Mobil kutubxona

Davlatchiligimiz tarixi yoki Milliy uyg‘onish davriga bir nazar Milliy istiqlolimizga o‘z-o‘zidan erishib qolganimiz yo‘q. Bu yo‘lda to‘kilgan qon va berilgan qurbonliklarni ko‘pchilik bilavermaydi. Ajdodlarimiz orzu qilgan Mustaqillik 1991 yilda go‘yo silliqqina amaliyotda osongina qo‘lga kiritildi degan yanglish tasavvur bor. O‘zbekiston davlatchiligi Amir Temur va undan oldingi davrlarga borib taqalishi aytilsada, ammo bundan roppa-rosa 100 yil oldin ro‘y bergan voqealar zamonaviy O‘zbekiston Respubikasining yaralishida muhim rol o‘ynagani xotiramizdan ko‘tarilgan. Shu ma’noda Amerikalik tarixchi olim Adib Xolidning “O‘zbekiston tavalludi” nomli asari yaqin tariximizni o‘rganishda, Milliy istiqlol qahramonlarini tanishda hamda berilgan qurbonliklarni his qilish yo‘lida katta yangilik bo‘ldi desak mubolag‘a bo‘lmas. Pokistonda tug‘ilib o‘sgan, ingliz va urdu tilini ona tilidek biluvchi, o‘zbek, turk, rus, fors, nemis va fransuz tillarini professional darajada o‘zlashtirgan bu tarixchi olim butun ilmiy faoliyatini Turkiston xalqlari tarixini o‘rganishga bag‘ishlagan. Uning mazkur asari oldingi kitoblarining mantiqiy davomi deyish mumkin. Oldingi ilmiy ishlari O‘rta Osiyoda jadidchilik paydo bo‘lishi, rivojlanishi va faoliyati haqida so‘z yuritgan bo‘lsa, bu kitobi zamonaviy O‘zbekistonning yaralishida jadidlarning rolini mubohasa etadi. Muallif kitob ustida izlanish va turli davlatlarda tadqiqotlar olib borishga o‘n besh yil vaqt sarfladi. Kitobni o‘qirkanmiz, undagi arxiv manbalarning aniq berilishi, keng qamrovligi hamda chuqur tahlil qilinganidan hayratlanamiz. Muallif bu kitob ustida ishlash jarayonida AQSh Kongressi kutubxonasida saqlanayotgan O‘rta Osiyoga oid bebaho arxiv materiallari, o‘sha davrga taalluqli birlamchi hujjatlar bilan tanishadi. Undan tashqari Fransiya, Germaniya, Britaniya, Rossiya hamda O‘zbekiston davlat muzeylari va arxivlaridan foydalanadi. O‘tgan asrning yigirmanchi yillaridagi maxfiy va siyosiy politsiya OGPU, GPU, NKVD arxiv materiallariga bevosita murojaat qiladi. Milliy istiqlol harakatining darg‘alari ustidan ochilgan soxta jinoiy ishlar, ko‘rsatmalar, davriy matbuotda chiqqan maqolalar bilan tanishadi. O‘sha davr adabiyotini yaqindan o‘rganadi, inglizchaga mohirona tarjima qiladi. Bu kitobni o‘qiganda bundan yuz yil orqaga qaytgandek, Abdurauf Fitrat, Abdulla Qodiriy, Abdulla Avloniy, Munavvar qori, Behbudiy, Fayzulla Xo‘jayev, Akmal Ikromov kabi davlat va jamiyat arboblari, ma’rifatparvar fidoyilar hamda adiblar bilan yuzma-yuz o‘tirib suhbat qurgandek bo‘lasiz. O‘sha davrga xos bo‘lgan talotum, shiddatli o‘zgarish, ocharchilik, qora xalqning yupun ahvolini his qilasiz. Bir tomonda yangicha ish tutish va taraqqiyot tarafdori bo‘lgan jadidlar, ikkinchi tarafda an’anaviy obro‘-e’tiboridan ayrilib qolishdan cho‘chiyotgan hamda o‘zlarini barqarorlik xomiylari sifatida ko‘ruvchi boylar va ulamolar, boshqa tarafdan esa ikkala tarafga ham muntazam bosim o‘takazayotgan bolsheviklar va sovetlar o‘rtasidagi murakkab jarayon qanchalik og‘ir kechganini biroz tasavvur qilasiz. Nihoyatda puxta tadqiq qilingan, o‘ta yuqori saviyada izchillik bilan izlanish olib borilgan bu kitobda arxiv materiallari va foydalanilgan ma’lumotlar aniq-tiniq ko‘rsatib o‘tiladi. Kitob o‘n ikki bobdan iborat bo‘lib, har bir bobida bir nechta mavzular haqida so‘z boradi. Birinchi bobda Chor Rossiyasi davrida O‘rta Osiyo ziyolilarning islohot yo‘lida tutgan roli haqida gap ketadi. O‘rta Osiyoning bosib olinishi, Xonlar taxtdan olinib, ba’zilari surgun qilingach, ular saqlab kelgan obro‘-e’tiibor, nufuz, mansablar sekin-asta diniy ulamolar va sanoatchi boylarga o‘tgani, rus tuzem maktablarida ta’lim olgan ayni paytda islomiy va mahalliy an’analarni ham chuqur bilgan ma’rifatchi qatlam, ya’ni jadidlar yetishib chiqqani haqida so‘z boradi. Chor Rossiyasi, xususan Fon Kaufman yuritgan diniy siyosat, aniqroq aytsak, Islomga qarshi ochiq-oydin kurashmasdan shunchaki qarovsiz, e’tiborsiz tashlab qo‘yish, Metropol Imperiyaga integratsiya qilmaslik siyosati muhokama etiladi. © 📚 @kitoblar_apk