریتانیا، حیزبی سوسیال دیموكراتی سوئێد یا حیزبی دیموكراتی ژاپۆن زۆر جیاوازه له دۆخی دامهزرانی حیزبی دیموكراتی كوردستان (1945) و پارتی دیموكراتی كوردستان (1946). زۆربهی حیزبهكانی كوردستان له دۆخێكی نائاسیاییدا له دایك بوون. زۆربهیان تهنیا رێكخراوێكی سیاسی نهبوون، بهڵكو خودی بزووتنهوهی سیاسی و كۆمهڵایهتی نهتهوهی كورد بوون. بۆیه ناتوانین تهنیا به پێوهری تیۆری حیزبه سیاسییهكان پێوانه و پێناسهیان بكهین.
ئهگهر له رووی مێژووییهوه سهیری حیزب بكهین له كوردستان ناتوانین و ناكرێ رۆڵی حیزب له وشیاری و رێكخستنی سیاسی كۆمهڵگای كوردستان لهبهرچاو نهگرین. بۆ نموونه كۆمهڵهی ژ.ك له دهیهی 1940 له رۆژههڵات رۆلێكی گرنگی گیڕا له وشیاركردنهوه و رێكخستنی سیاسی له رۆژههڵات. شێعر و شانۆ و رۆشنبیری، سهربهخۆییخوازی و به گشتی، رۆشنبیری و وشیاری سیاسی له رۆژههڵات بهشێكی زۆری ههڵقوڵاوی ژ.ك ه. ههر لهسهر بنهمای ژ.ك حیزبی دیموكرات دادهمهزرێ. ئهندامانی ژك كه دواتر بوون به حیزبی دیموكرات رۆژنامه و گۆڤار دهردهكهن و له دواجاریشدا كۆمار دادهمهزرێنن. كهواته دهكرێ بڵێین حیزب له كوردستان تهنیا رێكخراوێكی سیاسی نهبووه، بهڵكو پرۆژه و بزووتنهوهیهكیش بووه بۆ وشیاری و بنیاتنانهوهی شوناسی كورد و بیر و هزری نوێ له كوردستان. له پارچهكانی دیكهی كوردستانیش به ههمان شێوه حیزب ئهو رۆڵانهی گیڕاوه.
حیزبهكانی كوردستان ئامرازگهلێكی سهركهوتوو بوون بۆ پاراستن، رێكخستن و بهردهوامی بزووتنهوهی كورد. لهگهڵ ئهوهشدا، ئهم خوێندنهوهیه بازدان نیه بهسهر كهمووكووڕی و ههڵهكانیان. به پێچهوانهوه ئهو رۆڵه میژووییه وادهكا كه خوێندنهوهی نوییان بۆ بكهین و رهخنهكان بخهینهڕوو.
ئهو حیزبانه كاتێك دهبنه ئاستهنگ كه لهو پێگه و رۆڵه مێژووییهی خۆیان دابهزن و تێكهڵ به ململانێ و كێبهركێی ناڕهوای حیزبایهتی بن و بهرژهوهندی حیزبی و تاكهكهسی بهسهر بهرژهوهندی كورددا زاڵ بكهن. له وهها حاڵێكدا ههر ئهو حیزبانهی كه داینهمۆی بزووتنهوهی سیاسی كوردستان بوون، دهتوانن ببنه لهمپهرێكی گهوره له بهرامبهریدا.
بارودۆخی حیزبهكان له باشووری كوردستان زۆر جیاوازه له سێ پارچهكهی دیكه كوردستان. له باشوور بهشێكی زۆر له ئهركهكانی پێشووی ئهو حیزبانه گوازراوهتهوه بۆ دامهزراوهكان، حكومهت و پهرلهمان، بهڵام له بهشهكانی دیكهی كوردستان بهتایبهت له رۆژههڵات تا ئیستاش حیزبه سیاسییهكان رۆڵی خۆیان ههروا پاراستووه و ههروا له گرنگترین ئامرازهكانی رێكخستنی سیاسی كۆمهڵگای رۆژههڵاتن.
لهسهر رۆژههڵات دهبێ ئهوهشی بخهینهسهر كه یهكێك له گرنگترین خاڵه بههێزهكانی كوردستان، ئهو پاشخانه مێژووییه حیزبی و سیاسییه كه كوردستان له ئێران جیا دهكاتهوه. له كاتێكدا كه ئێران بهدهست نهبوونی رێكخستنی سیاسی و دابڕانی میژووییهوه دهناڵێنی، كۆمهڵگای كوردستان لانیكهم ههشتا ساڵ خهباتی حیزبی، رێكخستنی سیاسی و خهباتی بهردهوامی له پشته.
لهسهر ئهو بنهمایه دهكرێ بڵیین تا ئهم قۆناغه حیزبهكانی كوردستان سهرهڕای گشت لاوازی و كهمووكووڕی و ههڵه و له كیسدانی ههلهكان، ههروا پێشهنگ و رێكخهری بزووتنهوهی سیاسی كوردستانن. بهڵام لهوانهیه گۆڕانكارییه جیهانی و ناوچهییهكان ئهم دۆخه ئاڵتونییه بگۆڕن. له رۆژههڵاتی كوردستان، رێكهوتننامهی ئێران و ئهمریكا، پرسیار لهسهر سیاسهت و ئهرك و رۆڵی ئهم حیزبانه زیاتر دهكا، رهخنهكان توندتر دهبن و لهناوخۆی ئهو حیزبانهشدا رهنگه ببێته هۆی پرسیار و تهنانهت ناكۆكیش، بۆیه دهبێ لهم دۆخه ههستیارهدا زۆر بهرپرسانه بجووڵێنهوه و پێویسته پێداچوونهویهكی بهرپرسیارنه به پێكهاته، سیاسهت و ستراتیجی خۆیاندا بكهن.
نموونهی هاوشێوهش له دوای رووخانی رژێمی ئهسهد له كوردستانی رۆژئاڤا دووپات كرایهوه.
له كاتێكدا كورد كۆنترۆڵی بهشێكی زۆر له باكوور و باكووری رۆژههڵاتی سوریای له دهستدابوو و فاكتهری سهرهكیش بوو له هاوپهیمانی نێودهوڵهتی دژی داعش و ئیدارهیهكی هاوبهشی كوردی ـ عهرهبی دامهزراندبوو بۆ ماوهی زیاتر له ده ساڵ، نه وڵاتانی ناوچهكه و نه بكهره نێودهوڵهتییهكانیش ئامادهبوون تهنانهت دان بنێنن بهو ئیداره خۆسهرهی كه زۆر بهرتهسكتر بوو له ئۆتۆنۆمی و فیدڕاڵی چ بگا به سهربهخۆیی.
لهگهڵ ئهوهشدا له روانگهی مێژووییهوه رێگاچارهی پرسی كورد دامهزرانی دهوڵهت و سهروهری سیاسییه. رهنگه رێگاكانی گهیشتن جیاواز بن و ههر بهشێك له كوردستان بۆخۆی ههنگاو بنێ، بهڵام ئهوه بهمانای دابڕانی یهكجارهكی چوارپارچهی كوردستان نییه له یهكتر. خهباتی پارچهكانی كوردستان هیچ كاتێك لێك دانهبڕاوه. له سهرهتای سهدهی بیستهمهوه تا ئێستا وشیاری سیاسی، هاوپێوهندی سیاسی، كوردایهتی و یهكچارهنووسی له ناو كورددا ههبووه. ههڵوێستی ئهفسهره كوردهكان له باشووری كوردستان له ساڵانی شهری دووههمی جیهانیدا نموونهیهكی جوان و زهقه لهم هاوپێوهندییه. ئهفسهره كوردهكان یهكهمجار دهچنه ناو كۆمهڵهی هیوا. پاشان دهچنه بارزان. له بارزانهوه دهچنه كۆماری كوردستان له مهاباد. ئهگهر ئهو ئهفسهرانه نهبایهن كۆمار نهیدهتوانی له جهبههی سهقز و بۆكان و بانه و سهردهشت له بهرامبهر ئێراندا بهو توانا و پلانهوه بهرپهرچی هێرشهكانی ئێران بداتهوه. ئهمه نموونهیهكی بچووكی ئهو خهباته لێك گرێدراوهیه. كۆمهڵهی ژ.ك له ساڵانی 1943 له سلێمانی و ههولێر و كهركووك لق دهكاتهوه. له مهاباد حیزبی دیموكراتی كوردستان دادهمهزرێ (1946). سالێك دواتر له باشووریش پارتی دیموكراتی كوردستان دادهمهزرێ. ئهمانه ههموو نموونهی عهمهلی ئهو كاریگهری و پێكهوه بهسترانهوهی خهباتی كوردن.
شتێك كه زۆر گرنگه بایهخی پێ بدهین ئهو گیڕانهوهیه كه ههوڵ دهدا دروستنهبوونی دهوڵهتی كوردستان بگهڕێنێتهوه بۆ لاوازی و دهستهوهستانی كورد و وێنایهك له كورد دهخاتهڕوو كه كورد زگماك توانای دروستكردنی دهوڵهتی نیه. ئهم گیڕانهوهیه نه لهگهڵ فاكته مێژووییهكاندا یهك دهگرێتهوه و نه لهگهڵ ئهزموونی دهوڵهتسازیش له رۆژههڵاتی ناوهڕاست. بهشێكی زۆر له دهوڵهتانی ناوچهكه دهركهوتهی دهستوهردانی راستهوخۆی زلهێزهكان و لهوانهش كۆلۆنیالیزمی بهریتانیان و بۆ ماوهیهكی زۆر له ژێر ئینتیدابی بریتانیادا بوون. زۆربهی سنوورهكان، دهوڵهتهكان و پێكهاته سیاسییهكانی ئیستای رۆژههڵاتی ناوهڕاست نه بهرههمی سروشتی دهوڵهت ـ نهتهوه، بهڵكو دهسكرد و دهستنێژی زلهێزهكان بوون.
عێراق كه ساڵی 1921 دادهمهزرێ ناوهكهی (المملكة العراقیة الهاشمیة) بووه. بهناوی بنهماڵهی هاشمی كه بنهماڵهیهكی حیجازی عهرهبستان بوون. بریتانیا و فهڕانسه دهسهڵاتی جیهانی عهرهب له ناوچهكهدا بهسهر كوڕانی ئهم بنهماڵهیهدا دابهش دهكا، بهشێكیان دهكرێنه پاشای ئۆردن (1921) كه تا ئێستاش لهسهر دهسهڵاتن. بهشێكیان پاشای سوریا (1920)، و بهشێكیشیان پاشای عێراق (1921). ئهگهر بهراوردێكی شێخ مهحمود بكهین لهگهڵ پاشا جیاوازهكانی بنهماڵهی هاشمی، شێخ مهحمود له ههموو بارێكهوه لهسهرووی ئهوانه. بهههمان شێوه سمكۆ له رۆژههڵات له ههموو بارێكهوه له رهزاخان بههێزتر و بهتواناتر بووه. بهڵام ئهوهی چارهنووسی پرۆژهی دامهزرانی دهوڵهتی كوردستانی دیاری دەكرد نه هێز و رێكخستنی ناوخۆ و نه توانای سهرۆكهكان، بهڵكو ههڵویستی زلهێزهكان و بهتایبهت بریتانیا بوو.
بۆیه دهكرێ بڵێین دانهمهزرانی دهوڵهتی كوردستان تهنیا بۆ لاوازی سهركردایهتی یان رێكخستنی هێز و توانای كورد ناگهرێتهوه. ئهم پرسه زیاتر بهرههمی ئهو نهزمه سیاسییه بوو كه پاش شهڕی یهكهمی جیهانی سهری ههڵدا. نهزمێك كه جێی كوردستانی تێدا نهكرابۆوه و زلهێزهكان به كردهوه دژی وهستانهوه. كهواته بۆ تێگهیشتن له پرسی كوردستان نابێ تهنیا پشت بهو گیڕانهوه چهواشهكراوانه ببهستین كه هۆكاری سهرهكی دانهمهزراندنی دهوڵهتی كوردستان دهبهستنهوه به لاوازی و بێ توانایی كورد. بهڵكو دهبێ بیخهینه ناو پانتاییهكی بهرفروانتری ململانێی جیۆپۆلتیكی، بهرژهوهندی زلهێزهكان و پرۆسهی دهوڵهته دهسكردهكانی بریتانیا له رۆژههڵاتی ناوهڕاستی هاوچهرخدا.
ئهم سێ ناوهندهی كوردایهتی سلێمانی، ورمێ و ئهستهمۆڵ بههۆی كاریگهری بریتانیا له ناوچهدا داوای پاڵپشتی له بریتانیا دهكهن كه له سهرهتادا ئامانجی ههر سێكیان دامهزرانی دهوڵهتی كوردی بوو، له سێ بهشی جیاوازدا كه بههۆی شهڕهوه ببووه ئهمری واقیع.
له وڵامی بهشی دووهمی پرسیارهكهدا ههر لهو كاتهوه ئهم سێ ناوهندهی كوردایهتی پێوهندییان ههبووه له گهڵ یهكتر. سمكۆ بۆخۆی سهردانی سلێمانی دهكات، بنهماڵهی شێخ مهحمود كه ئاواره دهبن بهناو ههموو شارهكانی رۆژههڵات له ههورامانهوه تا بانه و سهقز و بۆكان بڵاو دهبنهوه و له ژێر فشاری ئێراندا ناچار دهچنه لای سمكۆ. ناوهندی ئهستهمۆڵیش پێوهندییهكی زۆر نزیكی لهگهڵ سمكۆدا ههبووه و بهشێكی زۆر له هێزی سمكۆ كوردی باكوور بوون. كهواته دهكرێ بڵێین بزووتنهوهی سیاسی كورد ههر له سهرهتاوه لێك گرێدراوه و تا ئێستاش ههروا لێك گرێ دراوه. ههر رووداوێك له پارچهیهكی كوردستان روو بدا به چاك و به خراپ كاریگهری لهسهر پارچهكانی تردا دادهنێ.
دهكرێ به راشكاوی به بهڵگهوه ئهوه بلێین كه ئێمه یهك پرسی كوردمان ههیه له ههر چوار پارچه، بهڵام به بكهر و میكانیزمی جیاوازهوه. ئهم پرسه له ههر چوار پارچه لێك گرێ دراوه. له شۆڕشی شێخ مهحمود له سلێمانی، مهحمودخانی دزڵی له ههرامانی رۆژههڵات نزیكترین هاوپهیمانی شێخ مهحمود بووه. سمكۆ پێیهكی له ورمێ، پێیهكی له شهمزینان و پێیهكیشی له سلێمانی و ههولێر بووه. له كۆماری كوردستاندا بارزانی و چوار ئهفسهره شههیدهكهمان ههیه. له شۆڕشی ئهیلوولدا كوردی سێ پارچهكهیتر بهشداره. له بهرخودانی كۆبانێ شههیدی ههر چوار پارچهمان ههیه.
🔹 قەندیل پرێس: ڕاوبۆچوونێک هەیە باس لەوە دەکات کە باشترین ڕێگای چارەسەریی پرسی کورد دامەزراندنی دەوڵەتی کوردییە، بەڵام ڕایەکیتر هەیە دەڵێ لە ئێستادا کورد هێزی دامەزراندنی دەوڵەتی نییەو ناچارە کە لە چوارچێوەی چوار دەوڵەتی ئێران، تورکیا، عێراق و سووریا بەدوای چارەسەریدا بێت، ڕای بەڕێزتان لەمبارەوە چییە؟
🔻 زاهیر محەممەدی: ئهگهر مهبهست له دامهزرانی دهوڵهتی كوردی كه من پێموایه دهبێ بڵێین دهوڵهتی كوردستان، پێكهێنانی دهوڵهتی سهربهخۆی كوردستانی گهوره بێت، ئهم پرۆژهیه لهم دۆخهدا بههۆی فاكتهره مێژوویی، جیۆپۆلۆتیكی و نێودهوڵهتییهكانهوه ئهستهمه و ناكرێت. دامهزراندنی دهوڵهتی كوردستانی گهوره پێویستی به گۆڕانكارییهكی قووڵه له نهزمی سیاسی ناوچه و تهنانهت داڕشتنهوهی بهشێك له نهزمی نێودهوڵهتی له ئاستی نێودهوڵهتیشدا. پرسێك كه لانیكهم له ئاسۆی دیاریكراودا نهك قورس، بهڵكو زۆر ئهستهمه. بۆیه ههرچهشنه ستراتیجێكی سیاسی دهبێ خۆی لهسهر بنهمای ئهو واقعه دابڕێژێ.
مێژووی هاوچهرخ كاریگهری ئهم واقعه زیاتر روون دهكاتهوه. پرۆژهی یهكیهتیی عهرهب (1957) كه لهلایهن جهمال عهبدوڵناسرهوه هاتهگۆڕێ و دهیویست وڵاتانی عهرهبی ناوچه له ناو یهك دهوڵهتی یهكگرتووی عهرهبیدا یهك بخات، شكستی هێنا. ئیرانیش بهههمان شێوه نهیتوانیوه وڵاته فارس زمانهكانی دراوسێی خۆی وهك ئهفغانستان و تاجیكستان له ناو یهك دهوڵهتی یهكگرتووی ئێرانی فارسیدا یهك بخات. توركیاش هیچ كات نهیتوانیوه جیهانی تورك له چوارچێوهی دهوڵهتێكی توركیدا یهك بخات. ئهگهر ئهم پرۆژانه بۆ ئهو دهوڵهته سهقامگیر و جێگرتوو و خاوهن هێزانه قورس یان ئهستهم بێت، ئاشكرایه بۆ كورد یهكخستنهوهی چوارپارچه له عهرزی واقیعدا زۆر قورستر و ئاڵۆزتره.
بهڵام ئهستهمبوونی دامهزرانی دهوڵهتی كوردستانی گهوره به مانای ئهستهمبوونی دامهزرانی دهوڵهتی سهربهخۆی كوردستان نیه لهههركام له پارچهكانی كوردستاندا. له روانگهی تیۆری و یاساییهوه ههركام له بهشهكانی كوردستان دهتوانن له ههلومهرجی گونجاودا دهوڵهتی سهربهخۆی كوردستان دامهزرێنن. ئهزموونی ههرێمی كوردستان و ریفراندۆمی سهربهخۆیی (2017) له باشوور نیشانی دا كه ئیرادهی سیاسی بۆ ئهم پرۆژهیه له گۆڕێدایه. بهڵام له ههمان كاتیشدا دهریخست كه هاوسهنگی ناوچهیی و جیهانی چۆن دهتوانێ پێش به دامهزرانی ئهو دهوڵهته سهربهخۆیه بگرێ. ههڵویستی وڵاتانی داگیركهری كوردستان و ناوچه و جیهان له ههمبهر ریفراندۆمی سهربهخۆیی 2017 ئهوهی دهرخست كه كیانێكی سیاسیی دانپێدانراو، خاوهن دامهزراوه، پهرلهمان، هێزی چهكدار و پێوهندی دهرهكیش نهیتوانی له قۆناغی ئۆتۆنۆمی دهرباز ببێ و تووشی دژایهتییهكی بهرفروان بۆوه.
🔻 زاهیر محەممەدی: بهشداری كورد له كۆنگرهی ئازادی ئێران و مەنشوری مەهسا گەورەترین هەڵە بوو
وتووێژیی تایبەتی "قەندیل پرێس" لەگەڵ بەڕێز، "زاهیر محهممهدی"، نووسهر و توێژهری مێژووی هاوچهرخی كورد.
🔹 قەندیل پرێس: پێناسەی بەڕێزتان لە پرسی کورد چییە؟ ئایا دەبێ پرسی کورد لە هەریەک لە چوار وڵاتی ئێران، تورکیا، عێراق و سووریا بە جیاواز پێناسە بکەین یان ئەوەی کە یەک پرسی کورد بوونی هەیە؟
🔻 زاهیر محەممەدی: پێم باشه له جێگهی خستنهڕووی پێناسهیهكی ئابستراكت له چهمكی پرسی كورد بگهڕێمهوه بۆ مێژووی سهرههڵدانی ئهم چهمكه كه رهنگه له ههمان كاتدا پێناسهكهیهكیش بخاتهڕوو. چهمكی (پرسی كورد) چهمكێكی نوێیه له زمانی كوردی و له دوای راپهڕینی 1991 و زیاتریش له پاش 2000 هاتۆته ناو زمانی كوردییهوه. پرسی كورد له بنهڕهتدا نهرمكراوی چهمكی (كێشهی كورد)ه. چهمكی (كێشهی كورد) بهرههمی دۆخێكی مێژوویی تایبهت و نهزمێكی سیاسیی دیاریكراوه. له روانگهی مێژووییهوه چهمكی پرسی كورد دهگهڕێتهوه بۆ قۆناغی پاش شهری یهكهمی جیهانی (1918 ـ 1925) و ههڵوهشانهوهی ئیمپراتۆری عوسمانی. داڕمانی عوسمانی تهنیا كۆتایی یهكێك له گرنگترین ئیمپراتۆرییهكانی جیهان و ناوچه نهبوو، بهڵكو رێگای خۆش كرد بۆ سهرههڵدانی نهزمێكی نوێ له ژێر ههژمۆنی بهریتانیادا وهك تاكه هێزی زاڵی ئهو سهردهمه كه دهستی بهسهر زۆرینهی جوگرافیای دهسهڵاتی عوسمانیدا گرت و له چوارچێوهی بهرژهوهندی جیۆپۆلۆتێكی خۆیدا نهخشهی سیاسی رۆژههڵاتی ناوهڕاستی داڕشتهوه. دامهزرانی دهوڵهتی عێراق له ساڵی 1921 یهكێك له دهرئهنجامهكانی ئهم پرۆژهیه بوو.
لهم قۆناغهدا بریتانیا بۆ یهكهمجار بهڕهڕووی كوردستان بوو. كوردستان نهك وهك بازنهیهكی جوگرافی، بهڵكو وهك هێزێكی سیاسیی رێكخراو كه داوای دامهزراندنی دهوڵهتی كوردستانی دهكرد. راگهیاندنی دهوڵهتی سهربهخۆی كوردستان لهلایهن شێخ مهحمود له سلێمانی له ساڵی 1918 یهكهم دهركهوتهی ئهم كوردستانه سیاسییه بوو كه لهلایهك پێچهوانهی ستراتیجی بهریتانیا بوو بۆ رێكخستنهوهی دووبارهی ناوچهكه و لهلایهكی دیكهشهوه گهورهترین لهمپهر بوو لهبهردهم پرۆژهی بنیاتنانی دهوڵهتی عێراقی عهرهبی له بهشێك له خاكی عوسمانی پێشوو. سهرههڵدانی شێخ مهحمود به داوای روونی دامهزرانی دهوڵهتی سهربهخۆی كوردستان، ههڵویستی توندی بریتانیای لێكهوتووه و گهورهیی و بهردهوامی بزووتنهوهكهی شێخ مهحموود و ملنهدانی به ئینگلیز وایكرد كوردستان ههر له سهرهتاوه ببێته (كێشه)یهك له گوتاری سیاسی و ئیداری بریتانیادا. لهو كاتهوه له راپۆرتهكانی ئهفسهران و دیپلۆماتهكانی بریتانیا له عێراق و ناوچهكهدا ئێمه چهمكی (كێشهی كورد) دهبینین. گرنگی ئهم چهمكه تهنیا له بهكارهێنانیدا نیه، بهڵكو له ئامانجه شاراوهی چهمكهكهدایه. به واتایهكیتر خاڵه سهرهكییهكه له روانگهی بهریتانیاوه بوونی (كوردستان) و ئهگهری سهرههڵدانی (دهوڵهتی كوردستان) بوو كه بریتانیا زیرهكانه له چوارچێوهی چهمكی (كیشهی كورد) دا پێناسهی كرد. بریتانیا لهرێگهی ئهم چهمكهوه پرسێك كه له راستیدا تایبهت بوو به خاك، دهسهڵات و دهوڵهت، گۆڕی بۆ پرسێك كه تایبهت بێت به كۆمهڵه خهڵك یان گرووپێكی ئهتنی و كهمینه. لهم روانگهیهوه (كێشهی كورد) جێگۆڕكێی چهمكهكان بوو. جێگۆڕكێیهك كه (كێشهی كوردستان)ی دابهزاند بۆ (كێشهی كورد). بریتانیا بۆ رهواییدان به سیاسهتی سهركوت و پێشگرتن به دامهزرانی دهوڵهتی كوردی له رێگهی چهمكی (كیشهی كورد)هوه كێشهی دامهزرانی دهوڵهتی كوردستانی چارهسهر كرد. له چوارچێوهی چهمكی (كیشهی كورد)دا، دامهزراندنی دهوڵهتی كوردی كورتکرایهوه بۆ چهند مافێكی سهرهتایی وهك خوێندن و نووسین به زمانی كوردی و بوونی چهند نوێنهرێك له پهرلهمان. خاڵه گرنگهكه ئهوهیه كه كوردیش له ژێر كاریگهری ئهم سیاسهتهی بریتانیادا بێ ئهوهی ههست پێ بكا خۆی له چوارچێوهی (كێشهی كورد)دا پێناسه كردووه.
لهگهڵ سهرههڵدانی شێخ مهحمود له سلێمانی، له رۆژههڵاتیش دیاردهی سمكۆ سهر ههڵ دهدا كه چهقی خهباتهكهی دهكهوێته نێوان ساڵانی (1918 ـ 1922). بریتانیا دژی سمكۆش رادهوهستێ و بۆ چهواشهكردنی بزووتنهوهی سیاسی له باكووری كوردستانیش چهمكی ئۆتۆنۆمی دهخاته گوتاری سیاسی كورد له باكوور كه ناوهندی خهباتهكهی ئهستهمۆڵ بوو.
🔻 دەرکەوتنی مەزڵوم عەبدی و ئیلهام ئەحمەد لە باڵەخانەی وەزارەتی دەرەوەی فەرەنسا دوای کۆبونەوەیان لەگەڵ وەزیر و بەرپرسانی باڵای وەزارەتەکە
🔻 ۲۳ لوبنانی و ٤ سەربازی ئیسرائیل کوژران
🔹 ميدياكانی لوبنان بڵاویانكردهوه، له هێرشهكانی شهوی رابردوی ئیسرائیلدا بۆ سهر چهند ناوچهیهكی باشوری وڵاتهكهیان، لانیكهم 23 كهس كوژراون. میدیای ئیسرائیلیش باس له كوژرانی چوار سهربازی وڵاتهكهیان له باشوری لوبنان دهكهن.
🔹 میدیاكانی لوبنان بڵاویانكردهوه، له هێرشهكانی شهوی رابردوی ئیسرائیل بۆ سهر ناوچهكانی شهرقیه، خاروف، كهفهررومان، كهفهرجوزو، كهفهرسهیر له باشوری لوبنان، لانیكهم 16 كهس كوژراون.
🔹 میدیاكانی لوبنان ئاماژه بهوهدهدهن كه له كاتژمێرهكانی سهرهتای بهرهبهیانی ئهمڕۆوه، توپخانهكانی ئیسرائیل به بهردهوامی تۆپبارانی شاری نهبتیه و ناوچهكانی دهوروبهریان كردوه.
🔹 لهلایهكی دیكهوه میدیای ئیسرائیل بڵاویكردهوه كه شهوی رابردو له باشوری لوبنان هێرشكراوهته سهر تانكێكی ئیسرائیل و له ئاكامدا فهرماندهیهك و سێ سهربازی وڵاتهكهیان كوژراون. سوپای ئیسرائیل كوژرانی فهرماندهكهی پشتڕاست كردۆتهوه.
🔹 ئهوه لهكاتێكدایه كه بڕگهی یهكهمی لێكتێگهیشتنهكهی نێوان ئێران و ئهمریكا باس له دهستبهجێ كۆتاییهێنان به هێرشهكان دهكات له سهرجهم بهرهكان لهنێویشیاندا لوبنان.
🔹 ناكۆكییهكان لهنێوان ئهمریكا و ئیسرائیل لهسهر راگرتنی هێرشهكان بۆ سهر حزبوڵا له باشوری لوبنان پهرهیانسهندوه. بهپێی میدیاكانی ئێران و بهشێك له میدیاكانی ئهمریكاش، هۆكاری دواخستنی دانوستانهكانی ئهمڕۆی نێوان ئهمریكاو ئێران له سویسرا بهردهوامی هێرشهكانی ئیسرائیله بۆ سهر لوبنان.
🔹 دوێنێ پێنجشهممه، جهی دی ڤانس، جێگری سهرۆكی ئهرمیكا رایگهیاند، دۆناڵد ترهمپ، تهنیا سهرۆك وڵاته له سهرتاسهری جیهاندا كه لهم قۆناغهدا هاوسۆزی و پشتیوانی بۆ ئیسرائیل نیشانداوه كه سهرۆكی بههێزترین وڵاتی جیهانیشه. ئهو وتی، ئهگهر من ئهندامی كابینهی حكومهتی ئیسرائیل بومایه، رهنگ بو له لێدوانهكانماندا هێرشم نهكردایهته سهر تاكه هاوپهیمانی بههێزی ئیسرائیل كه له سهرتاسهری جیهاندا تهنیا ئهوم ماوهتهوه.
🔹 ئیتامار بن گڤیر، وهزیری ئاسایشی ناوخۆی ئیسرائیل چهند سهعاتێك لهمهوبهرو له كاردانهوهیدا بهرامبهر بهو قسانهی ڤانس، وتی، ههر كهسێك پشتیوانی له ئێمه بكات، خۆی سودمهند دهبێت و ههر كهسێكیش پشتمان تێبكات، زیان دهكات، بۆیه باشتره ههڕهشهمان لێ نهكهن.
🔹 سوپای ئیسرائیل جهخت دهكاتهوه لهسهر بهردهوامی هێرشهكانی بۆ سهر باشوری لوبنان و پێشتریش بنیامین نهتهنیاهو، سهرۆك وهزیرانی ئیسرائیل جهختی لهوه كردبوهوه كه تا ئهو كاتهی ئاسایشی ئیسرائیل پێویستی بێت، هێرشهكانیان له لوبنان بهردهوام دهبن.
🔻 فوری/ المیادین: ایران سفر برنامهریزیشده هیئت مذاکرهکننده خود به سوئیس را به دلیل حملات مداوم اسرائیل در جنوب لبنان به تعویق انداخت.
🔹 تهران این تصمیم را به عملیات نظامی مداوم اسرائیل علیرغم ترتیبات آتشبس مرتبط با یادداشت تفاهم آمریکا و ایران مرتبط دانست.
🔻 بەغدا و هەولێر لەسەر یەکخستنی سیستەمی گومرگی و شازدە خاڵ ڕێککەوتن
قەندیل پرێس
🔹 لە هەنگاوێکدا بۆ ڕێکخستنەوەی دۆسیەی دەروازە سنورییەکان و یەکخستنی سیاسەتی گومرگی لە نێوان حکومەتی فیدراڵی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان، هەردوو لا لە شاری بەغدا گەیشتنە ڕێککەوتنێکی گشتگیر کە لە شازدە خاڵی تەکنیکی و کارگێڕی پێکهاتووە و تایبەتە بە جێبەجێکردنی سیستەمی جیهانی ئەسیکۆدا لە دەروازە سنورییەکانی هەرێمی کوردستان.
🔹 ئەم ڕێککەوتنە لە کۆبوونەوەیەکی هاوبەشی نێوان دەستەی گشتی گومرگی عێراق و دەستەی گومرگی هەرێمی کوردستان بە ئامادەبوونی لایەنە پەیوەندیدارەکان ئەنجامدرا، کە تیایدا هەڵسەنگاندن بۆ لایەنە هونەری و کارگێڕییەکانی ئەو سیستەمە کرا کە لە ئێستادا لە دەروازەکانی حکومەتی فیدراڵیدا کاری پێدەکرێت. فالح ساری وەزیری دارایی عێراق لە ڕاگەیەندراوێکدا جەختی لەوە کردەوە کە یەکخستنی ئەو سیستەمە هەنگاوێکی ستراتیژییە بۆ چاکسازی ئابووری و زیادکردنی داهاتە نانەوتییەکانی وڵات و دەبێتە هۆی توندوتۆڵکردنی چاودێری بەسەر جوڵەی کاڵاکان و کەمکردنەوەی حاڵەتەکانی خۆدزینەوە لە باج و بەرزکردنەوەی ئاستی شەفافیەت بەپێی پێوەرە نێودەوڵەتییەکان.
🔹 بەپێی ناوەڕۆکی ئەو ڕێککەوتنەی واژۆ کراوە، گۆڕانکاری بنەڕەتی لە چۆنیەتی بەڕێوەبردنی گومرگەکاندا دەکرێت، لەوانە یەکخستنی تەواوەتی پێناسی گومرگی لە نێوان هەردوولادا و زیادکردنی زمانی کوردی وەک زمانێکی فەرمی بۆ ناو سیستەمی ئەسیکۆدا. لە ڕووی کارگێڕییەوە، دەسەڵات دەدرێت بە هەرێمی کوردستان بۆ تۆمارکردنی کۆمپانیاکان لەناو سیستەمەکەدا، هەروەها کێشەی ئەو دەروازانەی هەرێمی کوردستان کە تا ئێستا بە فەرمی نەناسێنرابوون، لە ڕێگەی لیژنەیەکی هاوبەشەوە چارەسەر دەکرێت. بۆ دڵنیابوون لە پاراستنی داتا و بەشداریکردنی کاریگەرانە، بڕیار دراوە کۆپییەکی پارێزراوی سیستەمەکە لە فەرمانگەی تەکنەلۆژیای زانیاری هەرێمی کوردستان هەبێت و هەر گۆڕانکارییەک لە دەروازەکان بکرێت بە هاوبەشی ئەنجام دەدرێت، هاوکات فەرمانبەرانی حکومەتی فیدراڵی ڕاهێنانی تایبەت بە فەرمانبەرانی دەروازەکانی هەرێمی کوردستان دەکەن بۆ ئەوەی بە تەواوی ئاشنای میکانیزمە نوێیەکانی کارکردن بن.
🔹 لە لایەکی دیکەوە ڕێککەوتنەکە کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر بوژانەوەی وەبەرهێنان و پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی دەبێت. لەم چوارچێوەیەدا سەرجەم بەڵگەنامەکانی دەستەی وەبەرهێنانی هەرێمی کوردستان کە تایبەتن بە پرۆژەکان، لە سیستەمی ئەسیکۆدادا بە فەرمی کاریان پێدەکرێت و ڕێککەوتنەکە دانی بە ناوچە گومرگییە ئازادەکانی هەردوولادا ناوە. هەروەها بۆ ڕێکخستنی جوڵەی کاڵاکان، پرسەکانی لێخۆشبوونی گومرگی و پاراستنی بەرهەمی ناوخۆیی یەکلا کرێنەوە و لەمەودوا پشت بە پشکنینی کوالێتی جۆری هەردوو لا دەبەسترێت بۆ کاڵا هاوردەکراوەکان.
🔹 ئێستا شاندەکانی هەردوو لا کۆنووسێکی هاوبەشیان واژۆ کردووە کە کۆمەڵێک ڕاسپاردە و ڕێکاری جێبەجێکردن لەخۆدەگرێت و بڕیاریشە لە کۆبوونەوەی داهاتووی ئەنجوومەنی وەزاری ئابووری عێراقدا بخرێتە بەر باس و پەسەند بکرێت بۆ ئەوەی ڕێکارە یاساییەکانی دەستبەکاربوونی سیستەمەکە بەتەواوی تەواو بکرێن. شارەزایان پێیان وایە جێبەجێکردنی ئەم ڕێککەوتنە وەک هەنگاوێکی ئەرێنی بۆ بەهێزکردنی متمانەی دارایی و ئابووری لە نێوان هەولێر و بەغدا دەبینرێت و دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی ڕۆتین و بەرزکردنەوەی توانای بەڕێوەبردنی دەروازە سنورییەکان بە شێوازێکی مۆدێرن و یەکگرتوو.
🔻 بەیاننامەی موجتەبا خامنەیی، ڕێبەری ڕژێمی کۆماریی ئیسلامی ئێران لەبارەی ڕێککەوتنی کاتی ئێران و ئەمریکا
🔹 موجتەبا خامنەیی، ڕێبەری ڕژێمی کۆماریی ئیسلامی ئێران:
🔹 بەرپرسانی ئێران هەوڵێکی زۆریان دا بۆ گەیشتن بە قۆناغی واژۆکردنی یاداشتی لێکتێگەیشتن.
🔹 سەرۆکی ئەمریکا لە پێگەی بێدەسەڵاتییەوە، ئامرازی جۆراوجۆری بەکارهێنا بۆ گەیشتن بە یاداشتی لێکتێگەیشتن.
🔹 سەبارەت بە یاداشتەکە بۆچوونێکی دیکەم هەبوو، بەڵام دوای ئەوەی سەرۆککۆمار پزیشکیان بەڵێنی دا بەرپرسیارێتی پاراستنی مافەکانی گەلەکەمان بگرێتە ئەستۆ، ڕەزامەندیم لەسەر دا.
🔹 ئەو دانوستانانەی لە داهاتوودا ئەنجامیان دەدەین، بەو مانایە نییە کە مەرجەکانی دوژمن قبوڵ دەکەین.
🔹 سەرۆککۆمار پزیشکیان پێی ڕاگەیاندم کە ئەگەر لایەنی ئەمریکی بیەوێت لە داواکارییەکانیدا زیادەڕەوی بکات، ئەوا ئێمە ملنادەین.
🔹 سەرۆککۆمار پزیشکیان بەڵێنی دا بەرپرسیارێتی پاراستنی مافەکانی گەلەکەمان و بەرەی بەرگری (موقاوەمە) بگرێتە ئەستۆ.
🔹 چاوەڕێی جێبەجێکردنی مەرجەکانی ناو یاداشتەکە دەکەین، بەڵام دانوستانەکانی داهاتوو بە ئامادەبوونی هەردوولا، بە مانای قبوڵکردنی ڕای دوژمن نییە.
🔻 بەغدا و سلێمانی؛ هەماهەنگی بۆ جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی ئەمنی لەگەڵ ئێران چڕ دەکرێتەوە
قەندیل پرێس
🔹 قاسم ئەعرەجی، ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانیی عێراق، لە شاری سلێمانی لەگەڵ بافڵ تاڵەبانی، سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان کۆبووەوە. لە کۆبوونەوەکەدا کە شاندێکی باڵای ئەمنیی حکومەتی فیدراڵ ئامادەی بوون، گفتوگۆیەکی چڕ لەبارەی دواین پێشهاتەکانی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنی ئەمنیی نێوان عێراق و کۆماری ئیسلامیی ئێران ئەنجامدرا.
🔹 بەپێی ڕاگەیەندراوی نووسینگەی ڕاوێژکاری ئاسایشی نیشتمانیی عێراق، لە کۆبوونەوەکەدا جەخت لەسەر هەماهەنگیی زیاتری نێوان حکومەتی فیدراڵ و حکومەتی هەرێمی کوردستان کرایەوە، بەمەبەستی پشتیوانیکردن و پاراستنی ئاسایشی سنوورەکان بەپێی ئەو ڕێککەوتنەی لە نێوان بەغدا و تاران واژۆ کراوە.
🔹 هەروەها، هەردوولا دیدو بۆچوونەکانیان سەبارەت بە پەرەسەندنە سیاسی و ئەمنییەکانی ناوچەکە و دۆخی گشتیی ناوخۆی عێراق ئاڵوگۆڕ کرد.
🔹 لە بەشێکیتری کۆبوونەوەکەدا، قاسم ئەعرەجی ستایشی هەوڵەکانی هێزە سیاسییەکانی ناوچەکەی کرد و بە گرنگەوە باسی لە ڕۆڵی ئەوان کرد لە پاراستن و چەسپاندنی ئەو دەستکەوتە ئەمنییانەی کە لە ماوەی ڕابردوودا بەدەستهاتوون.
🔹 نخستین درس از درسهای بنیادین جنگ برای باشور، این است که اقلیم باید از «میدان بودن» به «کنشگر بودن» حرکت کند. جنگ نشان داد که اربیل و سلیمانیه وقتی فقط به محل عبور سیگنالهای تهران، واشنگتن و آنکارا تبدیل شوند، خودشان در تعیین نتیجه نقش اندکی دارند.
🔹 درس دوم، این است که اقتصاد سیاسی اقلیم باید از نفتزدگی و خط لولهمحوری فاصله بگیرد. تا زمانی که یک یا دو مسیر صادراتی، همه معیشت سیاسی را تعیین میکنند، هر توافق خارجی میتواند به ابزار فشار تبدیل شود.
🔹 درس سوم، این است که حزبمحوری فزاینده باید به نهادسازی تبدیل شود؛ وگرنه حتی در آرامش، منطق جنگ درون ساختار باقی میماند. اینها نتیجهگیریهایی انتزاعی نیستند؛ از دل تجربه حملات، توقف صادرات، رقابت حزبی و فشار بازیگران منطقهای بیرون میآیند.
🔹 درس چهارم شاید از همه مهمتر باشد. باشور باید بفهمد که امنیت واقعی نه فقط با حضور آمریکا، نه فقط با رابطه با ترکیه و نه فقط با موازنه با ایران به دست میآید؛ بلکه با درونیکردن ظرفیت مقاومت، تنوعبخشی به اقتصاد و کاهش شکافهای حزبی ساخته میشود. جنگ اخیر، با همه تلخیاش، یک پیام روشن داشت. اقلیم اگر فقط «حاشیهای امن برای پروژههای دیگران» بماند، هر زمان که قدرتها بخواهند، میتواند دوباره به میدان ضربهپذیر تبدیل شود. اما اگر از این جنگ برای بازآرایی درونی استفاده کند، میتواند به بازیگری بدل شود که دیگران ناچارند به آن حساب باز کنند.
🔹 با تبدیل بحران به نهاد. با کاهش وابستگی به اقتصاد تکمسیره. با کاستن از رقابت مخرب KDP و PUK. با استفاده از رابطه با آمریکا، ترکیه و بغداد نه بهعنوان تکیهگاه انفعالی، بلکه بهعنوان اهرمهای متوازنساز. با حفظ استقلال نسبی از فشار ایران، بدون افتادن در دام بازی صفر و صدی منطقهای. و از همه مهمتر، با درک این واقعیت که بعد از جنگ، معمولاً «خلأ قدرت» بهوجود نمیآید؛ فقط شکل قدرت عوض میشود. باشور اگر این تغییر شکل را خوب بخواند، میتواند قدرتمندتر شود. اگر نخواند، فقط از یک جنگ بیرونی به یک محاصره درونی منتقل میشود.
🔹 در نهایت، پایان جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل برای اقلیم کوردستان عراق یک قضاوت واحد ندارد. برای بخشی از جامعه، معنایش کاهش ترس و باز شدن دوباره امکان زندگی است. برای برخی نخبگان اقتصادی، معنایش احیای تجارت و نفت است. برای احزاب، معنایش فرصت بازآرایی و در عین حال خطر محدودسازی تازه است. و برای ساختار قدرت اقلیم، معنایش یک آزمون تاریخی است؛ آیا میتواند از منطقهای که بارها هدف حمله و فشار بوده، یک بازیگر نیرومندتر، منسجمتر و کمتر وابسته بسازد یا نه. پاسخ این پرسش، بیش از هر چیز، به این بستگی دارد که باشور از درسهای همین جنگ چه مقدار را واقعاً درونی کند.
🔹 بعد از جنگ، این شکاف میتواند تشدید شود، چون هر دو طرف خواهند کوشید خود را در نظم تازه منطقهای مفیدتر و قابلاتکاتر نشان دهند. KDP احتمالاً روی پیوند با واشنگتن، ترکیه و پروژههای انرژی تکیه خواهد کرد؛ PUK نیز میتواند از کانالهای خود با بغداد و ایران برای حفظ وزن سیاسیاش بهره ببرد. اما مشکل اینجاست که چنین رفتارهایی، اگر در سطح ملی کوردی به یک راهبرد مشترک وصل نشود، فقط اقلیم را درونزاتر و شکنندهتر میکند. به زبان سادهتر، در پایان جنگ، خطر اصلی برای باشور نه صرفاً بیرون، بلکه رقابت بر سر این است که چه کسی «نماینده قابل قبولتر اقلیم» برای بغداد و همسایگان باشد.
🔹 یکی از درسهای بنیادین جنگ برای اقلیم این بود که «استقلال» بدون تنوعبخشی به امنیت، انرژی و سیاست، فقط یک شعار است. وقتی خط لوله اصلی بسته میشود، وقتی حملات پهپادی میدانها را میخواباند، وقتی بغداد درباره بودجه و نفت چانهزنی میکند و وقتی ترکیه و ایران هر دو دست بالا را در معادله دارند، روشن میشود که اقلیم هنوز بهطور کامل از وضعیت «حاکمیت ناقص» بیرون نیامده است. رویترز در سال ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ بارها نوشت که توقف صادرات نفت، بحران درآمدی و اختلافات حزبی، شالوده اقتصادی اقلیم را سست کرده است. در چنین ساختاری، جنگ اخیر مثل یک آینه عمل کرد. نشان داد که باشور از نظر دفاعی و مالی، هنوز بهشدت وابسته و آسیبپذیر است.
🔹 از این منظر، پایان جنگ باید نه بهعنوان بازگشت به «وضع سابق»، بلکه بهعنوان فرصتی برای خروج از این وابستگیهای یکسویه فهم شود. اقلیم اگر بخواهد قدرتمندتر شود، باید سه کار را همزمان پیش ببرد: نخست، کاهش وابستگی به یک مسیر صادراتی یا یک حامی خارجی؛ دوم، تبدیل امنیت از ابزار حزبی به نهاد عمومی؛ سوم، کاهش رقابت فرساینده میان اربیل و سلیمانیه. اگر این سه اتفاق نیفتد، هر توافقی در سطح منطقهای، فقط شکل تازهای از همان شکنندگی قبلی خواهد بود.
🔹 مسئله اقلیم فقط فشار خارجی نیست؛ خود ساختار درونی هم منبع آسیبپذیری است. رویترز در ۲۰۱۹ نوشت که نچیروان بارزانی به ریاست اقلیم رسید و مسرور بارزانی نخستوزیر شد؛ همان گزارش تأکید داشت که PUK با شیوه تقسیم قدرت و تخصیص مناصب اختلاف دارد. بعدها این رقابت نهتنها ثبات داخلی را فرسوده، بلکه نفوذ کوردها در بغداد و حتی اعتماد بازار را تضعیف کرد. در ۲۰۲۵ هم رویترز نوشت که مسرور بارزانی در مذاکره بر سر نفت کرکوک تأکید کرده که اقلیم باید در تصمیمگیریهای مربوط به کرکوک حضور داشته باشد. این دوگانه، یعنی نچیروان دیپلماتتر و مسرور امنیتیتر، در عمل به دو سبک اداره قدرت تبدیل شده است.
🔹 اگر این دو سبک بهجای همافزایی، درون یک منطق خانوادگی و رقابتی باقی بمانند، اقلیم هیچگاه به «دولت منطقهای منسجم» تبدیل نخواهد شد. جنگ اخیر این شکاف را تشدید کرد، چون امنیت و دیپلماسی هر کدام به سمت یکی از این دو قطب کشیده شدند. مسرور با زبان کنترل، انسجام و امنیت سخن میگوید؛ نچیروان بیشتر نیازمند توازن با بغداد، آمریکا و همسایگان است. این عارضه به شکلی دیگر در خانواده طالبانی نیز نمود دارد و مختص به اربیل نیست. این اختلاف اگر بهصورت نهادی حل نشود، در زمان صلح هم اقلیم را از درون فرسوده نگه میدارد. به همین دلیل، یکی از مهمترین درسهای پساجنگ برای باشور این است که «خانوادهمحوری در قدرت» باید به «نهادمحوری» تبدیل شود، وگرنه هر بحران بیرونی بار دیگر از همین شکافهای داخلی عبور خواهد کرد.
🔹 پایان جنگ میتواند جایگاه اقلیم را در بغداد نیز تغییر دهد. وقتی عراق درگیر بحران منطقهای بود، کوردها میتوانستند خود را بهعنوان یک بازیگر لازم برای ثبات معرفی کنند. اکنون نیز اگر تنشهای بزرگ فروکش کند، اقلیم میتواند بر همان کارکرد «ضامن تعادل» تکیه کند و در برابر بغداد امتیاز بگیرد. اما این فرصت، فقط زمانی بالفعل میشود که اربیل و سلیمانیه با یک موضع مشترک به بغداد بروند. اما اختلافات داخلی کوردها، دست آنها را در بغداد ضعیف کرده و مذاکرات بودجه، نفت و کرکوک را دشوارتر ساخته است.
🔹 در سطح عملی، باشور میتواند از پایان جنگ برای سه مطالبه استفاده کند؛ تثبیت سهم بودجهای، شفافسازی صادرات نفت و دفاع از نقش اقلیم در مدیریت مناطق مورد مناقشه مثل کرکوک. اما اگر این مطالبهها به ابزارهای حزبی و رقابت جناحی فروکاسته شوند، بغداد از همان شکاف برای تحمیل شروط سختتر بهره خواهد برد. بنابراین، صلح برای اقلیم نه صرفاً یک پنجره اقتصادی، بلکه آزمون بلوغ سیاسی است. اقلیمی که نتواند در آرامش، وحدت حداقلی بسازد، در بحران بعدی دوباره بهسرعت فشارپذیر خواهد شد.
🔹 پایان جنگ، برای باشور یک اثر دیپلماتیک هم دارد. افزایش ارزش «کارت آمریکا». رویترز در سپتامبر ۲۰۲۵ نوشت که دولت آمریکا در عمل بر بغداد فشار گذاشته بود تا صادرات نفت کوردستان از سر گرفته شود و همزمان قاچاق نفت کوردستان به ایران مهار شود. در همان گزارش آمده بود که ایران عراق را برای بقای اقتصادی خود حیاتی میبیند. این یعنی واشنگتن، حتی در حالت پساجنگ، میتواند برای اربیل نقش بازدارنده در برابر فشار ایران داشته باشد. وقتی امنیت منطقهای کمتر متلاطم شود، اقلیم شاید بتواند از رابطه با آمریکا نه فقط بهعنوان حمایت نمادین، بلکه بهعنوان اهرم واقعی در برابر بغداد و نیروهای نیابتی تهران استفاده کند.
🔹 با این حال، ارزش این کارت فقط زمانی بالا میرود که اربیل خودش را از حالت «وابسته تکمسیره» خارج کند. تجربه جنگ نشان داد که آمریکاییها میتوانند برای مهار تهران و حفظ خطوط انرژی مفید باشند، اما تضمین نمیکنند که اقلیم بهطور پایدار از فشار بازیگران منطقهای خارج شود. منابع بینالمللی در پوشش جنگ نشان دادند که اقلیم، همزمان با حملات ایران و متحدانش، محل حضور پایگاهها و منافع آمریکایی نیز بود؛ همین دوگانه، آن را هم مهم و هم آسیبپذیر میسازد. بنابراین، باشور باید از آمریکا نه بهعنوان سپر دائمی، بلکه بهعنوان یکی از ابزارهای چندگانه موازنهسازی بهره بگیرد.
🔹 یکی از خطاهای تحلیلی این است که گمان کنیم با پایان جنگ، فشار تهران بر اقلیم کم میشود. احتمال معکوس هم جدی است. پایان جنگ میتواند تهران را به سمت سیاست فشار غیرمستقیم، معاملهمحور و کمهزینهتر سوق دهد. یعنی بهجای حمله علنی، از بغداد، گروههای مسلح، ترتیبات امنیتی و فشار اقتصادی استفاده شود. در جریان جنگ، اقلیم هدف دهها حمله قرار گرفت و بسیاری از آنها بهطور مستقیم علیه منافع آمریکایی و تجاری طراحی شده بودند؛ این الگو پس از جنگ ممکن است به جای حمله آشکار، به «تنبیه از راه بروکراسی، نفت، بودجه و کنترل مرز» تغییر شکل دهد.
🔹 اینجا سناریوی «امنیت از طریق محدودسازی» مهم میشود. تهران میتواند از بغداد بخواهد گروههای کورد مخالف ایران در اقلیم محدودتر شوند، جابهجا شوند یا حتی در قالب ترتیبات امنیتی تازه تحت فشار قرار گیرند. سابقه این مسیر موجود است. پیشتر هم عراق و ایران بر سر دور کردن گروههای کورد روژهلاتی از مرز و انتقال آنها به اردوگاههایی دورتر توافق کرده بودند. در نتیجه، پایان جنگ اگر به یک توافق شکننده و نه صلح پایدار منجر شود، ممکن است فشار بر خود اقلیم را از آسمان به زمین بیاورد. از موشک به پرونده، از پهپاد به قرارداد امنیتی، از حمله علنی به مهار اداری.
🔹 در باشور، هیچ تحلیلی کامل نیست مگر اینکه نقش ترکیه را در نظر بگیرد. آنکارا از یکسو شریک تجاری، مسیر انرژی و بازیگر زیرساختی مهم برای اقلیم است؛ از سوی دیگر، همواره از حضور پ.ک.ک و تحولات مرزی بهعنوان توجیهی برای فشار امنیتی و نظامی استفاده کرده است. ترکیه و عراق بر تعهد خود را برای همکاری علیه «تهدیدهای امنیتی» و بهویژه گروههای کورد مستقر در خاک عراق دوباره تاکید کردند. گفتوگوهای آنها شامل انرژی، امنیت و پروژه بزرگ «راه توسعه» هم بوده است. این یعنی ترکیه نه فقط قدرتی بیرونی، بلکه بخشی از معماری امنیتی و اقتصادی خود اقلیم و عراق شده است.
🔹 برای اقلیم، این هم فرصت است و هم تهدید. فرصت از آنرو که ترکیه میتواند مسیر صادرات، سرمایهگذاری، تجارت و ترانزیت را تقویت کند؛ تهدید از آنرو که همین وابستگی میتواند در لحظههای فشار سیاسی به ابزار امتیازگیری بدل شود. صادرات نفت از خط لوله کردستان به ترکیه از مارس ۲۰۲۳ متوقف شد و بعداً از سرگیری آن در ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ به توافقهای چندجانبه و حساس نیاز داشت. همچنین، همین حالا نیز بخشهایی از شمال عراق و اقلیم زیر فشار عملیات نظامی ترکیه علیه پ.ک.ک هستند. بنابراین، پایان جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، لزوماً میدان را برای اقلیم باز نمیکند؛ ممکن است فقط مرکز ثقل فشار را از تهران به سمت یک معادله سهگانه ایران-ترکیه-بغداد جابهجا کند.
🔹 باشور سالهاست میان دو منطق متفاوت گیر افتاده است. منطق ایران که بیشتر از مسیر سلیمانیه، PUK و شبکههای امنیتی-اقتصادی شرق اقلیم نفوذ میکند؛ و منطق ترکیه که بیشتر از مسیر اربیل، KDP، تجارت، انرژی و پیوندهای مرزی عمل میکند. رویترز در سال ۲۰۱۹ و ۲۰۲۲ بهروشنی نوشت که اختلافات KDP و PUK درون اقلیم، قدرت کوردها را در بغداد تضعیف میکند و حتی بر اعتماد بازار و ثبات اجتماعی اثر میگذارد. در گزارش ۲۰۱۹ همچنین تصریح شد که PUK با تهران نزدیکتر است و KDP روابط نزدیکتری با ترکیه دارد. این شکاف فقط حزبی نیست؛ نوعی تقسیم ژئوپلیتیکی درونی است که اقلیم را همزمان به دو جهت میکشد.
🔻 اقلیم کوردستان: برنده خاموش جنگ یا بازنده پنهان صلح؟
امید نامداری - قندیل پرس-یادداشت تحلیلی
🔹 آنچه امروز بهعنوان پایان جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل یا «توافق شکننده» شناخته میشود، برای اقلیم کوردستان عراق یک خبر ساده و یکمعنایی نیست. باشور در طول این جنگ فقط یک ناظر نبود؛ بخشی از صحنه بود. فرودگاهها، دکلها، میدانهای نفتی، اردوگاهها، کنسولگری آمریکا در اربیل و حتی هتلها و سایتهای تجاری، همگی در معرض حمله قرار گرفتند. در روزهای آغازین جنگ، حملات پهپادی و راکتی ایران و متحدانش، پایگاههای آمریکا، مأموریتهای دیپلماتیک و تأسیسات نفتی را هدف گرفت و در اربیل حملات تقریباً روزانه نه فقط منافع نظامی و آمریکایی، بلکه مراکز تجاری و هتلها را هم دربر گرفت. رویترز نیز نشان داد که از آغاز جنگ تا پایان مارس، دستکم ۳۸۸ موشک و پهپاد به اقلیم کوردستان عراق شلیک شد و نزدیک به نیمی از آنها مستقیماً احزاب و نیروهای سیاسی کورد را هدف گرفته بود. این یعنی باشور فقط «جغرافیای همسایه جنگ» نبود؛ خودش یکی از میدانهای آزمون جنگ بود.
🔹 از همینجا میتوان فهمید که پایان جنگ، برای اقلیم کوردستان-فراتر از روژهلات کوردستان- نه صرفاً یک چرخش دیپلماتیک، بلکه آغاز یک بازچینی ژئوپلیتیکی است. باشور اکنون در نقطهای ایستاده که میتواند از فروکشکردن آتش بیرونی سود ببرد، اما همزمان زیر فشار سهجانبه ایران، ترکیه و بغداد نیز باقی بماند. در روزهای اخیر عراق و آمریکا توافق کردهاند که صادرات نفت کوردستان از سر گرفته شود و این توافق با میانجیگری واشنگتن، بهعنوان تقویتکننده امنیت انرژی و ثبات سرمایهگذاری معرفی شده است؛ اما گزارشها نشان میدهند بازگشت این صادرات، فقط یک تصمیم فنی نیست، بلکه گرهخورده به منازعه دیرینه بر سر حاکمیت، درآمد و کنترل مسیرهای صادراتی است. به بیان دیگر، پایان جنگ ممکن است فشار نظامی را کم کند، اما رقابت بر سر «چه کسی از آرامش سود ببرد» را افزایش میدهد.
🔹 مهمترین منفعت فوری برای باشور، اگر آتشبس دوام بیاورد، کاهش حملات موشکی و پهپادی است. این فقط یک منفعت امنیتی نیست؛ مسئلهای حیاتی برای اقتصاد، شهرسازی، سرمایهگذاری، گردشگری و روان جمعی است. در جریان جنگ، حتی تأسیسات تجاری و هتلها در اربیل هم از هدفگیری در امان نبودند و رویترز در یک تحلیل دادهمحور نوشت که بخش بزرگی از حملات به اقلیم، سیاسی و نظامی نبودند بلکه برای ارسال پیام ارعاب به کل منطقه طراحی شده بودند. اگر این الگو متوقف شود، باشور میتواند از یک اقتصاد «زیر آژیر» به سمت اقتصاد «قابل پیشبینیتر» حرکت کند؛ و در خاورمیانه، پیشبینیپذیری خود یک سرمایه است.
🔹 این کاهش فشار البته به معنی امنیت کامل نیست. سابقه اقلیم نشان میدهد که حتی در دورههایی که شدت جنگ فروکش میکند، تهدید بازگشت آن همچنان بر سر سرمایه و جامعه سایه میاندازد. حمله به میدان گازی خور مور در نوامبر ۲۰۲۵، که رویترز آن را به شبهنظامیان مورد حمایت ایران نسبت داد، نشان داد زیرساخت انرژی باشور چهقدر شکننده است و یک ضربه کوچک چگونه میتواند برق و زندگی روزمره را مختل کند. بنابراین، پایان جنگ اگر واقعی و پایدار باشد، برای اقلیم قبل از هر چیز یک «فرصت تنفسی» است. زمان خریدن برای بازسازی زیرساختها، احیای اعتماد سرمایهگذار و کاستن از ریسک بیمه و حملونقل.
🔹 منفعت مهم دیگر، بازگشت نسبی بازی نفت و بودجه به مدار قابلمدیریتتر است. عراق در سپتامبر ۲۰۲۵ با اقلیم به توافق رسید تا صادرات نفت از کوردستان به ترکیه را پس از بیش از دو سال توقف از سر بگیرد؛ بر پایه آن توافق، شرکت دولتی SOMO صادرات را از طریق خط لوله به جیحان مدیریت میکند. بعدتر نیز در مارس ۲۰۲۶ رویترز نوشت بغداد از اقلیم خواسته دستکم ۱۰۰ هزار بشکه در روز از میدانهای کرکوک به جیحان منتقل شود و این نشان میدهد که حتی پس از جنگ، مسأله نفت نه حل شده و نه سادهتر شده، بلکه به بخشی از بازآرایی کل عراق تبدیل شده است. برای باشور، این یک فرصت است. اگر بتواند از فضای پساجنگ برای تثبیت نقش خود در زنجیره انرژی استفاده کند، میتواند از یک «منطقه مصرفکننده فشار» به یک «گره ضروری انرژی» بدل شود.
🔹 اما همینجا باید احتیاط کرد. بازگشت صادرات، لزوماً به معنای رهایی اقتصادی اقلیم نیست. تجربیات گذشته نشان میدهد که منازعه بر سر درآمدهای نفتی و گازی معمولاً درون ساختار اقلیم نیز بازتولید میشود. این هشدار همیشه بوده که شکاف میان دو حزب اصلی، پروژههای گازی و نفتی را فلج میکند و این تقسیم داخلی عملاً برنامههای توسعه را به «رویاهای لولهای» تبدیل میسازد. به همین دلیل، اگر جنگ تمام شود اما توافق نفتی به ابزاری برای تثبیت رانتهای حزبی و خنثی کردن رقابت سالم تبدیل شود، باشور فقط از بحران بیرونی به بحران درونی توزیع منابع منتقل میشود.
