QANDIL PRESS|قەندیل‌پرێس

🔻 عەبدوڵا ئۆ,جالان: ڕێگای هەزار کیلۆمەتری بە هەنگاوێک دەست پێدەکات 🔹 شاندی ئیمراڵیی پارتی یەکسانی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی) کە دوێنێ دیدارێکی سێ کاتژمێری لەگەڵ عەبدوڵا ئۆ,جالان ئەنجامدا، ڕاگەیاندراوێکی بڵاوکردەوە. ڕاگەیاندراوەکە بەم جۆرەیە: "وەک شاندی ئیمراڵیی دەم پارتی لە ٢ـی ئاب دیدارێکمان لەگەڵ بەڕێز عەبدوڵا ئۆ,جالان ئەنجامدا. لە دیدارەکەدا، بەڕێز ئۆ,جالان هەڵسەنگاندنی بۆ پرۆسەی ئێستا، ئەو کارانەی کە دەکرێن و بەرپرسیارێتییە مێژووییەکانی بۆ داهاتوو کرد، ئەو پەیامانەی ڕادەستی شاندەکەمان کرد کە دەویست لەگەڵ ڕای گشتیدا هاوبەشی بکەین. 🔹 پەیامەکانی بەڕێز ئۆ,جالان بەم شێوەیەن: "ڕێگای هەزار کیلۆمەتری بە هەنگاوێک دەست پێدەکات. لەڕێگەی ئەم یاسایەوە هەنگاو بۆ چارەسەرکردنی پرسێکی مێژوویی دەنێین. ئێمە لە سەرەتای پرۆسەیەکی دیموکراتیزەکردنداین کە کەمتر نییە لە گرنگیی دامەزراندنی کۆمار. هەروەکو چۆن لە کاتی دامەزراندنی کۆماردا ڕەنج و قوربانیدانێکی گەورە درا، ئێستاش بۆ کۆماری دیموکراتیک پێویستە بە هەمان جدییەت کار بکرێت. هەموو کەسێکی سەر ئەم خاکە پێویستی بەمەیە، نەک تەنها کوردان و لایەنێک. کاتێک هەنگاوەکە هەڵبگیرێت، کاریگەری لەسەر چارەنووسی وڵاتەکە و ناوچەکە دەبێت؛ ڕێگە بۆ پێشکەوتنی دادپەروەریی دیموکراتیک و گەشەکردنی دەرفەتە ئابوورییەکان دەکاتەوە. ئەمەش خزمەتێکی گەورەیە بۆ ٨٦ ملیۆن کەس. ئێمە بە ڕێکخستنی کۆمەڵگە هەنگاوێکی مێژوویی هەڵدەگرین. ئەم هەنگاوە بەشدارییەکی زۆر گەورە لە ئابووری و ئاشتیدا دەکات. هێشتا هەموو شتێک چارەسەر نەکراوە. بەڵام دۆخێکی وەهاش نییە کە مرۆڤ بە شێوازێکی نەرێنی لێی بڕوانێت. ئەوەی گرنگە ئەوەیە کە بەدرووستی لەم هەنگاوە تێبگەین و هەموو کەسێک بە بەرپرسیارێتییەوە بۆ سەرکەوتنی پرۆسەکە هەڵسوکەوت بکات. ئەو یاسایەی کە بڕیارە سیاسەت دەریبکات کلیکی کردنەوەی دەرگای پرۆسەکەیە. کردنەوەی دەرگایە بەڕووی کۆماری دیموکراتیکدا. شاندی ئیمراڵیی دەم پارتی ٣ـی ئابی ٢٠٢٦"

🔻 هیلالی شیعی: لە بەرەی ئێرانەوە بۆ بەرەی تورکیا   جێگۆڕکێی ئیمپراتۆرییەکان؛ تورکیا چۆن بۆشایی ئێران پڕدەکاتەوە و باڵادەستیی خۆی دەسەپێنێت؟ قه‌ندیل پرێس- ڕاپۆرتی شیكاری   🔹 لە کاتێکدا دۆخی سیاسی و سەربازیی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە خێراییەکی بێوێنە لە گۆڕاندایە و نەخشەی نفوزی هێزە هەرێمییەکان ڕووبەڕووی وەرچەرخانی مێژوویی دەبێتەوە، چەندین پرسیار لەسەر ئاڕاستەی داهاتووی بزووتنەوە چەکدارەکان و کێبڕکێی نێوان وڵاتانی ناوچەکە دێنە ئاراوە. ڕووداوەکانی ئەم دواییەی فەڵەستین و پرسی گۆڕانکارییە سەرکردایەتییەکان لەناو بزووتنەوەی حەماسدا، دەروازەیەکی نوێی بۆ تێگەیشتن لەم هاوکێشە ئاڵۆزانە کردووەتەوە. سەبارەت بەم گۆڕانکارییە بنەڕەتییانە و پاشەکشەی نفوزی لایەنێک و کشانەوەی بەرەو پێشەوەی لایەنێکی تر، ڕۆژنامەنووس و نووسەر توانا عوسمان لە لێدوانێکی تایبەتدا بۆ قەندیل پرێس، وردەکاری و ڕەهەندە شاراوەکانی ئەم هاوکێشە سیاسییە نوێیە دەخاتە ڕوو و تیشک دەخاتە سەر دیمەنی نوێی ناوچەکەو ده‌ڵێت: "لە ئاستی عەمەلی و ستراتیژیدا، هەڵسەنگاندن بۆ دۆخی حەماس و ڕووداوەکانی دوای ئۆکتۆبەر ئەوە دەردەخات کە تەسلیمبوونی بزووتنەوەی حەماس و چەکدانانی، ڕاستییەکی تاڵ و حاشاهەڵنەگرە کە لە لایەکەوە پەردە لەسەر قووڵایی نفوزی تورکیا لە فەڵەستیندا هەڵدەتەکێنێت و لە لایەکی تریشەوە شکستێکی یەکجاری بە پلانەکەی یەحیا سێنوار دەبەخشێت بۆ گۆڕینی هاوسەنگیی هێز لە نێوان فەڵەستین و ئیسرائیلدا. سێنوار لە ئۆکتۆبەری ٢٠٢٣ دا ویستی بەدیفاکتۆیەکی مەیدانی و توندوتیژ، ئیسرائیل بخاتە دۆخێکی ناچاربوونی سیاسییەوە و دۆزی ڕەوای فەڵەستین بەرەو پێشەوە بەرێت، کەچی خوێندنەوەی بۆ هاوسەنگیی هێزەکان و جۆری بەرپەرچدانەوەی ئیسرائیل هەڵەیەکی کوشندە دەرچوو. ئەم هەڵسەنگاندنە نادروستە باجێکی گەورەی لێکەوتەوە کە تێیدا خودی سێنوار، هاوڕێکانی و دەیان هەزار مەدەنی بێتاوان کوژران، غەززە بە شێوەیەکی بێوێنە وێران و داڕووخا، و لە کۆتاییشدا غەززە گەیشتە ئەو خاڵەی کە ڕێکخراوەکەی چەکی دانا." 🔹 گۆڕانکارییە سەرکردایەتییەکان و باڵادەستیی باڵی تورکیا لە درێژەی لێدوانه‌كه‌یدا، ئەو نووسەرە تیشک دەخاتە سەر ئەو گۆڕانکارییە هەستیارانەی کە لە پێکهاتەی سەرکردایەتیی حەماسدا ڕووی داوە و پێی وایە ئەم گۆڕانکارییە ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی ململانێی نێوان ئاراستە جیاوازەکانە لە ناوچەکەدا. دیاریکردنی خەلیل حەییە وەک سەرۆکی نوێی بزووتنەوەکە لە هەفتەی ڕابردوودا، تەنها گۆڕانکارییەکی ئیداری نین، بەڵکو دەرکەوتنی ڕوویەکی نوێن کە ڕاستەوخۆ نوێنەرایەتیی نفوزی تورکیا دەکات لە دیمەنی سیاسیی فەڵەستیندا. ئەم ململانێیە تازە نییە، بەڵکو دوای کوژرانی ئیسماعیل هەنییە لە تاران، خەلیل حەییە لەو کاتەدا کاندیدی فەرمی و پەسەندکراوی تورکیا بوو بۆ پۆستی سەرۆکایەتی، بەڵام لەو دەمەدا باڵی ئێرانی بە سەرکردایەتیی سێنوار توانیان باڵادەست بن و سەرکەوتن بەدەستبهێنن؛ ئێستاش بە پێچەوانەوە، ئەو باڵە تورکییە دەسەڵاتی گرتووەتە دەست. 🔹 فراوانبوونی نفوزی تورکیا و پڕکردنەوەی بۆشاییەکانی ناوچەکە لە لایەکی تری شیکارییەکەدا بۆ قەندیل پرێس، توانا عوسمان هەڵسوکەوتی ئێستای دەوڵەتی تورکیا بەوە دەناسێنێت کە لەم قۆناغەدا بە نەفەسێکی ئیمپراتۆرییەوە و وەک هاوبەش و نوێنەری ستراتیژیی ئەمەریکا، سەرکردایەتیی ناوچەکە دەکات و هەنگاو بە هەنگاو جێگە بەتاڵەکانی ئێران پڕ دەکاتەوە و دەچێتە ناو ئەو بۆشاییە جوگرافی و سیاسییانەی کە لە ئەنجامی پاشەکشەی تارانەوە دروست بوون. ئەم نەخشە فراوانخوازەی تورکیا لە چەندین بەرەی جیاوازدا بەدی دەکرێت؛ ساڵی ڕابردوو تورکیا توانی بۆشایی دوای دەسەڵاتی بەشار ئەسەد لە سوریا پڕ بکاتەوە و بێتە یاریزانی سەرەکی، لە ئەمساڵیشدا بە شێوازێکی سیستماتیک سەرقاڵی ڕاکێشانی لوبنانی دوای حزبوڵایە بۆ ناو بازنەی نفوزی خۆی. لە ئاستی عێراقیشدا، تورکیا سیاسەتێکی دوو لقی گرتووەتەبەر کە تێیدا دەیەوێت نەوتی عێراق بە لێشاو بکڕێت و لە هەمان کاتدا پرۆژەی ستراتیژیی ڕێگای پەرەپێدان لەگەڵ عەلی زەیدی تەواو بکات. لوتکەی ئەم فراوانخوازییەش ئەمڕۆ لە فەڵەستین خۆی بینیەوە، کاتێک تورکیا لە ڕێگەی ڕێککەوتنامەی چەکدانانی حەماسەوە بوو بە ئەندازیاری سەرەکیی ئاوەدانکردنەوەی غەززە و بە تەواوی دیمەنی نوێی فەڵەستینی داگیر کرد.

🔻 بەپەلە/ پژاک هێرشی کردەسەر لیوای ۳۲٨ی ئەرتەشی کۆماری ئیسلامی لە مەریوان 🔹 ڕاگەیاندنی فەرمی ئێران بڵاوی کردەوە، ئەمڕۆ کاتژمێر ۳ی بەیانی، گەریلاکانی پارتی ژیانی ئازادی کوردستان (پژاک)، بە دوو درۆن و ئارپیجی، هێرشیان کردووەتە سەر بارەگای لیوای ۳۲٨ی ئەرتەشی ڕژێمی کۆماری ئیسلامی لە سەر سنووری مەریوان و لە ئاکامدا سەربازێک بە ناوی ئەبۆلفەزل گودەرزی کوژراوە و سەربازێکی دیکەش بریندار بووە.

🔻 دوو هێلیکۆپتەری ئاگرکوژێنەوە لە یۆنان دەكێشن بەیەكدا 🔹 دوو هێلیکۆپتەری ئاگرکوژێنەوە لە کاتی بەشدارییان لە کوژاندنەوەی ئاگری دارستانەکانی یۆنان بە یەکتردا دەكێشن و یەکێکیان تێكدەشكێت.

🔹 خودمختاری گروگان‌گرفته‌شده آنچه در پنج سال اخیر بر اقتصاد باشور کوردستان گذشته را نمی‌توان با هیچ‌یک از دو روایت رایج توضیح داد. این نه صرفاً داستان «فساد دو حزب» است -هرچند نظام کلینتلیستی پنجاه-پنجاه و ساختار سلطانیستی خانواده‌محور واقعی و مسئول بخش بزرگی از ناکارآمدی نهادی است- و نه صرفاً روایت «قربانی بی‌گناه همسایگان زورگو» -هرچند فشار هم‌زمان ترکیه، ایران و بغداد بر زیرساخت، آب و درآمد اقلیم، واقعی و اثبات‌شده است. آنچه واقعاً رخ داده، تعامل ساختاری این دو لایه با یکدیگر است. دوگانگی حزبی، اقلیم را از توان چانه‌زنی متحد در برابر فشار خارجی محروم کرده؛ و فشار خارجی، به‌نوبه‌ی خود، بهانه‌ای دائمی برای احزاب حاکم فراهم آورده تا اصلاحات ساختاری -یکپارچه‌سازی پیشمرگه، شفافیت بودجه، توسعه‌ی بخش خصوصی مولد- را به تعویق بیندازند و مسئولیت را متقابلاً به «دشمن بیرونی» حواله دهند. نتیجه، اقتصادی است که هم‌زمان رشد و فروپاشی را به نمایش می‌گذارد. برج‌های اربیل بالا می‌روند درحالی‌که معلمان سلیمانیه دست به اعتصاب غذا می‌زنند؛ قراردادهای گازی ۱۱۰میلیارددلاری امضا می‌شود درحالی‌که حقوق کارمندان معوق می‌ماند؛ گردشگران خارجی به دهوک سرازیر می‌شوند درحالی‌که همان استان زیر بمباران پهپادی ترکیه و ایران قرار دارد. این‌ها تناقض‌های ظاهری نیستند؛ بلکه ویژگی ذاتی یک اقتصاد رانتیر زیرملی‌اند که در محاصره‌ی ژئوپلیتیک، فاقد حاکمیت کامل بر ابزارهای اساسی سیاست‌گذاری اقتصادی -پول، مرز، امنیت و صادرات- باقی مانده است. تا زمانی‌که این سه بحران به‌هم‌تنیده -دوگانگی نهادی داخلی، وابستگی رانتیر به بودجه‌ی فدرال و محاصره‌ی امنیتی منطقه‌ای- هم‌زمان و نه به‌تفکیک مورد توجه قرار نگیرند، هر «راه‌حل» موقتی -از نوع توافق سپتامبر ۲۰۲۵ برای صادرات نفت- تنها بحران بعدی را به تعویق می‌اندازد، نه آن را حل می‌کند.

مؤسسه‌ی کارنگی برای فهم این پدیده مفهوم «سیستم سلطانیستی» را به‌کار می‌برد: نظامی که در آن دو خانواده -بارزانی و طالبانی- نه‌فقط ریاست احزاب که کنترل عملی نیروهای امنیتی، بخش بزرگی از اقتصاد و رسانه‌های اصلی منطقه‌ی نفوذ خود را در اختیار دارند. نکته‌ی درخور توجه، تحلیل کارنگی از دگردیسی نسلی نخبگان است. نسلی که در دهه‌های ۱۹۶۰ تا ۱۹۹۰ به‌عنوان چریک‌های انقلابی شناخته می‌شدند، در دوره‌ی رونق نفتی پساتحریمی به طبقه‌ی تاجران کلان بدل شدند و مرز میان قدرت سیاسی و ثروت اقتصادی را عملاً محو کردند. نهاد عشیره در این معادله نقشی مکمل ایفا می‌کند. نه به‌عنوان بازمانده‌ای از گذشته‌ی پیشامدرن، بلکه به‌عنوان شبکه‌ای فعال که هر دو حزب اصلی برای بسیج رأی، حل منازعات محلی و حتی تأمین نیروی وفادار در دستگاه‌های امنیتی به آن متکی‌اند. این وابستگی متقابل میان نهاد حزبی-مدرن و نهاد عشیره‌ای-سنتی، الگویی هیبریدی می‌سازد که در آن مکانیسم‌های پاسخ‌گویی دموکراتیک (انتخابات، پارلمان، رسانه‌ی مستقل) به‌طور نظام‌مند تضعیف می‌شوند، چراکه وفاداری‌های عمودی عشیره‌ای-حزبی جایگزین رابطه‌ی افقی شهروند-دولت می‌گردند. شاخص ادراک فساد سازمان شفافیت بین‌الملل، عراق (شامل اقلیم) را در رتبه‌ی ۱۶۶ از ۱۷۵ کشور قرار می‌دهد؛ و اگرچه گزارش‌های میدانی اغلب می‌گویند سطح فساد در اقلیم اندکی پایین‌تر از میانگین عراق است، اما این فساد ساختاری و رو به وخامت توصیف می‌شود، نه استثنایی و درحال بهبود. 🔹 محاصره‌ی ژئوپلیتیک میان چکش ترکیه و سندان ایران هیچ تحلیل اقتصادی منصفانه‌ای از اقلیم نمی‌تواند بار امنیتی-ژئوپلیتیک تحمیلی از سوی همسایگان را نادیده بگیرد بی‌آنکه این بار را، آن‌گونه که در گفتمان رسمی اربیل رایج است، صرفاً قربانی‌نمایی کند. ترکیه از ۲۰۱۸ به این‌سو، به بهانه‌ی مبارزه با حزب کارگران کوردستان(پ.ک.ک)، بیش از ۱۳۰ پایگاه نظامی دائمی در خاک اقلیم -عمدتاً در دهوک و اربیل، مناطق تحت کنترل کامل KDP- برپا کرده است. گزارش تیم صلح‌بانان جامعه‌ای (CPT) در تابستان ۲۰۲۴ مستند می‌کند که تنها در یک دوره‌ی چندهفته‌ای، ۲۳۸ بمباران، سوختن بیش از ۲۰ هزار دونم زمین کشاورزی و تهدید آواره‌سازی ۶۰۲ روستا رخ داده است. این عملیات‌ها بخش قابل‌توجهی از بخش گردشگری کوهستانی اقلیم -که پیش‌تر یکی از موتورهای رشد اقتصاد محلی بود- را عملاً از رونق انداخته است. هم‌زمان، رابطه‌ی اقتصادی ترکیه و اقلیم پیچیده و دووجهی است. حجم کل تجارت ترکیه با عراق (که عمده‌ی آن از مسیر اقلیم عبور می‌کند) در سال‌های اخیر حدود ۱۵ تا ۲۰ میلیارد دلار بوده و طرح «جاده‌ی توسعه» (با هزینه‌ی برآوردی ۱۷ میلیارد دلار، برای اتصال بندر فاو به مرز ترکیه) اربیل را به گلوگاه راهبردی این کریدور بدل می‌کند. اما این وابستگی متقابل به‌معنای توازن قدرت نیست. کنترل ترکیه بر خط لوله‌ی صادراتی، بر منابع آبی دجله(از طریق سدهای پروژه‌ی گاپ، ازجمله سد ایلیسو که به‌تنهایی جریان دجله را تا ۵۰ درصد کاهش می‌دهد) و بر امنیت مرزی، آنکارا را در جایگاه تعیین‌کننده‌ی نهایی بسیاری از تصمیمات کلان اقتصادی اقلیم قرار می‌دهد. عراق در سال‌های اخیر بدترین خشک‌سالی خود در بیش از هشتاد سال را تجربه کرده و مؤسسه‌ی شورای پناهندگان نروژ برآورد می‌کند تولید گندم در اقلیم ممکن است به‌نصف کاهش یابد. ایران از مسیر دیگری، اما با پیامدهای مشابه، عمل می‌کند. شبکه‌ای از شبه‌نظامیان وابسته که در «منطقه‌ی بی‌صاحب» میان عراق فدرال و اقلیم مستقر شده‌اند(عمدتاً درون چتر رسمی «الحشد الشعبی» و بودجه‌ی دولت عراق)، از پاییز ۲۰۲۳ حملات پهپادی و راکتی مستمری علیه زیرساخت‌های نفتی و گازی اقلیم انجام داده‌اند. در ژوئیه‌ی ۲۰۲۵، حملات هماهنگ به پنج میدان نفتی در اربیل و دهوک (ازجمله سرسنگ و پشکبیر) تولید نفت اقلیم را از حدود ۳۰۰ هزار به تنها ۸۰ هزار بشکه در روز -پایین‌ترین رقم از ۲۰۱۵- سقوط داد. میدان گازی خورمور، تأمین‌کننده‌ی بیش از ۸۰ درصد برق اقلیم، دست‌کم نه‌ بار از ۲۰۲۳ هدف حمله قرار گرفته است. این الگو با آغاز «جنگ ایران ۲۰۲۶» (از ۲۸ فوریه‌ی ۲۰۲۶، پس از حملات آمریکا و اسرائیل به رهبری نظامی و هسته‌ای ایران) به‌شکلی بی‌سابقه تشدید شد. اقلیم -و به‌ویژه اربیل، به‌سبب میزبانی نیروهای ائتلاف آمریکایی در فرودگاه اربیل و پایگاه هریر- به یکی از اصلی‌ترین اهداف تلافی‌جویی ایران و شبه‌نظامیان متحدش بدل شد. بنا به برآوردهای گوناگون، اقلیم تنها در بازه‌ی فوریه تا آوریل ۲۰۲۶ هدف بیش از ۴۵۰ تا ۸۵۰ فروند پهپاد و موشک قرار گرفت. در ۲۴ مارس، موشک‌های بالستیک ایران به ستاد پیشمرگه در سوران (استان اربیل) اصابت کرد و دست‌کم شش پیشمرگه کشته و حدود سی نفر زخمی شدند. در ۲۸ مارس، منزل نچیروان بارزانی، رئیس اقلیم، در دهوک هدف حمله‌ی پهپادی قرار گرفت، تحولی که ناظران سیاسی آن را عبور از «خط قرمز» بی‌طرفی اقلیم در منازعات منطقه‌ای ارزیابی کردند. حتی پس از آتش‌بس ۸ آوریل، حملات به کمپ‌های احزاب اپوزیسیون کورد روژهلاتی (حزب دموکرات کوردستان ایران، کومله‌ها و پاک) در خاک اقلیم ادامه یافت. تا نیمه‌ی ژوئیه‌ی ۲۰۲۶ آتش‌بس آمریکا و ایران به‌طور رسمی «پایان‌یافته» اعلام شده و مذاکرات جدید با میانجی‌گری قطر و پاکستان در جریان است؛ به‌بیان دیگر، اقلیم همچنان در وضعیت تعلیق امنیتی به‌سر می‌برد، نه ثبات. نه بغداد و نه هیچ نهاد بین‌المللی، مسئولیت روشنی برای این حملات نپذیرفته یا کسی را در قبال آن‌ها پاسخ‌گو نکرده است و همین خلأ پاسخ‌گویی، به شبه‌نظامیان وابسته امکان می‌دهد بدون هزینه‌ی سیاسی، زیرساخت اقتصادی اقلیم را به گروگان بگیرند. این وضعیت را باید به‌روشنی «جنگ نیابتی بر بستر زیرساخت اقتصادی» نامید، نه صرفاً «بی‌ثباتی منطقه‌ای». 🔹 تحریم‌های بانکی آمریکا-عراق لایه‌ی کمترشناخته‌شده اما اثرگذار این بحران، فشار خزانه‌داری آمریکا بر نظام بانکی عراق برای مهار قاچاق دلار به ایران است. تا فوریه‌ی ۲۰۲۵، نزدیک به ۳۵ بانک عراقی-ازجمله بانک اسلامی بین‌المللی کوردستان- از دسترسی به تراکنش‌های دلاری محروم شدند. در ژوئن ۲۰۲۵، بانک مرکزی عراق استفاده از مسترکارت برای تراکنش‌های خارجی را متوقف و تمامی تبادلات ارزی را به کارت «سوییچ» صادرشده‌ی آمریکایی محدود کرد، اقدامی که هدفش نظارت دقیق‌تر بر جریان دلار بود اما در عمل، هزینه‌ی نقل‌وانتقال سرمایه برای شهروندان عادی اقلیم -که بخش بزرگی از اقتصادشان همچنان دلاریزه است- را به‌شدت افزایش داد. این تحریم‌ها، اگرچه مستقیماً متوجه اقلیم نیست، اما به‌دلیل یکپارچگی نظام بانکی عراق و کوردستان، عملاً بخش خصوصی اربیل و سلیمانیه را نیز درگیر تبعات رقابت ژئوپلیتیک واشنگتن-تهران کرده است. 🔹 تصویری که نباید نادیده گرفت انصاف تحلیلی ایجاب می‌کند که در کنار این تصویر بحرانی، ظرفیت‌های واقعی اقتصاد غیرنفتی نیز دیده شود، ظرفیت‌هایی که هم روایت «بی‌کفایتی مطلق» و هم روایت «قربانی صرف» را به چالش می‌کشند. بخش ساخت‌وساز و املاک به‌رغم بحران‌های مکرر، رشدی چشمگیر داشته است. بنا به آمار دولت اقلیم، تنها در شش سال اخیر ۲۵ میلیارد دلار در پروژه‌های سرمایه‌گذاری تزریق شده که نیمی از آن به بخش‌های گردشگری و مسکن اختصاص یافته است. در اربیل به‌تنهایی ۱۳۱ پروژه‌ی مسکونی با مجموع ۱۲۸ هزار واحد تکمیل شده و بیش از ۵۲ هزار واحد جدید در دست ساخت است. این رونق، آمیزه‌ای پیچیده از سرمایه‌گذاری مولد و سفته‌بازی ملکی است. بخشی از خریداران، سرمایه‌ی خود را از بغداد، موصل و کرکوک -به‌سبب امنیت نسبی اربیل- به این بازار منتقل کرده‌اند، حال‌آنکه گزارش‌های محلی هم‌زمان از «شکاف فزاینده میان قیمت درخواستی فروشندگان و توان خرید» و نرخ بالای واحدهای خالی در برخی مجتمع‌های لوکس حکایت دارند، نشانه‌ای از حباب احتمالی در بخش بالای بازار. گردشگری نیز مسیر رشد قابل‌توجهی طی کرده. تنها استان اربیل در سال ۲۰۲۵ میزبان بیش از ۳.۴ میلیون گردشگر بوده و بنیاد «ویزیت کوردستان» هدف بلندپروازانه‌ی ۲۰ میلیون گردشگر سالانه تا سال ۲۰۳۵ را اعلام کرده است؛ هرچند تحقق این هدف به‌شدت به ثبات امنیتی مناطق مرزی وابسته خواهد بود. بخش گاز طبیعی شاید نویدبخش‌ترین مسیر تنوع‌بخشی درازمدت باشد. توسعه‌ی میدان خورمور (پروژه‌ی موسوم به K250) قرار است ظرفیت تولید را به نزدیک ۸۰۰ میلیون فوت مکعب در روز برساند و میدان چمچمال نیز ظرفیت اضافه‌ای معادل ۷۰ میلیون فوت مکعب به ارمغان می‌آورد. در می ۲۰۲۵، در جریان سفر مسرور بارزانی به واشنگتن، قراردادهایی به ارزش ۱۱۰ میلیارد دلار با دو شرکت آمریکایی HKNEnergy و WesternZagros برای توسعه‌ی زیرساخت گازی امضا شد -قراردادهایی که هدفشان، به‌گفته‌ی تحلیل‌گران، نه‌فقط تأمین انرژی داخلی که کاهش نفوذ اقتصادی ایران در بازار برق و گاز عراق(که پیش‌تر اقلیم و بغداد به‌شدت به واردات از ایران متکی بودند) است. بااین‌همه، همین قراردادها -به‌دلیل همزمانی با تعلیق حقوق کارمندان از سوی بغداد در می ۲۰۲۵- نشان داد چگونه حتی موفقیت دیپلماسی اقتصادی اربیل می‌تواند به بهانه‌ای برای تشدید فشار مالی بغداد بدل شود؛ الگویی که یک‌بار دیگر تنیدگی اقتصاد و سیاست را در این پرونده اثبات می‌کند. با این‌همه، این نقاط قوت عمدتاً حول محور اربیل -و در درجه‌ی دوم دهوک- متمرکزند. سلیمانیه و مناطق تحت نفوذ اتحادیه‌ی میهنی، به‌دلیل روابط پرتنش‌تر با ترکیه و فاصله‌ی جغرافیایی از کریدورهای تجاری، سهم به‌مراتب کمتری از این رونق می‌برند -نابرابری منطقه‌ای‌ که خود بازتاب دیگری از دوگانگی حزبی-جغرافیایی حاکم بر اقلیم است.

🔻 استقلال محاصره‌شده میان دوگانگی حزبی و همسایگی خصمانه امید نامدار- قندیل پرس-یادداشت تحلیلی 🔹 هر تحلیلی از اوضاع اقتصادی اقلیم کوردستان عراق معمولاً در تله‌ی یکی از دو روایت گیر می‌افتد. روایت نخست، رایج در ادبیات تبلیغاتی درون‌حزبی اپوزیسیون یا رقبای حزب دموکرات و اتحادیه‌ی میهنی، بحران را صرفاً به فساد شخصیت‌ها و «خیانت» طرف مقابل فرو می‌کاهد؛ گویی با تعویض چند مقام، رانتیریسم ساختاری حل می‌شود. روایت دوم، رایج در گفتمان رسمی بغداد، تهران و آنکارا، اقلیم را ذاتاً ناکارآمد، غیرقابل‌اتکا و طفیلی بودجه‌ی فدرال جلوه می‌دهد؛ روایتی که آگاهانه از کارکرد خود این سه بازیگر در بازتولید بحران چشم می‌پوشد. اقتصاد سیاسی انتقادی، به‌جای این دوگانه‌ی اخلاقی، باید ساختارها را ببیند. یک اقتصاد رانتیر تک‌محصولی که در دل یک نظام دوحزبی نیمه‌فئودالی نهادینه شده و در همسایگی سه دولت (ترکیه، ایران، عراق مرکزی) با منافع متضاد اما همگرا در تضعیف خودمختاری کوردی عمل می‌کند. این سه لایه -رانتیریسم داخلی، دوگانگی حزبی-عشیره‌ای و محاصره‌ی ژئوپلیتیک- یکدیگر را تقویت می‌کنند و فهم هرکدام بدون دیگری ناقص می‌ماند. 🔹 معماری اقتصاد رانتیر: نفت، بودجه‌ی فدرال و بحران ساختاری اقتصاد اقلیم با جمعیتی حدود ۶.۴ تا ۶.۶ میلیون نفر، به شکلی کلاسیک از الگوی «اقتصاد رانتیر زیرملی» تبعیت می‌کند. فاقد حاکمیت پولی، فاقد سیاست ارزی مستقل و به گفته‌ی تحلیل‌گران اقتصادی نزدیک به ۷۰ درصد وابسته به انتقالات مالی دولت مرکزی عراق. این وابستگی، اقلیم را از ابزارهای متعارف سیاست‌گذاری کلان محروم کرده و آن را در معرض آنچه در ادبیات محلی «توقف و شروع مالی» خوانده می‌شود، قرار داده است. نقطه‌ی کانونی این بحران در پنج سال اخیر، توقف خط لوله‌ی کرکوک-جیهان بود. در مارس ۲۰۲۳، پس از رأی دیوان داوری بین‌المللی پاریس علیه ترکیه (به‌دلیل صادرات مستقل نفت کوردستان بدون تأیید بغداد، ناقض توافق‌نامه‌ی ۱۹۷۳)، آنکارا صدور نفت را متوقف کرد. این توقف نزدیک به سی‌ماه به طول انجامید و برآوردهای مختلف خسارت تجمعی آن را بین ۲۵ تا بیش از ۳۵ میلیارد دلار برآورد می‌کنند. این رقم، تنها زیان حسابداری نیست؛ بلکه معنایش قطع مستقیم اصلی‌ترین منبع نقدینگی اقلیم برای پرداخت حقوق نزدیک به یک‌ونیم میلیون نفر بود. بازگشایی خط لوله در ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۵، با میانجی‌گری مستقیم واشنگتن، نه بازگشت به وضع سابق که تثبیت نوعی وابستگی عمیق‌تر بود. از این پس تمامی نفت اقلیم باید از طریق «سومو» (سازمان بازاریابی نفت عراق) به فروش برسد، شرکت‌های نفتی بین‌المللی تنها ۱۶ دلار به ازای هر بشکه برای هزینه‌های تولید و انتقال دریافت می‌کنند و حجم صادرات (که تا پایان ۲۰۲۵ به بیش از ۲۰۰ هزار بشکه در روز رسید) کاملاً منوط به تأیید مستمر بغداد است. به بیان دیگر، توافق سپتامبر ۲۰۲۵ در ظاهر بحران را «حل» کرد اما در عمل، آخرین لایه‌ی استقلال عملی اقلیم در حوزه‌ی صادرات نفت را حذف نمود. نکته‌ی مهم‌تر برای افق پیش رو این است که اردوغان در ۲۰ ژوئیه‌ی ۲۰۲۵ فسخ رسمی توافق‌نامه‌ی پنجاه‌ودوساله‌ی ۱۹۷۳ را امضا کرد؛ فسخی که از آگوست ۲۰۲۶ لازم‌الاجرا می‌شود و بغداد و اربیل را ملزم به مذاکره‌ی یک چارچوب حقوقی کاملاً تازه می‌کند در شرایطی که هنوز دولت دهم اقلیم تشکیل نشده است. 🔹 بحران حقوق کارمندان و تبلور اجتماعی رانتیریسم اگر بخواهیم یک شاخص واحد برای فهم آسیب‌پذیری اقتصاد اقلیم انتخاب کنیم، آن شاخص بحران ده‌ساله‌ی پرداخت حقوق است. بر اساس واکاوی تفصیلی رسانه‌ی «د نشنال کانتکست» (دسامبر ۲۰۲۵)، از ۱۳۲ ماه میان ژانویه‌ی ۲۰۱۵ تا پایان ۲۰۲۵، تنها ۷۰ ماه حقوق به‌طور کامل پرداخت شده، ۴۴ ماه با کسورات ۱۸ تا ۷۵ درصدی و ۱۸ ماه اصلاً پرداختی صورت نگرفته است. بدهی انباشته‌شده -شامل حقوق معوقه، تعلیق ده‌ساله‌ی ترفیعات سالانه (موسوم به «ترفیع») از ۲۰۱۶ و کسورات دوره‌ای- به رقمی حدود ۳۰.۸ تریلیون دینار عراقی (نزدیک به ۲۱ میلیارد دلار) رسیده است. این رقم را باید در کنار برآورد قباد طالبانی از ۲۸ میلیارد دلار بدهی در سال ۲۰۲۰ و برآورد ۱۷ میلیارد یورویی نشریه‌ی «اکوال تایمز» در پایان ۲۰۲۴ خواند؛ تفاوت رقم‌ها ناشی از تفاوت در تعریف اقلام محاسبه‌شده است، اما همه بر یک واقعیت واحد دلالت می‌کنند. بحرانی مزمن و بدون افق حل ساختاری. پشت این ارقام، واقعیتی جامعه‌شناختی نهفته است. نزدیک به ۱.۱۵ تا ۱.۲۵ میلیون نفر -یعنی حدود یک‌پنجم جمعیت کل اقلیم- حقوق‌بگیر مستقیم دولت‌اند. از این میان، بخش قابل‌توجهی (نزدیک به ۳۸۰ هزار نفر) خانواده‌های شهدا و «انفال» و زندانیان سیاسی‌اند که مقرری آن‌ها نیز از همین ردیف بودجه تأمین می‌شود، نشانه‌ای از این‌که مشروعیت نمادین نبرد رهایی‌بخش کوردی به ابزاری برای گسترش وابستگی عمومی به دولت بدل شده است. توزیع‌شناسی این بحران نیز گویاست. در حالی‌که در دهه‌ی اخیر بیش از یک میلیون شغل جدید به دستگاه اداری فدرال عراق افزوده شده، تعداد کارکنان اقلیم عملاً نزدیک به ۲۰ هزار نفر کاهش یافته است؛ رقمی که سهم اقلیم از کل کارکنان دولتی عراق را از ۲۳ درصد در ۲۰۱۳ به ۱۶.۱۵ درصد در بودجه‌ی ۲۰۲۳-۲۰۲۵ رسانده. این آمار، روایت بغداد مبنی بر «اسراف» اربیل در استخدام را دست‌کم در سطح کلان با پرسش جدی مواجه می‌کند. پیامدهای این بحران فراتر از حسابداری است. اعتصاب غذای معلمان در سلیمانیه(فوریه‌ی ۲۰۲۵)، تظاهرات خیابانی هزاران نفره و بازداشت گسترده‌ی معلمان و روزنامه‌نگاران، تصویری از فروپاشی تدریجی قرارداد اجتماعی پساتحریمی ارائه می‌دهند. وزیر کار اقلیم به‌صراحت از افزایش مصرف و قاچاق مواد مخدر به‌عنوان پیامد غیرمستقیم این بحران سخن گفته است. مهم‌تر از همه، بنیاد «لوتکا» تخمین می‌زند میان سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۱ بیش از ۶۳۳ هزار کورد از مسیرهای غیرقانونی راهی اروپا شده‌اند؛ مهاجرتی که دیگر پدیده‌ای فردی نیست، بلکه به سرمایه‌گذاری خانوادگی نهادینه‌شده و امری فرهنگی در مناطق محروم بدل گشته است. 🔹 دوگانگی حزبی و فلج نهادی انتخابات پارلمانی ۲۰ اکتبر ۲۰۲۴ -که خود دو سال با تأخیر برگزار شد- نتیجه‌ای شکننده به بار آورد. حزب دموکرات کوردستان (KDP) با ۳۹ کرسی، اتحادیه‌ی میهنی کوردستان (PUK) با ۲۳ کرسی و جنبش نسل نوین با ۱۵ کرسی از مجموع ۱۰۰ کرسی. باوجود آن‌که KDP و PUK روی هم اکثریت لازم برای تشکیل دولت را در اختیار داشتند، تا تابستان ۲۰۲۶ -یعنی بیش از هجده ماه پس از انتخابات- دولت دهم تشکیل نشده است. پارلمان تنها یک‌بار، در ۳ دسامبر ۲۰۲۴، تشکیل جلسه داد و از آن پس معلق ماند؛ چراکه دو حزب اصلی حتی بر سر انتخاب رئیس پارلمان -پیش‌شرط قانونی هرگونه اقدام بعدی- به توافق نرسیدند. در اول مه ۲۰۲۵، رئیس موقت پارلمان از جنبش نسل نوین، با استناد به سررسید مهلت چهل‌وپنج‌روزه‌ی قانونی تشکیل هیئت‌رئیسه، پارلمان را عملاً منحل اعلام کرد؛ اقدامی که حقوق‌دانان کورد آن را «بدون مبنای قانونی برای تعلیق نامحدود» توصیف کردند. یکی از نمایندگان اپوزیسیون «گروه عدالت کوردستان» حتی شکایتی به دیوان عالی فدرال عراق برد و خواستار ابطال نتایج انتخابات شد. این بن‌بست را نباید تصادفی یا صرفاً «فقدان اراده‌ی سیاسی» خواند؛ بلکه بازتاب مستقیم منطق ساختاری نظام موسوم به «پنجاه-پنجاه» است؛ سازوکار غیررسمی تقسیم مساوی مناصب دولتی، کرسی‌های پارلمانی و حتی استخدام‌های عمومی میان دو حزب، که از دهه‌ی ۱۹۹۰ بنا نهاده شد و اکنون به یک نظام خودبازتولیدشونده بدل گشته است. اختلاف اصلی کنونی نه بر سر برنامه‌های سیاستی متفاوت، بلکه بر سر کنترل وزارت کشور و شورای امنیت اقلیم است. یعنی همان نهادهایی که کنترل دستگاه امنیتی، اطلاعاتی و درنهایت اقتصاد سایه را تضمین می‌کنند. به‌گفته‌ی یکی از اعضای رهبری اتحادیه‌ی میهنی در می ۲۰۲۶، «هیچ رابطه‌ی سیاسی» میان دو حزب باقی نمانده و مذاکرات تنها با میانجی‌گری قدرت‌های خارجی از سر گرفته می‌شود. بُعد نظامی این دوگانگی نیز کم‌اهمیت‌تر نیست. نیروهای پیشمرگه، به‌جای یک ارتش واحد، همچنان میان «یگان ۸۰» (وابسته به KDP) و «یگان ۷۰» (وابسته به PUK) تقسیم شده‌اند. باوجود یادداشت تفاهم ۲۰۲۲ با وزارت دفاع آمریکا که مهلت سپتامبر ۲۰۲۶ را برای ادغام کامل نیروها تعیین کرده بود، گزارش مرکز پژوهشی «آی‌نوو۸» (مه ۲۰۲۶) نشان می‌دهد که تغییر نام این دو یگان به «فرماندهی منطقه‌ای ۱ و ۲» در اواخر ۲۰۲۵ صرفاً بازآرایی ظاهری بوده و ساختار فرماندهی، تدارکات و وفاداری حزبی نیروها دست‌نخورده باقی مانده است. هم‌زمان، کمک مالی آمریکا برای حقوق پیشمرگه از ۱۳۵ میلیون دلار در ۲۰۲۴ به ۶۰ میلیون در ۲۰۲۵ کاهش یافته و برای ۲۰۲۶ عملاً صفر پیش‌بینی شده است. روندی که فشار مضاعفی بر بودجه‌ی دفاعی اقلیم وارد می‌کند و هم‌زمان اهرم فشار بین‌المللی برای ادغام را نیز تضعیف می‌سازد. 🔹 نهادهای سنتی، عشیره و اقتصاد کلینتلیستی فروکاستن این بحران به «فساد چند مقام» نادیده‌گرفتن لایه‌ی عمیق‌تری از نهادمندی غیررسمی است. پژوهش‌های دانشگاهی (ازجمله مطالعه‌ی مرکز مطالعات TDB دانشگاه ورشو) نشان می‌دهند نظام «پنجاه-پنجاه» تنها توزیع منصب‌های سیاسی را دربر نمی‌گیرد، بلکه استخدام در بخش دولتی، اعطای پروانه‌ی کسب‌وکار و حتی توزیع زمین را نیز شامل می‌شود. در پیمایش کارکنان دولتی سازمان ملل (۲۰۱۲)، نزدیک به یک‌چهارم کارکنان اذعان کرده بودند که در فرآیند استخدام از کمک خویشاوندان یا آشنایان بهره برده‌اند؛ نرخی به‌مراتب بالاتر از دیگر مناطق عراق.

🔻 کەرکوک بوە ئەندامی "یەکێتیی شارەوانییەکانی جیهانی تورک" 🔹 له‌ كۆبونه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی كارگێڕی یه‌كێتیی شاره‌وانییه‌كانی جیهانی تورك، له‌ شاری كارامانی توركیا به‌ به‌شداری پارێزگاری كه‌ركوك به‌ڕێوه‌چو، كه‌ركوك به‌ڕه‌سمی بوه‌ ئه‌ندامی یه‌كێتییه‌كه‌. به‌ڵام سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی پارێزگاری كه‌ركوك ده‌ڵێت، ئاگاداری بابه‌ته‌كه‌ نین. 🔹 كۆبونه‌وه‌ی ئه‌نجومه‌نی كارگێڕی یه‌كێتیی شاره‌وانییه‌كانی جیهانی تورك، دوێنێ هه‌ینی له‌ شاری كارامانی توركیا به‌ به‌شداری محه‌مه‌د سه‌معان ئاغا، پارێزگاری كه‌ركوك به‌ڕێوه‌چو. 🔹 ئوغور ئبیراهیم ئاڵتای، سەرۆکی یەکێتیی شارەوانییەکانی جیهانی تورک  له‌ وته‌یه‌كدا كه‌ له‌ كۆبونه‌وه‌كه‌ پێشكه‌شی كرد، رایگه‌یاند، كه‌ركوك بۆته‌ ئه‌ندامی یه‌كێتییه‌كه‌یان. 🔹 ئه‌و وتیشی، "ئەمڕۆ لە ڕاستیدا ڕۆژێکی مێژوییە بۆ یەکێتییەکەمان. بە بەشداری پارێزگاری کەرکوکمان، کەرکوکیش دەبێتە ئەندامی فەڕمی یەکێتییەکە. پشتیوان بە خودا له‌مه‌ودا به‌یه‌كه‌وه‌ ڕێکخستنی باش ئەنجام دەدەین". 🔹 هاوكات محه‌مه‌د سه‌معان ئاغا، پارێزگاری کەرکوک و سەرۆکی بەرەی تورکمانی عێراق، له‌ كۆبونه‌وه‌كه‌دا وتارێكی پێشكه‌ش كرد و ڕایگه‌یاند: "هەڵبژاردنەوەی پارێزگارێکی تورکمان لە کەرکوک دوای 102 ساڵ بە ئیرادەی سەرۆكکۆمار ڕەجەب تەیب ئەردۆغان و پشتیوانی هاوپەیمانی جومهور بۆ ئێمە و هەمومان زۆر واتاداره‌. ئەمڕۆ ئامادەبونمان لەگەڵ ئێوەدا بۆ ئێمە شەرەف و شانازییە. پشتیوان به‌ خودا لەم پرۆسەیەدا لەگەڵ سەرۆک شارەوانیەکانی تەواوی جیهانی تورک کە بەستەرەوەی دڵمانن لە ئاڵتایەوە تا دانوب، تا ئەو شوێنەی لە تواناماندایە بە هاریکاریی کار ده‌کەین". 🔹 كورشاد زۆرلو، جێگری سه‌رۆكی پارتی دادو گه‌شه‌پێدانی ده‌سه‌ڵاتدار له‌دوای كۆبونه‌وه‌كه‌ له‌ په‌یامێكدا له‌وباره‌یه‌وه‌ له‌ تۆڕی ئێكس، ئه‌ندامێتی كه‌ركوكی له‌ یه‌كێتیی شاره‌وانییه‌كانی جیهانی تورك به‌ گرنگ ناوبردو وتی، كه‌ركوك "زێدی توركمانه‌" و ئه‌ندامبونی له‌ یه‌كێتییه‌كه‌ په‌یامێكه‌ بۆ ئه‌و شاره‌وانییانه‌ی توركیا كه‌ به‌هۆكاری سیاسی له‌ یه‌كێتییه‌كه‌ كشاونه‌ته‌وه‌. 🔹 به‌ڵام له‌وباره‌یه‌وه‌، محه‌مه‌د ئیبراهیم حافز، سه‌رۆكی ئه‌نجومه‌نی پارێزگای كه‌ركوك، ئه‌مڕۆ شه‌ممه‌، به‌ میدیای پارتی وتوه‌، ئه‌وان وه‌كو ئه‌نجومه‌ن ئاگاداری ئه‌و بابته‌ نین، پێویسته‌ له‌كاتی هه‌ر رێككه‌وتن و ئیمزاكردنێكدا ئه‌ندامانی ئه‌نجومه‌ن و سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌ی ئاگادار بن.

🔻 باراک راوید: ایران با طرح بازگشایی تنگه هرمز موافقت کرده است 🔹 به گزارش باراک راوید به نقل از دو دیپلمات آگاه، عباس عراقچی وزیر امور خارجه ایران، بامداد امروز با طرح مصالحه‌ای که با میانجی‌گری قطر و آمریکا برای بازگشایی تنگه هرمز تدوین شده بود، موافقت کرده است. 🔹 بر اساس این گزارش، موافقت عراقچی یکی از دلایلی بود که دونالد ترامپ را به لغو حمله برنامه‌ریزی‌شده علیه ایران ترغیب کرد. 🔹 طبق این پیشنهاد: ورود کشتی‌ها به خلیج فارس از طریق آب‌های سرزمینی ایران انجام می‌شود. خروج کشتی‌ها از خلیج فارس از طریق آب‌های سرزمینی عمان خواهد بود. 🔹 همچنین میانجی‌های قطری همچنان در حال رایزنی با تهران هستند تا اطمینان حاصل کنند که سپاه پاسداران نیز از این توافق حمایت می‌کند.

🔻 ترامپ: مشروط به دستیابی فوری به توافق، حملات علیه ایران را لغو کردم 🔹 دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا اعلام کرد که به دلیل حصول تفاهم بر سر چارچوب کلی توافق با تهران و به‌ شرط دستیابی فوری به توافق، حملات علیه ایران را لغو کرده است. 🔹 ترامپ نوشت: «ایالات متحده در بالاترین سطح از آمادگی نظامی، قدرت و توان رزمی که از زمان جنگ جهانی دوم تاکنون دیده نشده، آماده اقدام علیه جمهوری اسلامی ایران است. با وجود این، ایران و دیگر کشورهای خاورمیانه از ما خواسته‌اند که از انجام هرگونه حمله خودداری کنیم، زیرا بر سر چارچوب کلی یک توافق، تفاهم حاصل شده است.» 🔹 وی گفت: «این توافق شامل بازگشایی فوری، کامل و بدون قیدوشرط تنگه هرمز و پایان دادن به تهدید هسته‌ای ایران خواهد بود.» 🔹 ترامپ همچنین بیان نمود: «بر اساس این درخواست، موافقت کرده‌ام که با هدف تأمین منافع آتی جهان و همچنین بقای ایرانی موفق و مرفه، حمله را لغو کنم؛ مشروط بر اینکه بتوانیم به‌سرعت به یک توافق دست یابیم. کشور اسرائیل نیز در این تعهد به من پیوسته است.» 🔹 رئیس‌جمهوری آمریکا گفت: «همگی دست‌به‌کار شوید و این کار را به سرانجام برسانید.»

اما این خاموشی، در بحران فراگیر سال ۱۴۰۵ (۲۰۲۶)، شکسته شده است. از اواخر بهمن، هم‌زمان با جنگ فراگیر ایران، ائتلاف نیروهای سیاسی کوردستان ایران شکل گرفت و درگیری‌های پراکنده‌ای در مناطق مرزی کرماشان و ارومیه از سر گرفته شد. در همین بستر، طبق گزارش‌های مستقل شبکه‌ی حقوق بشر کوردستان و سازمان هه‌نگاو، در تیرماه امسال، درگیری‌های متعددی میان سپاه پاسداران و نیروهای مسلح کوردی در پاوه، پیرانشهر، مهاباد، سردشت، بانه و مریوان رخ داده؛ و گروهی ناشناخته با نام «خۆری هیوا» (خورشید امید) رسماً مسئولیت کشتن دو نفر که آنان را «کادرهای سپاه» و به‌طور ضمنی «جاش» خواندند، در پاوه را برعهده گرفته است. 🔹 این دقیقاً همان نقطه‌ای است که سکوت سه‌دهه‌ای روژهه‌لات، برای نخستین‌بار پس از مدت‌ها، با پرسش بنیادین این نوشتار روبه‌رو می‌شود.  احزاب روژهه‌لات، در نبود جبهه‌ی نظامی منظم، با دو مسیر روبه‌رویند که هرکدام هزینه‌ی واقعی دارد  و صداقت تحلیلی ایجاب می‌کند هر دو را، بدون گریز، کنار هم بگذاریم. مسیر نخست ورود به بازی گروه‌های در سایه است. این مسیر خطر برچسب «تروریستی» را در پی دارد، خطری که تجربه‌ی پ‌ک‌ک نشان می‌دهد کاملاً واقعی است: عملیاتی مانند پیناارجیک، حتی چهار دهه بعد، هنوز در هر بحث بین‌المللی درباره‌ی مشروعیت جنبش کوردی، به‌عنوان سلاح تبلیغاتی دشمن بازیابی می‌شود. علاوه‌براین، تجربه‌ی الجزایر و آفریقای جنوبی نشان می‌دهد وقتی سازوکار شناسایی «خائن» شفاف نباشد، وقتی تصمیم در دست گروه‌های ناشناس و بدون نظارت عمومی باشد، ریسک خطای هویتی، تسویه‌حساب شخصی زیر لوای سیاسی و فرسایش تدریجی همان اعتماد اجتماعی‌ای که جنبش برای بقا به آن نیاز دارد، به‌شدت بالا می‌رود. یک عملیات اشتباه یعنی کشتن فردی که بی‌گناه بوده یا صرفاً زیر فشار به همکاری حداقلی تن داده می‌تواند در عرض یک شب، سرمایه‌ی اخلاقی سال‌ها را نابود کند. مسیر دوم کناره‌گیری از این میدان است. این مسیر نیز، به‌همان اندازه، هزینه‌ی واقعی دارد و این هزینه انتزاعی نیست: اگر افراد همدست با نهادهای سرکوب، بدون هیچ بازخواستی، به قاچاق مواد در جامعه‌ی کوردی، به شکنجه و لورفتن فعالان جوان، یا حتی به مشارکت در روند منتهی‌به اعدام ادامه دهند و جنبش هیچ پاسخی نداشته باشد، دو اتفاق هم‌زمان رخ می‌دهد: نخست، این افراد، در غیاب هرگونه بازدارندگی، انگیزه‌ای برای تغییر رفتار نخواهند داشت؛ دوم و شاید مهم‌تر پایگاه اجتماعی جنبش، که رنج روزمره‌ی این همدستی را تحمل می‌کند، به‌تدریج جنبش را «بی‌عمل» و «غایب» خواهد خواند. یک جنبش که در برابر رنج ملموس مردمش سکوت کند، حتی اگر آن سکوت از سر احتیاط راهبردی باشد، به‌مرور زمان مشروعیت نمایندگی همان مردم را نیز از دست می‌دهد. 🔹 آنچه تاریخ تطبیقی نشان می‌دهد این است که این دوگانه کشتن یا سکوت کاذب است؛ میان این دو قطب، طیفی از گزینه‌ها وجود دارد که برخی جنبش‌ها، در برخی دوره‌ها، آزموده‌اند و می‌تواند بازدارندگی ایجاد کند بدون تحمل کامل هزینه‌های هرکدام از دو مسیر افراطی. نخست، مستندسازی و افشاگری علنی است. انتشار نام، تصویر و شواهد مستند همکاری فعال نه صرفاً اتهام به‌شکلی که خود جامعه، نه یک گروه ناشناس، داوری اجتماعی را انجام دهد. این ابزار، اگرچه به‌تنهایی مانع آسیب‌های حادی مانند قاچاق یا شکنجه نمی‌شود، هزینه‌ی اجتماعی همکاری را بالا می‌برد بدون آنکه خون تازه‌ای بریزد یا خطر خطای جبران‌ناپذیر ایجاد کند. دوم، فشار اجتماعی و طرد جمعی است. الگویی که در بسیاری از جوامع تحت اشغال، پیش از رسیدن به خشونت، به‌کار رفته: تحریم اجتماعی، اقتصادی، و خانوادگی فرد همدست، به‌شکلی که هزینه‌ی همکاری از منفعت مادی آن پیشی بگیرد. سوم، رسیدگی متمرکز به سرمنشأ، نه شاخه است. تمرکز بر ساختارهایی که همکاری را سازمان‌دهی می‌کنند (شبکه‌های قاچاق، نهادهای امنیتی محلی) به‌جای هدف‌گیری پراکنده‌ی افراد منفرد. رویکردی که ریسک خطای هویتی را کاهش می‌دهد چون به شواهد ساختاری، نه شایعه‌ی محلی، متکی است. چهارم، سرمایه‌گذاری در دیپلماسی و نهادهای بین‌المللی حقوق بشری برای پرونده‌سازی رسمی علیه کسانی که در شکنجه یا اعدام نقش داشته‌اند. مسیری کندتر، اما مسیری که، برخلاف ترور پنهانی، به‌جای تضعیف مشروعیت بین‌المللی جنبش، آن را تقویت می‌کند. پنجم، نهادینه‌سازی پسینی حسابرسی است. درسی که آفریقای جنوبی، پس از سال‌ها تجربه‌ی خشونت خیابانی، سرانجام آموخت: کمیسیون حقیقت و آشتی، اگرچه دیرهنگام و ناقص، نشان داد حتی جامعه‌ای که سال‌ها با گردن‌بندسازی به همدستان پاسخ داده بود، در نهایت به این نتیجه رسید که سازوکاری علنی، مستند، و قابل‌دفاع در چشم جهان، حتی اگر به‌معنای بخشش یا مجازات سبک‌تر برخی از واقعاً مقصران باشد از نظر بلندمدت، برای بازسازی یک جامعه‌ی پس از تعارض، ارزشمندتر از انتقام فوری است. این درس، به‌طور خاص، برای جنبشی که روزی امید حکمرانی بر یک سرزمین را دارد، اهمیت مضاعف می‌یابد: نظمی که امروز در سایه و بدون حساب‌رسی عمومی بنا شود، فردا، وقتی جنبش خود به قدرت برسد، همان الگوی بی‌حساب‌وکتابی را به میراث خواهد برد. 🔹 هیچ‌کدام از این گزینه‌ها، به‌تنهایی، معادل بازدارندگی فوری‌ای نیست که خشونت مستقیم وعده می‌دهد؛ و صداقت ایجاب می‌کند بگوییم هیچ‌کدام کاملاً به رنج تداوم آسیب واقعی در غیاب پاسخ فوری پاسخ کامل نمی‌دهد. اما تجربه‌ی جهانی، از باکور تا الجزایر تا آفریقای جنوبی، یک درس مشترک دارد: هرچه سازوکار پاسخ به خیانت، شفاف‌تر، جمعی‌تر و پاسخ‌گوتر باشد و هرچه کمتر در دست گروه‌های ناشناس و بدون نظارت بماند هزینه‌ی بلندمدتش برای خود جنبش کمتر است؛ و هرچه به سمت خشونت سریع، پنهان و بدون سازوکار اثبات میل کند، حتی اگر در کوتاه‌مدت احساس عدالت بدهد، در بلندمدت، دقیقاً همان چیزی را که قرار بود از آن دفاع کند، یعنی اعتماد جامعه به جنبش و مشروعیت آن در چشم جهان، فرسوده می‌کند. 🔹 این تنش میان عدالت و انتقام، در نهایت، تنشی فلسفی‌تر از آن است که فقط با محاسبه‌ی هزینه-فایده حل شود. عدالت، در معنای کلاسیک آن، همواره مستلزم فاصله‌ای میان اتهام و مجازات است. فاصله‌ای که در آن، امکان خطا، امکان دفاع و امکان تجدیدنظر باقی می‌ماند. انتقام، برعکس، این فاصله را حذف می‌کند و اتهام را بی‌واسطه به مجازات پیوند می‌زند. جنبشی که در وضعیت اضطراری و بی‌دولتی به‌سر می‌برد، وسوسه‌ی طبیعی‌اش حذف همین فاصله است. چون خود دولت، آن نهادی که باید این فاصله را نگه دارد، یا وجود ندارد یا در خدمت دشمن است. اما دقیقاً همین‌جاست که پرسش فلسفی عمیق‌تر مطرح می‌شود: آیا جنبشی که برای بازپس‌گیری حق داشتن نهادهای عادلانه می‌جنگد، می‌تواند در مسیر خود، همان فاصله‌ی مقدس میان اتهام و مجازات را  که خود ستون‌فقرات هر نظم عادلانه‌ای است بی‌محابا کنار بگذارد، بی‌آنکه در همان لحظه، بخشی از آرمان نهایی خود را نیز قربانی کند؟ 🔹 این نوشتار عمداً به حکمی نهایی درباره‌ی اینکه احزاب روژهه‌لات «باید» چه کنند نمی‌رسد نه از سر اجتناب، بلکه از سر این باور فلسفی که چنین تصمیمی، وقتی از بیرون بافت زنده‌ی جامعه‌ای که هزینه‌اش را می‌پردازد صادر شود، از پیش نامشروع است. آنچه تاریخ تطبیقی و فلسفه سیاسی می‌توانند ارائه دهند، نه حکم، بلکه نقشه‌ی هزینه‌هاست: نقشه‌ای که نشان می‌دهد «جاش» تنها یک مسئله‌ی امنیتی نیست، بلکه آینه‌ای است که در آن، جنبش می‌تواند خود آینده‌اش را ببیند. جنبشی که یا در برابر وسوسه‌ی عدالت سریع و بدون سازوکار مقاومت می‌کند و بازدارندگی خود را از دل شفافیت و مشروعیت می‌سازد، یا به همان منطقی تن می‌دهد که، از پیناارجیک تا کوچه‌های آتش‌گرفته‌ی سوه‌تو، نشان داده هرچند در کوتاه‌مدت تسکین‌دهنده، در درازمدت زخمی بر پیکر خود آرمان می‌گذارد که نسل‌ها طول می‌کشد تا التیام یابد.

🔻کوردستان، فلسفه خیانت و بن‌بست راهبردی «جاش» علی کوهکن- قندیل پرس- یادداشت تحلیلی 🔹 هر جنبش رهایی‌بخشی، دیر یا زود، به لحظه‌ای می‌رسد که در آن دشمن دیگر فقط «دیگری بزرگ» یعنی دولت اشغالگر، ارتش بیگانه و ساختار استعماری نیست. دشمن، گاه، همان کسی است که به زبان تو حرف می‌زند، در محله‌ی تو بزرگ شده، شاید حتی نسبت خونی با تو دارد، اما اکنون اسلحه‌اش را، یا اطلاعاتش را، یا سکوتش را، در خدمت همان قدرتی گذاشته که تو علیه‌اش می‌جنگی. این چهره که در زبان سیاسی کوردی «جاش» خوانده می‌شود دشمنی ساده نیست؛ دشمنی‌ای است که مرز «ما» و «آن‌ها» را از درون می‌شکافد و جنبش را وامی‌دارد پرسشی را پاسخ دهد که هیچ کتاب راهبرد نظامی به‌تنهایی نمی‌تواند پاسخش دهد. با کسی که از جنس خود توست اما علیه‌ات ایستاده، چه باید کرد؟ این نوشتار می‌کوشد این پرسش را نه از زاویه‌ی هیجان لحظه، بلکه از دل تاریخ تطبیقی جنبش‌های رهایی‌بخش و از دل فلسفه سیاسی بررسی کند و در پایان، معمای راهبردی روژهه‌لات امروز را، در تمام ابعاد دشوارش، بدون ساده‌سازی، به نمایش بگذارد. 🔹 هیچ جنبش ضداستعماری بزرگی از این پرسش عبور نکرده است، و پاسخ‌هایی که داده‌اند، طیفی گسترده از عواقب، برخی سازنده و بیشترشان مسموم‌کننده به‌جا گذاشته‌اند. در الجزایر، جبهه‌ی آزادی‌بخش ملی (FLN) در جنگ استقلال (۱۹۵۴-۱۹۶۲) با پدیده‌ی «حَرکی‌ها»-الجزایری‌های مسلمانی که در کنار ارتش فرانسه جنگیدند- روبه‌رو شد. با خروج فرانسه در تابستان ۱۹۶۲، موجی از قتل‌های فرادادگاهی حَرکی‌ها را در برگرفت؛ برآوردهای مورخان از تعداد کشته‌شدگان به‌شدت متفاوت است؛ از ده‌ها هزار تا بیش از صد هزار نفر. اما آنچه بیشتر مورخان بر سرش توافق دارند این است که این خشونت، به‌جای آنکه صرفاً «عدالت» باشد، به زخمی تبدیل شد که تا امروز، پس از شصت سال، رابطه‌ی الجزایر و فرانسه و حتی حافظه‌ی خود جامعه‌ی الجزایری را آلوده نگه داشته است. فرانسه، دهه‌ها بعد، به‌طور رسمی از حَرکی‌ها عذرخواهی کرد؛ الجزایر هرگز به‌طور رسمی این فصل را نبست. 🔹 در خود فرانسه، پس از آزادی ۱۹۴۴، موجی موازی رخ داد: «تصفیه‌ی وحشی» (épuration sauvage) که در آن، پیش از استقرار دادگاه‌های رسمی، هزاران نفر متهم به همکاری با اشغال نازی که از میان‌شان، به‌طور نامتناسب، زنانی که به‌اتهام رابطه با سربازان آلمانی سرشان تراشیده و در خیابان‌ها به‌نمایش گذاشته می‌شدند، بدون محاکمه کشته یا تحقیر شدند. مورخان فرانسوی این دوره را نمونه‌ای کلاسیک از آنچه می‌توان «عدالت غیرقابل کنترل» نامید می‌دانند: خشم مشروع، در غیاب نهاد قضایی قابل‌اعتماد، به‌جای حسابرسی اخلاقی، به ابزار تسویه‌حساب‌های شخصی و فرصت‌طلبی سیاسی بدل شد. مسئله‌ای که بعدها حتی دوگل نیز به‌ناچار با تسریع استقرار دادگاه‌های رسمی کوشید مهارش کند. 🔹 در آفریقای جنوبی، کنگره‌ی ملی آفریقا (ANC) در اوج سرکوب آپارتاید، با پدیده‌ی «گردن‌بندسازی» (necklacing)قرار دادن لاستیک آغشته به بنزین بر گردن فرد متهم به خبرچینی و آتش‌زدن آن، به همدستان واقعی یا مظنون پاسخ داد. این عمل، که برای مدتی حتی از سوی برخی چهره‌های ارشد جنبش (از جمله در سخنرانی جنجالی ماندلا) با زبان توجیه‌آمیز مواجه شد، سرانجام به یکی از پرمناقشه‌ترین فصل‌های تاریخ جنبش ضدآپارتاید بدل شد. تا حدی که کمیسیون حقیقت و آشتی پساآپارتاید، مجبور شد آن را به‌طور رسمی و علنی محکوم کند، حتی در حالی‌که همان کمیسیون، جنایات رژیم سفیدپوست را نیز بررسی می‌کرد. درس تلخ این تجربه این بود: خشونت مبتنی بر اتهام جمعی و بدون سازوکار اثبات، به‌سرعت از سلاح جنبش به زخم جنبش بدل می‌شود. 🔹 در ایرلند، در جریان جنگ استقلال (۱۹۱۹-۱۹۲۱)، «جوخه»ی وابسته به IRA به‌طور نظام‌مند مأموران اطلاعاتی بریتانیا و خبرچینان ایرلندی را هدف قرار داد. عملیاتی که، برخلاف نمونه‌های بالا، به‌دلیل هدف‌گذاری محدود و مستندسازی نسبی، کمتر به خشونت کور بدل شد و در روایت ملی ایرلند، هنوز عمدتاً به‌عنوان عملیات مشروع اطلاعاتی به‌یاد آورده می‌شود. هرچند مورخان متأخرتر نشان داده‌اند حتی این نمونه نیز از خطاهای هویتی و تسویه‌حساب‌های شخصی مصون نبوده است. 🔹 آنچه از این مرور فشرده برمی‌آید، یک الگوی تکرارشونده است: هرچه سازوکار شناسایی «خائن» شفاف‌تر، هدفمندتر و پاسخ‌گوتر بوده (نمونه‌ی نسبتاً محدودتر ایرلند)، هزینه‌ی سیاسی و اخلاقی بلندمدت کمتر بوده است؛ و هرچه این سازوکار به خشم جمعی بی‌قاعده نزدیک‌تر شده (الجزایر، فرانسه، آفریقای جنوبی)، جنبش، حتی پس از پیروزی، مجبور شده سال‌ها یا دهه‌ها با میراث اخلاقی آن دست‌وپنجه نرم کند. 🔹 برای فهم عمق این پدیده، دو ابزار فلسفی کمک می‌کنند. نخست، مفهوم «دشمن صمیمی» که اَشیش نندی، نظریه‌پرداز پسااستعماری هندی، صورت‌بندی کرده: استعمار، به‌مرور زمان، نه‌فقط سرزمین که روان استعمارشده را نیز اشغال می‌کند، تا جایی که بخشی از خود جامعه‌ی تحت ستم، ارزش‌ها و منافع استعمارگر را درونی می‌کند. «جاش»، از این منظر، صرفاً یک مزدور نیست؛ تجسم فیزیکی همان اشغال درونی‌شده است و دقیقاً به‌همین‌دلیل، حضورش برای جنبش، تهدیدی هستی‌شناختی محسوب می‌شود، نه‌فقط عملیاتی. او اثبات می‌کند اشغال، حتی در ذهن «خودی‌ها»، ممکن است. 🔹 دوم، مفهوم «هومو ساکر» (Homo Sacer) نزد جورجو آگامبن: در نظم حقوقی روم باستان، هومو ساکر فردی بود که از حمایت قانون بیرون گذاشته شده بود. کشتنش جرم نبود، اما قربانی‌کردنش نیز در چارچوب آیین مقدس نمی‌گنجید؛ او در منطقه‌ای خاکستری میان زندگی سیاسی و بی‌حرمتی محض زندگی می‌کرد. برچسب «جاش»، در عمل اجتماعی جنبش‌های رهایی‌بخش، غالباً دقیقاً همین کارکرد را می‌یابد: فرد را از دایره‌ی حمایت اخلاقی اجتماع خودی بیرون می‌راند، بی‌آنکه لزوماً او را در چارچوب رسمی محاکمه یا مجازات قانونی قرار دهد. این «بیرون‌گذاری اخلاقی» است که کشتن او را، در چشم جامعه، از قتل به «عدالت» بدل می‌کند و همین سازوکار است که در الجزایر و آفریقای جنوبی، وقتی مرز اثبات اتهام سست شد، به کشتار اشتباهی و بی‌گناهانی انجامید که صرفاً به‌دلیل کینه‌ی همسایه یا شایعه، در آن منطقه‌ی خاکستری گرفتار آمدند. 🔹 نزدیک‌ترین و طولانی‌ترین آزمایشگاه این معما، تجربه‌ی حزب کارگران کوردستان (پ‌ک‌ک) در باکور کوردستان است. در سال ۱۹۸۵، دولت ترکیه به رهبری تورگوت اوزال، سیستم «کوروجی» (نگهبانان روستایی) را بنیاد نهاد: روستاییان کورد را مسلح می‌کرد تا در ازای حقوق و امتیاز، در برابر پ‌ک‌ک بجنگند. این سیستم، در اوج خود، بیش از ۶۰ تا ۹۰ هزار نفر را دربر می‌گرفت. یعنی ده‌ها هزار کوردی که، از منظر پ‌ک‌ک، دقیقاً همان «جاش» بودند: کوردهایی که سلاح دولت را علیه هم‌تباران‌شان به‌کار می‌بردند. پاسخ پ‌ک‌ک، در طول این چهار دهه، ثابت نبوده. در اوایل، این حزب کوروجی‌ها را هدف نظام‌مند عملیات نظامی قرار داد، برخی از این عملیات‌ها نظیر کشتار روستای پیناارجیک در سال ۱۹۸۷ که در آن، در کنار هشت کوروجی، شانزده کودک و هشت زن نیز کشته شدند بعدها حتی در روایت منابع نسبتاً همدل بین‌المللی، با عنوان «جنایت علیه بشریت» ثبت شد و به یکی از بدنام‌ترین فصل‌های تاریخ پ‌ک‌ک بدل گشت؛ فصلی که تا سال‌ها، حزب را در افکار عمومی بین‌المللی، حتی در میان حامیان بالقوه‌ی آرمان کوردی، بدنام کرد. در سوی مقابل، خود دولت ترکیه و شماری از کوروجی‌ها نیز، به‌گفته‌ی گزارش‌های سازمان دیده‌بان حقوق بشر، به شبه‌نظامیان غیرقابل‌پاسخ‌گو بدل شدند که با معافیت کامل از مجازات، ده‌ها قتل حل‌نشده و ناپدیدسازی را در دهه‌ی ۱۹۹۰ رقم زدند. نمونه‌ای از اینکه سازوکار «جاش‌سازی» از سوی دولت نیز، به همان اندازه، می‌تواند به بی‌قانونی مطلق بینجامد. 🔹 اما نکته‌ی مهم‌تر برای این نوشتار، سیر تحول خود پ‌ک‌ک است. با گذار فکری عبدالله اوجالان، از اواخر دهه‌ی ۱۹۹۰ و به‌ویژه پس از دستگیری‌اش در سال ۱۹۹۹، از ناسیونالیسم کلاسیک به‌سمت «کنفدرالیسم دموکراتیک»، گفتمان حزب نیز به‌تدریج از انتقام مستقیم به‌سمت مفهوم «دفاع مشروع» (نه تهاجم نامحدود) و در نهایت، در سال ۲۰۲۵، به انحلال رسمی سازمان و پایان اعلام‌شده‌ی مبارزه‌ی مسلحانه رسید. تحولی که نشان می‌دهد حتی طولانی‌ترین و پرهزینه‌ترین تجربه‌ی این‌گونه رویارویی در تاریخ معاصر کوردی، سرانجام به این نتیجه رسید که ادامه‌ی این مسیر، بازدهی راهبردی کاهنده دارد و باید جای خود را به مسیر سیاسی بدهد. هرچند این گذار، خود، دهه‌ها طول کشید و با هزینه‌ی جانی عظیمی (نزدیک به ۴۴ هزار کشته در کل درگیری، بر اساس برآوردهای رسمی) همراه بود. 🔹 روژهه‌لات کوردستان، برخلاف باکور، تاریخ کاملاً متفاوتی از رویارویی مسلحانه دارد. حزب دموکرات کوردستان ایران، پس از سرکوب گسترده‌ی دهه‌ی ۱۳۶۰ و ترور رهبرانش (قاسملو در وین، ۱۹۸۹؛ شرفکندی در برلین، ۱۹۹۲)، از سال ۱۳۷۵ (۱۹۹۶) آتش‌بس یک‌جانبه اعلام کرد که، جز درگیری‌های پراکنده، عمدتاً پابرجا ماند. کومله، مسیر مشابهی را طی کرد. پژاک، تنها استثنای نسبی، از سال ۱۳۹۰ (۲۰۱۱) آتش‌بسی نه‌چندان پایدار با تهران داشته که بارها، از هر دو سو، نقض شده است. نتیجه، سه دهه‌ای بود که در آن، برخلاف باکور، هیچ جبهه‌ی نظامی منظم و پیوسته‌ای میان احزاب روژهه‌لات و جمهوری اسلامی وجود نداشت. وضعیتی که، در نبود میدان نبرد کلاسیک، پرسش «با همدستان چه باید کرد؟» را نیز برای دهه‌ها به‌طور عمده خاموش یا کم‌فروغ نگه داشت.

برینی ناسراوی شنگال لە فەرمانە مێژووییەکانەوە تا جینۆسایدی داعش و ئازارە بەردەوامەکانی ئێزیدییەکان 🔻 خدر خەڵات، بۆ قەندیل پرێس: تا ئێستاش برینەکانی شنگال و ئێزیدیه‌كان سارێژ نەکراون قه‌ندیل پرێس- ڕاپۆرتی تایبه‌ت 🔹 لەگەڵ تێپەڕبوونی 12 ساڵ بەسەر کارەساتی دڵتەزێنی شنگالدا کە لە سەرەتای ساڵی 2014دا ڕوویدا و لە مانگی 8ی هەمان ساڵدا بووە هۆی هێرشی کتوپڕ و دڕندانەی ڕێکخراوی تیرۆریستی داعش بۆ سەر قەزای شنگال کارەساتێکی گەورەی مرۆیی لە سەدەی 21دا هاتە کایەوە و داعش بە شێوەیەکی سیستماتیک و پلانبۆداڕێژراو دەستیکرد بە کوشتنی بەکۆمەڵ و کۆیلەکردن و ڕفاندنی هەزاران هاووڵاتی ئێزیدی بە مەبەستی سڕینەوەی یەکجارەکیی ڕیشەی ئەم پێکهاتە ڕەسەنە و لەناوبردنی کولتوور و مێژوو و ناسنامەکەیان. 🔹 جینۆسایدی ئێزیدییەکان لە سەردەمی داعشدا تەنها ڕووداوێکی کاتی نەبوو بەڵکو درێژبوونەوەی زنجیرەیەک ستەم و هێرشی مێژوویی بوو کە بە درێژایی سەدەکان ڕووبەڕووی ئەم پێکهاتەیە بوونەتەوە و بەپێی زاراوە و مێژووی ئێزیدییەکان تا ئێستا 74 جار فەرمان یان جینۆساید بەسەریاندا جێبەجێ کراوە لەلایەن دەسەڵاتە فەرمانڕەوا جیاوازەکانی ناوچەکەوە و بۆ نموونە مێژوونووسان ئاماژە بەوە دەکەن کە لە ساڵی 74ی زایینیدا سەربازانی خەلیفەی موسڵمانان لە دەوڵەتی عوسمانیدا بە ناوی جیهاد و پاکتاوکردنەوە پەلاماری شنگالیان دا و کۆمەڵکوژییەکی گەورەیان ئەنجام دا و هەمان سیناریۆ لە ساڵی 2014دا لەلایەن داعشەوە دووبارە کرایەوە. 🔹 ئێزیدییەکان کوردە ڕەسەنەکانی دەڤەرەکەن و ئایینەکەیان یەکێکە لە کۆنترین ئایینە یەکتاپەرستییەکانی کوردستان و میزۆپۆتامیا کە مێژووی نیشتەجێبوونیان لە چیا و دەشتی شنگالدا بۆ سەدەی 3ی پێش زایین دەگەڕێتەوە. 🔹 بەپێی دواین ئاماری فەرمانگەی ڕزگارکردنی کوردانی ئێزیدی لە دەستی داعش لە مانگی 8ی ساڵی 2023دا پێش هێرشی داعش ژمارەی کوردانی ئێزیدی لە عێراقدا نزیکەی 500,000 کەس بوو بەڵام زیاتر لە نیو ملیۆن کوردی ئێزیدی ئاوارە بوون کە نزیکەی 150,000 کەس لەسەر چیا سەخت و بێئاوەکەی شنگال گیرریان خوارد و 350,000 کەسیش ئاوارەی هەرێمی کوردستان و تورکیا و سوریا بوون و لە ڕۆژانی سەرەتای هێرشەکەدا 1,293 کەس بە توندی کوژران کە لەنێویاندا 400 پیاو لە گوندی کۆچۆ لە گۆڕێکی بەکۆمەڵدا زیندەبەچاڵ کران و زیاتر لە 600 کەسیش بەهۆی برسێتی و تینوێتی لە ڕێگای هەڵاتندا بۆ سەر چیا گیانیان لەدەستدا و کۆی ڕفێنراوان 6,417 کەس بوو کە 3,548 کەسیان ژن و 2,869 کەسیان پیاو و مێردمنداڵ بوون و تا کاتی دەرکردنی ئەو ئامارە تەنها 3,570 کەس لەو ڕفێنراوانە ڕزگار کرابوون و 68 مەزارگە و پەرەستگای مێژوویی و پیرۆز وێران کران و تا ئێستا 109 گۆڕ دۆزراونەتەوە کە 82 گۆڕیان بەکۆمەڵ و 37 گۆڕیان تاکەکەسی بوون و لە پارێزگای دهۆک 65,282 خێزانی ئاوارەی شنگال کە دەکاتە 330,859 کەس لە کەمپەکاندا دەژین و نزیکەی 120,000 کەس کۆچی دەرەوەی وڵاتیان کردووە. 🔹 داعش لە شنگالدا هەموو پێوەرەکانی تاوانی جینۆسایدی نێودەوڵەتی تێپەڕاند لەوانە گەمارۆدانی توندی سەر چیا و جیاکردنەوەی پیاوان و کورە گەنجەکان لە ژن و منداڵ و گولەبارانکردنیان بەکۆمەڵ و بەکارهێنانی ژنان و کچانی ئێزیدی وەک کۆیلە و جاریە لە بازاڕەکانی مووسڵ و ڕەقە و ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژیی سێکسی و دەروونی و ناچارکردنی زۆرملێی هاووڵاتیان بە گۆڕینی ئایینەکەیان بۆ ئیسلام و تاڵانکردنی سامان و تێکدانی شوێنە پیرۆزەکان. 🔹 حکومەتی هەرێمی کوردستان چەندین هەنگاوی نا وەک پێکهێنانی لێژنەیەکی باڵای جینۆساید و دامەزراندنی دەستەی لێکۆڵینەوە و کۆکردنەوەی بەڵگەنامە و چارەسەرکردن و نووسینگەیەکی تایبەت بۆ کاروباری ئێزیدییەکان لە دهۆک و واژۆکردنی ڕێککەوتنی فەرمی لەگەڵ هەرێمی بادن ڤورتەمبێرگی ئەڵمانیا بۆ ناردنی زیاتر لە 1,200 کچ و ژنی ئێزیدی ڕزگارکراو بۆ چارەسەری دەروونی و جەستەیی. 🔹 لە ئاستی نێودەوڵەتیدا وڵاتانی وەک ئەڵمانیا و بەریتانیا و فەڕەنسا و ئەنجومەنی سناتی ئەمەریکا تاوانەکەیان بە جینۆساید ناساند و ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی 2017دا بڕیارنامەی ژمارە 2307ی پەسەند کرد بۆ دامەزراندنی تیمی لێکۆڵینەوەی نەتەوە یەکگرتووەکان ناسراو بە یونیتاد بۆ بەرەوپێشبردنی لێپرسینەوە لە تاوانەکانی داعش. 🔹 سەبارەت بە دۆخی ئێستا ڕۆژنامەوان و چالاکوان خدر خەڵات لە لێدوانێکدا بۆ قەندیل پرێس ڕایگەیاند کە تا ئێستاش برینەکانی شنگال بە تەواوی سارێژ نەکراون و دۆخی ناوچەکە بەهۆی نەمانی سەقامگیری و بوونی کۆمەڵێک میلیشیا و هێزی چەکداری جۆراوجۆر لە دۆخێکی ناسەقامگیردا ماوەتەوە و هۆکاری سەرەکی ئەم چەقبەستووییەی بۆ جێبەجێنەکردنی ڕێککەوتنی شنگال گەڕاندەوە کە لە ساڵی 2020 لە نێوان حکومەتی عێراقی فیدراڵ و حکومەتی هەرێمی کوردستاندا واژۆ کرابوو بە ئامانجی ئاساییکردنەوەی دۆخی ناوچەکە و دانانی بەڕێوەبەرایەتییەکی خۆجێی نووسراو و دەزگایەکی ئاسایشی فەرمی. 🔹 ئه‌و ڕۆژنامه‌وانه‌ ئێزیدیه‌ كه‌ ماوه‌ی 12 ساله‌ تاوانه‌كانی داعش دیكۆمێنت ده‌كات بۆ قه‌ندیل پرێس له‌ درێژه‌ی قسه‌كانی ده‌ڵێت، بۆ داهاتوو پێویستە خێراکردنی هەنگاوە پراکتیکییەکان بکرێت بۆ مسۆگەرکردنی ڕزگارکردنی سەرجەم ڕفێنراوەکان و دەستەبەرکردنی ئاسایشی نەتەوەیی و پاراستنی سەربەخۆیی ناوچەکەیان و خێراکردنی پرۆسەی هەڵدانەوەی سەرجەم گۆڕە بەکۆمەڵەکان بە پێوەری زانستی و دامەزراندنی دادگایەکی تایبەت یان تێکەڵاو بۆ دادگاییکردنی دادپەروەرانەی تاوانبارانی داعش و دابینکردنی زەمینەی گونجاو بۆ ئاوەدانکردنەوەی شنگال و گەڕانەوەی کەرامەتمەندانەی سەرجەم ئاوارەکان بۆ زێدی ڕەسەنی خۆیان.

🔻 باڵۆنی چاودێری فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتیی هەولێر هێنرایە خوارەوە 🔹 باڵۆنی چاودێری فڕۆکەخانەی هەولێر کە وەک ڕاداری سیستەمی دژە مووشەکی پاتریۆتی ئەمریکی کاری دەکرد، هێنرایە خوارەوە. 🔹 ئەم سیستەمە لە ماوەی ڕابردوودا و لە کاتی گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێران، بۆ پاراستنی ناوچەکە و فڕۆکەخانەکە جێگیر کرابوو.