ابوالفضل بجانی | Abolfazl Bejani

یکی از عجیب‌ترین چیزها در فوتبال ایران این هست که کسانی قهرمان‌شان علی کریمی بود، الان ادعا می‌کنند علیرضا بیرانوند نمی‌تواند قهرمان آن‌ها باشد. این اگر حاصل افزایش آگاهی و ارتقا سلیقه مخاطبان باشد، امری بسیار مبارک است.

سومین همایش ملی و دومین همایش بین‌المللی صلح و ورزش صلح و ورزش دانش‌آموزی ابوالفضل بجانی؛ مشاور علمی و پژوهشی معاون تربیت بدنی و سلامت سه‌شنبه، ۱۹ آبان ۱۴۰۵ ساعت؛ ۰۸:۰۰ سالن فارسی، آکادمی ملی المپیک

🏹

گفت مغول است و من دلم یک جوری شد.انگار هنوز بعد از این هشت قرنی که از حمله شان به ایران می‌گذرد نبخشیدمشان.یک حس کاملا غیر عقلانی. تیشرت سفید پوشیده با شلوار سورمه ای.سفید است و ابروهایش را تتو کرده.ارایش ندارد و موهایش را ساده بسته.هفته سوم آمد سرکلاس و گفت کارهای ثبت نامم طول کشید و در استراحت وسط کلاس ازم پرسید چند واحد دارم این ترم و خیلی پریشان شد وقتی فهمید ۴درس کمتر از ما برداشته و شاکی بود که چرا مسئول ثبت نام انقدر بی حوصله جواب می‌دهد و چرا همه چیز انقدر مبهم و غیر شفاف است و اصلا نمیشود فهمید این کارهای اداری پیچیده را چه طور باید انجام داد.من و دوست چینی ام که تنها دانشجوهای بین الملل هستیم سعی کردیم دلداری اش بدهیم که نگران نباش و مسئول ثبت نام آدم خوبی است فقط تایپ کردنش بد است و باید حضوری بروی دفترش تا بفهمی چی میگوید و چی کار باید بکنی. وقت برگشتن به خانه در مترو دیدمش. کلافه و خسته و پریشان.سلام کردم و فهمیدیم که در یک مجتمع می‌نشینیم و هم مسیریم و برایم گفت که دو پسر ۸ و یک ساله دارد و گذاشتشان مغولستان و آمد اینجا چون نیاز به تغییر داشت و دلش برای یک سالهه تنگ شده ولی بعد از به دنیا آوردنش مدام فکر می‌کرد چرا این کار را کرده و خب تنها امده اینجا چون با خانواده همه چیز خیلی گران میشود و اصلا شوهرش باید کار کند تا بتواند پول بفرستد به اینجا. یک سال از من کوچکتر بود و در ذهنم گذشت شصت و چهاری است و شصت و چهاری ها همیشه در ذهن من خیلی کوچک بودند.خیلی جوان. شبیه شصت و هفت ها. گروه سنی که انگار همیشه در ذهنم باید زیر ۱۲ سال داشته باشند ولی به طرز شگفت انگیزی الان نزدیک چهل سالشان است.خوشحال شد که من ازش بزرگترم و گفت فکر میکردم خیلی پیر هستم و بهش گفتم منم همین فکر را میکردم ولی کلی از بچه های کلاس ۴۴ و ۴۶ ساله هستند و اصلا زیر ۳۰ سال کم داریم. گفت این مالایی ها خیلی بروکراسی پیچیده ای دارند.اگر بگویم مغولستان بهتر است فکر میکنی چون مغول هستم این را میگویم ولی باور کن من لیسانسم را آمریکا خواندم و آنها هم اصلا انقدر کاغذبازی نداشتند.در ذهنم می‌گذرد که حس من این بود که چه نظم خوب و قابل پیش بینی دارند و اضطراب انجام کار اداری در حالیکه کارمندها حوصله جواب دادن به سوالهایت را ندارند و به نظرشان خیلی احمق میرسی و هرلحظه ممکن است سیستم قطع شود و کارت بماند تا معلوم نیست چه ساعتی یا چه روزی،برایم در اینجا کمتر شده است و حتی احساس باهوش بودن در انجام کار اداری هم دارم! وارد مجتمع که شدیم گفت یک اتاق مستر از یک واحد ۴ خوابه را اجاره کرده و دو هم خانه چینی و یک هم خانه هندی دارد که نمی بینتشان چون هر روز میروند سر کار و اجاق برقی خریده است و در اتاقش آشپزی میکند چون غذاهای مالایی تند هستند و میدانی مغولستان چون تحت سلطه شوروی بود ذائقه آنها به اروپا نزدیکتر است تا آسیا و تاکید کرد که ما کمونیست بودیم و باز گفت که کاری با هم خانه هایش ندارد و در اتاق را قفل میکند ولی احتمالا آدمهای ناامنی نیستند... خداحافظی که میکردیم بهش گفتم من همین نزدیکم،اگه به یک دوست احتیاج داشتی روم حساب کن و خندید. حالا دیگر مغول نبود،چیزی یادآور چنگیز و نیشابور و عطار که بدون سر دارد راه می‌رود و آنکه از بخارا فرار کرده بود و گفته بود: «آمدند و کندند و سوختند و کشتند و بردند و رفتند.» حالا دیگر فقط یک زن چهل و یک ساله متولد مغولستان بود که پارسال زایمان کرده بود و در خستگی و فرسودگی بحران میانسالی اش فکر کرده بود نیاز به تنهایی و تغییر دارد و نمی‌دانم آمدنش به اینجا همراه طلاق و متارکه بود یا در همراهی همسری حمایتگر که در آغوشش کشیده بود و گفته بود برو و ما منتظر میمانیم تا حالت بهتر شود و برگردی. هشت قرن زمانی زیادی کافی است برای اینکه عبور کنیم از تراژدی های جمعی مان و دنبال نقش خودمان در وضعیت اینجا و اکنون باشیم... برای اینکه بتوانم با مغولها دوست شوم... ۴ نوامبر۲۰۲۶/ ۱۳ آبان ۰۵ منتظر نوبت در IPUTRA

# یادداشت ۹ از ۹ ## مشارکت، عاملیت و تاب‌آوری؛ جمع‌بندی یک مدل اگر همه این بحث‌ها را کنار هم بگذاریم، به یک تصویر نسبتاً منسجم می‌رسیم. جامعه امروز فقط با یک یا چند بحران بیرونی مواجه نیست. هم‌زمان در معرض تغییرات سریع فناوری، رسانه، خانواده، اقتصاد، سبک زندگی، الگوهای اقتدار و مناسبات اجتماعی قرار دارد. این تغییرات با یک سرعت اتفاق نمی‌افتند و همه نهادها هم با یک سرعت خود را با آنها تطبیق نمی‌دهند. از یک سو، خانواده، مدرسه، سازمان، رسانه و نظام اداری با واقعیت جدید کاملاً هم‌زمان نشده‌اند. از سوی دیگر، خودِ افراد نیز هنوز در بسیاری از حوزه‌ها پاسخ روشنی برای این پرسش‌ها ندارند: من چه می‌خواهم؟ چه نوع زندگی‌ای برای من مطلوب است؟ چه حقوقی دارم؟ چه مسئولیت‌هایی می‌پذیرم؟ از نهاد چه می‌خواهم؟ و خودم در تغییر وضعیت چه نقشی دارم؟ من این وضعیت را «ناهمزمانی مضاعف» می‌بینم: ناآمادگی نهاد + ابهام کنشگر پیامد چنین وضعیتی می‌تواند ابهام نقش، کاهش پیش‌بینی‌پذیری، احساس بی‌قدرتی، بی‌اعتمادی، فاصله اجتماعی و حتی نوعی حق‌به‌جانبی معرفتی باشد؛ یعنی هرکس تصور کند بخش اصلی حقیقت را خودش می‌داند و مسئله از «دیگران» است. در چنین وضعیتی، مشارکت می‌تواند اهمیت پیدا کند. اما نه هر مشارکتی. مشارکت زمانی می‌تواند اثر واقعی داشته باشد که افراد فقط دعوت نشوند، بلکه فضا برای حضور، امکان بیان، مخاطب واقعی، اثرگذاری و بازخورد وجود داشته باشد. در آن صورت، چند اتفاق ممکن است هم‌زمان رخ دهد. فرد احساس می‌کند شنیده می‌شود. احساس می‌کند حضورش اهمیت دارد. احساس می‌کند چیزی برای افزودن دارد. و مهم‌تر از همه، احساس می‌کند کاملاً بی‌اثر نیست. از همین‌جا عاملیت شکل می‌گیرد. عاملیت یعنی فرد خودش را صرفاً موضوع تصمیم دیگران نداند، بلکه بخشی از فرایند تصمیم، تغییر و مسئولیت بداند. اما اثر مشارکت به فرد محدود نمی‌شود. در سطح رابطه‌ای نیز ممکن است شناخت متقابل، اعتماد، ارتباط و امکان همکاری شکل بگیرد. همان چیزی که در پایان آن جلسه برای من قابل مشاهده بود: افراد الزاماً هم‌نظر نشده بودند، اما فاصله اجتماعی میان برخی از آنها کمتر شده بود و امکان رابطه و همکاری بیشتر شده بود. در سطح نهادی نیز مشارکت می‌تواند یادگیری ایجاد کند. نهاد ممکن است چیزی را ببیند که پیش از آن نمی‌دید؛ صدایی را بشنود که در ساختار رسمی به آن دسترسی نداشت؛ یا مسئله‌ای را از زاویه‌ای تازه بفهمد. به همین دلیل، من مشارکت را فقط یک ابزار تصمیم‌گیری نمی‌بینم. مشارکت می‌تواند هم‌زمان چهار محصول داشته باشد: **محصول تصمیمی؛ محصول تکوینی؛ محصول رابطه‌ای؛ و محصول نهادی.** و همین چهار محصول می‌توانند به تاب‌آوری اجتماعی کمک کنند. تاب‌آوری در این نگاه فقط «تحمل بحران» نیست. تاب‌آوری یعنی جامعه بتواند در شرایط عدم‌قطعیت یاد بگیرد، در شرایط اختلاف رابطه را حفظ کند، در شرایط تغییر خود را تطبیق دهد و اگر لازم بود، ساختارهای ناکارآمد خود را نیز تغییر دهد. از این منظر، شاید بتوان زنجیره را این‌گونه خلاصه کرد: تغییرات سریع و ناهمزمان ↓ ناآمادگی نهادی + ابهام کنشگری ↓ کاهش احساس کنترل و افزایش فاصله اجتماعی ↓ مشارکت معنادار ↓ شنیده‌شدن + احساس اهمیت + تجربه اثرگذاری ↓ افزایش عاملیت ↓ اعتماد، رابطه و شبکه ↓ یادگیری نهادی ↓ افزایش ظرفیت تاب‌آوری و شاید مهم‌ترین جمع‌بندی این مجموعه همین باشد: > مشارکت فقط برای این نیست که تصمیم بهتری گرفته شود؛ مشارکت می‌تواند انسان آماده‌تری برای تصمیم‌گرفتن، رابطه‌ای آماده‌تر برای همکاری و نهادی آماده‌تر برای یادگیری بسازد. و اگر تاب‌آوری را ظرفیت مقابله، انطباق و تحول بدانیم، این سه سطح یعنی کنشگر، رابطه و نهاد شاید همان جایی باشند که تاب‌آوری اجتماعی در آنها ساخته می‌شود. پایان.

# یادداشت ۸ از ۹ ## صدا داشتن کافی نیست؛ مشارکت واقعی باید اثر داشته باشد وقتی از مشارکت دفاع می‌کنیم، یک خطر جدی وجود دارد: اینکه هر جلسه، شورا، نظرسنجی یا دعوت به اظهارنظر را «مشارکت» بنامیم. در حالی که همه اشکال حضور، مشارکت واقعی نیستند. گاهی افراد دعوت می‌شوند، صحبت می‌کنند، عکس گرفته می‌شود، گزارشی هم منتشر می‌شود؛ اما در عمل هیچ نسبتی میان نظر آنها و تصمیم نهایی وجود ندارد. در چنین وضعیتی، مشارکت بیشتر به یک نمایش شباهت پیدا می‌کند تا یک سازوکار واقعی اثرگذاری. شری آرنشتاین سال‌ها پیش در «نردبان مشارکت» نشان داد که میان اطلاع‌رسانی، مشورت، شراکت و تفویض واقعی قدرت تفاوت جدی وجود دارد. بنابراین صرف اینکه فرد اجازه حرف‌زدن داشته باشد، به این معنا نیست که در تصمیم مشارکت کرده است. در حوزه کودکان و دانش‌آموزان، مدل لورا لاندی این مسئله را دقیق‌تر توضیح می‌دهد. مشارکت معنادار دست‌کم چهار عنصر دارد: **فضا؛ صدا؛ مخاطب؛ اثرگذاری.** یعنی اول باید فضایی برای بیان نظر وجود داشته باشد. بعد فرد بتواند واقعاً صدای خود را بیان کند. سپس کسی وجود داشته باشد که مسئول شنیدن آن صدا باشد. و در نهایت، آن نظر امکان اثرگذاری واقعی داشته باشد. اگر این زنجیره کامل نشود، مشارکت ناقص می‌ماند. به همین دلیل، در مجلس دانش‌آموزی، انجمن ورزشی، شورای مدرسه یا حتی یک جلسه تخصصی بزرگسالان، فقط این مهم نیست که «افراد صحبت کردند». باید پرسید: چه چیزی از حرف آنها شنیده شد؟ چه چیزی وارد تصمیم شد؟ چه چیزی پذیرفته نشد؟ چرا پذیرفته نشد؟ و آیا نتیجه این فرایند به مشارکت‌کنندگان بازگشت داده شد؟ این همان چیزی است که می‌توان آن را بستن حلقه بازخورد نامید. اگر این حلقه بسته نشود، مشارکت ممکن است حتی نتیجه معکوس بدهد. فردی که چند بار دعوت شده، صحبت کرده و هیچ اثری ندیده، ممکن است در نهایت به این نتیجه برسد که: «حضور من فقط تشریفاتی است.» در این نقطه، مشارکت نه‌تنها اعتماد تولید نمی‌کند، بلکه می‌تواند بی‌اعتمادی را بیشتر کند. به همین دلیل، من دیگر جمله «مشارکت درمان است» را بدون قید به کار نمی‌برم. صورت دقیق‌تر برای من این است: > مشارکت معنادار و درست‌طراحی‌شده می‌تواند یکی از سازوکارهای تولید تاب‌آوری باشد. تأکید بر «معنادار» بودن بسیار مهم است. چون مشارکت واقعی باید دست‌کم سه تجربه را برای فرد ایجاد کند: **شنیده‌شدن؛ مهم‌بودن؛ و امکان اثرگذاری.** وقتی فرد احساس کند حضورش اهمیت دارد و می‌تواند—even در مقیاسی محدود—بر یک تصمیم یا فرایند اثر بگذارد، چیزی در رابطه او با جمع و نهاد تغییر می‌کند. او دیگر فقط دریافت‌کننده تصمیم نیست. خودش را بخشی از فرایند می‌بیند. و همین احساس می‌تواند به افزایش عاملیت، مسئولیت‌پذیری و همراهی منجر شود. اما اگر مشارکت فقط صوری باشد، نتیجه می‌تواند دقیقاً برعکس باشد. بنابراین کیفیت مشارکت از تعداد جلسات مهم‌تر است. گاهی یک جلسه واقعی که در آن افراد شنیده شوند و اثر حرف خود را ببینند، از ده‌ها جلسه‌ای که فقط برای تکمیل فرایند اداری برگزار می‌شوند، ارزشمندتر است. در یادداشت آخر، همه این بحث‌ها را کنار هم می‌گذارم و مدل نهایی را جمع‌بندی می‌کنم: مشارکت، عاملیت و تاب‌آوری؛ سه حلقه‌ای که به هم وصل می‌شوند.

# یادداشت ۷ از ۹ ## شاید مهم‌ترین محصول مجلس و انجمن دانش‌آموزی، خودِ دانش‌آموز باشد وقتی درباره مجلس دانش‌آموزی، شوراها، انجمن‌های ورزشی دانش‌آموزان یا نشریات دانش‌آموزی صحبت می‌کنیم، معمولاً سریع به سراغ خروجی‌های رسمی می‌رویم: چند جلسه برگزار شد؟ چند مصوبه داشت؟ چند برنامه اجرا شد؟ چند شماره نشریه منتشر شد؟ چند نفر مخاطب داشت؟ این شاخص‌ها لازم‌اند، اما به نظرم کافی نیستند. چون ممکن است مهم‌ترین اثر این نهادها دقیقاً در جایی اتفاق بیفتد که کمتر دیده می‌شود: در خودِ دانش‌آموزی که در فرایند مشارکت حضور داشته است. برای مثال، ارزش یک نشریه دانش‌آموزی فقط به این نیست که چند نفر آن را خوانده‌اند. ممکن است مهم‌ترین محصول آن، همان دانش‌آموزانی باشند که برای تولید یک شماره نشریه مجبور شده‌اند: موضوع انتخاب کنند؛ مطالعه کنند؛ منبع پیدا کنند؛ بنویسند؛ نظر دیگران را بشنوند؛ متن خود را اصلاح کنند؛ با هم اختلاف پیدا کنند؛ مذاکره کنند؛ مسئولیت بپذیرند؛ و در نهایت پاسخ‌گوی محصولی باشند که منتشر شده است. این فرایند خودش یک تجربه تربیتی است. همین منطق درباره مجلس یا شورای دانش‌آموزی هم وجود دارد. دانش‌آموزی که در یک فرایند واقعی مشارکت می‌کند، فقط «نظر نمی‌دهد». او تمرین می‌کند که مسئله را تعریف کند، استدلال کند، نمایندگی کند، مخالفت بشنود، از موضع خود دفاع کند، گاهی عقب‌نشینی کند، ائتلاف بسازد، مسئولیت بپذیرد و نتیجه تصمیم جمعی را تحمل کند. این‌ها مهارت‌هایی نیستند که صرفاً با سخنرانی یا کتاب درسی منتقل شوند. بخشی از آنها باید زیسته شوند. در انجمن‌های ورزشی دانش‌آموزان نیز همین مسئله وجود دارد. اگر انجمن را فقط ابزاری برای کمک به برگزاری مسابقه ببینیم، بخش مهمی از ظرفیت آن را از دست می‌دهیم. انجمن می‌تواند میدان تمرین باشد برای: رهبری؛ تصمیم‌گیری؛ تقسیم کار؛ حل تعارض؛ مسئولیت‌پذیری؛ نمایندگی دیگران؛ مدیریت رویداد؛ کار تیمی؛ و تجربه واقعی همکاری. مرور پژوهش‌های مربوط به مشارکت دانش‌آموزان در تصمیم‌گیری مدرسه نیز نشان داده است که این مشارکت می‌تواند با پیامدهایی مانند رشد مهارت‌های زندگی، توانایی‌های دموکراتیک، روابط بهتر میان دانش‌آموزان و بزرگسالان و برخی ابعاد فرهنگ مدرسه همراه باشد (Mager & Nowak, 2012). از این زاویه، یک پرسش مهم برای ارزیابی نهادهای دانش‌آموزی شکل می‌گیرد: > دانش‌آموزی که وارد این فرایند شد، هنگام خروج از آن چه تفاوتی کرده بود؟ آیا بهتر می‌تواند حرف بزند؟ آیا بهتر می‌تواند گوش کند؟ آیا نسبت به نظر مخالف تحمل بیشتری دارد؟ آیا احساس می‌کند می‌تواند بر محیط خود اثر بگذارد؟ آیا مسئولیت‌پذیرتر شده است؟ آیا شبکه اجتماعی و حرفه‌ای او گسترش یافته است؟ این پرسش‌ها شاید در ظاهر کمتر از «تعداد برنامه» قابل اندازه‌گیری باشند، اما از نظر تربیتی می‌توانند بسیار مهم‌تر باشند. به همین دلیل، من فکر می‌کنم در ارزیابی مجلس دانش‌آموزی، شوراها، انجمن‌های ورزشی و نشریات، باید از یک منطق صرفاً اجرایی فاصله بگیریم. چون ممکن است یک نهاد دانش‌آموزی از نظر تعداد مصوبه‌ها متوسط باشد، اما در تربیت کنشگر اجتماعی بسیار موفق عمل کند. و برعکس، ممکن است نهادی ده‌ها برنامه برگزار کند، اما دانش‌آموز در آن فقط نقش تماشاگر یا مجری دستورات بزرگسالان را داشته باشد. اینجاست که یک مسئله مهم مطرح می‌شود: آیا هر چیزی که اسم مشارکت روی آن گذاشته‌ایم، واقعاً مشارکت است؟ یادداشت بعدی درباره همین است: صدا داشتن کافی نیست؛ مشارکت واقعی نیاز به امکان اثرگذاری دارد.

# یادداشت ۶ از ۹ ## چهار محصول مشارکت؛ چرا فقط مصوبه را می‌بینیم؟ یکی از مشکلات ما در ارزیابی نهادهای مشارکتی این است که تقریباً همیشه سراغ خروجی‌های قابل‌شمارش می‌رویم: چند مصوبه؟ چند پیشنهاد؟ چند برنامه؟ چند جلسه؟ چند نتیجه اجرایی؟ اینها مهم‌اند، اما اگر فقط همین‌ها را ببینیم، بخش بزرگی از واقعیت مشارکت پنهان می‌ماند. به نظرم مشارکت دست‌کم چهار نوع محصول دارد. ### ۱. محصول تصمیمی همان چیزی است که معمولاً دیده می‌شود: مصوبه، پیشنهاد، برنامه، گزارش، تصمیم، سیاست یا اصلاح یک رویه. این محصول روشن، قابل ثبت و معمولاً قابل اندازه‌گیری است. اما فقط یکی از محصولات مشارکت است. ### ۲. محصول تکوینی این محصول در خودِ مشارکت‌کننده شکل می‌گیرد. فرد در فرایند مشارکت ممکن است: بهتر حرف بزند؛ بهتر گوش دهد؛ با نظر مخالف روبه‌رو شود؛ مسئولیت بپذیرد؛ محدودیت دانسته‌های خود را بفهمد؛ اعتمادبه‌نفس اجتماعی بیشتری پیدا کند؛ و مهارت بیشتری در گفت‌وگو، تصمیم‌گیری و همکاری به دست آورد. به همین دلیل، گاهی فردی که از یک فرایند مشارکتی بیرون می‌آید، از نظر اجتماعی و عملی پخته‌تر از زمانی است که وارد آن شده بود. ### ۳. محصول رابطه‌ای مشارکت می‌تواند رابطه تولید کند. آشنایی؛ اعتماد؛ شبکه؛ ارتباط میان حوزه‌های متفاوت؛ شناخت متقابل؛ و امکان همکاری آینده. در همان جلسه‌ای که درباره‌اش نوشتم، تبادل شماره‌ها و گفت‌وگوهای پایان جلسه برای من دقیقاً از همین جنس بود. ممکن است هیچ‌کدام از آن ارتباط‌ها در صورت‌جلسه ثبت نشوند، اما بعضی از آنها بعداً به همکاری واقعی منجر شوند. گاهی یکی از مهم‌ترین آثار یک جلسه در حاشیه آن اتفاق می‌افتد، نه در متن رسمی آن. ### ۴. محصول نهادی خودِ نهاد برگزارکننده یا تصمیم‌گیر نیز می‌تواند از مشارکت یاد بگیرد. ممکن است مسئله را از زاویه‌ای ببیند که پیش‌تر ندیده بود. ممکن است صدایی را بشنود که در ساختار رسمی به او نمی‌رسید. ممکن است یک خطای سیاستی، یک ظرفیت ناشناخته یا یک مسئله پنهان را کشف کند. یعنی مشارکت فقط این نیست که «افراد نظرشان را به نهاد بدهند». در بهترین حالت، نهاد نیز از فرایند مشارکت تغییر می‌کند. از این منظر، می‌توان گفت یک نشست یا نهاد مشارکتی ممکن است از نظر محصول تصمیمی چندان موفق نباشد، اما در سه سطح دیگر نتیجه مهمی داشته باشد: یک انسان توانمندتر شده باشد؛ یک رابطه تازه شکل گرفته باشد؛ و یک نهاد چیزی یاد گرفته باشد. این نگاه، معیار ارزیابی ما را تغییر می‌دهد. دیگر فقط نمی‌پرسیم: «چه تصمیمی گرفته شد؟» بلکه می‌پرسیم: **چه چیزی در افراد تغییر کرد؟ چه رابطه‌ای شکل گرفت؟ و خود نهاد چه چیزی آموخت؟** به نظرم بدون این سه سؤال، ارزیابی مشارکت ناقص است. این بحث در حوزه آموزش‌وپرورش اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. چون در مورد مجلس دانش‌آموزی، انجمن‌های ورزشی، شوراها، تشکل‌ها و حتی نشریات دانش‌آموزی، ممکن است مهم‌ترین محصول اصلاً مصوبه یا برنامه نباشد. ممکن است مهم‌ترین محصول، خودِ دانش‌آموزی باشد که در فرایند مشارکت رشد کرده است. یادداشت بعدی را دقیقاً به همین موضوع اختصاص می‌دهم.

# یادداشت ۵ از ۹ ## مشارکت فقط برای گرفتن نظر نیست؛ خودِ مشارکت‌کننده هم تغییر می‌کند وقتی درباره یک جلسه، شورا، انجمن، مجلس یا نهاد مشارکتی صحبت می‌کنیم، معمولاً اولین پرسش این است: «چه خروجی‌ای داشت؟» چند پیشنهاد ارائه شد؟ چند مصوبه تصویب شد؟ چه تصمیمی گرفته شد؟ چه تغییری در سیاست یا برنامه ایجاد شد؟ این پرسش‌ها مهم‌اند، اما کافی نیستند. ممکن است یک نهاد مشارکتی از نظر «خروجی رسمی» بسیار محدود باشد، اما در همان فرایند اتفاق مهم‌تری برای خودِ مشارکت‌کنندگان رخ دهد. این همان نکته‌ای است که در تجربه آن جلسه برای من برجسته شد. افراد فقط نظر نمی‌دادند. آنها هم‌زمان در معرض نظرهای دیگر قرار می‌گرفتند؛ با مخالفت مواجه می‌شدند؛ مجبور بودند استدلال خود را توضیح دهند؛ می‌دیدند که مسئله از زاویه‌های دیگری هم قابل فهم است؛ با افراد جدید آشنا می‌شدند و در موقعیت واقعی گفت‌وگو، اختلاف و تعامل قرار می‌گرفتند. به بیان ساده: > مشارکت فقط چیزی از فرد نمی‌گیرد؛ چیزی هم به خودِ فرد اضافه می‌کند. کارول پیتمن در نظریه دموکراسی مشارکتی بر همین کارکرد تأکید دارد. مشارکت فقط ابزاری برای تصمیم‌گیری نیست؛ می‌تواند کارکرد آموزشی و تربیتی داشته باشد. فرد در جریان مشارکت، خودِ مشارکت‌کردن را یاد می‌گیرد. این یادگیری ممکن است در قالب‌های مختلف اتفاق بیفتد: توان بهترِ بیان نظر؛ تحمل بیشتر در برابر دیدگاه مخالف؛ درک محدودیت دانسته‌های خود؛ تمرین مسئولیت‌پذیری؛ افزایش اعتمادبه‌نفس در حضور جمع؛ شناخت بهتر از سازوکارهای تصمیم‌گیری؛ و در نهایت، پختگی بیشتر در زیست جمعی. از این منظر، یک تفاوت مهم شکل می‌گیرد: ما معمولاً می‌پرسیم: «این جلسه چه چیزی تولید کرد؟» اما شاید لازم باشد گاهی بپرسیم: «این جلسه چه کسی را تولید کرد؟» نه به معنای ساختن یک انسان کاملاً جدید، بلکه به این معنا که فردی که در پایان فرایند از اتاق بیرون می‌آید، ممکن است اندکی با فردی که وارد شده بود فرق کرده باشد. کمی بیشتر شنیده باشد. کمی بیشتر دیده باشد. کمی بیشتر خودش را در نسبت با دیگران فهمیده باشد. و شاید کمی کمتر مطمئن باشد که فقط خودش پاسخ درست را می‌داند. این تغییرات کوچک‌اند، اما اگر در مقیاس گسترده و مستمر رخ دهند، می‌توانند مهم شوند. به‌خصوص در جامعه‌ای که افراد احساس می‌کنند صدایشان شنیده نمی‌شود یا نقش مؤثری در امور جمعی ندارند، همین تجربه مشارکت می‌تواند نوعی بازگشت به عاملیت باشد. فرد احساس می‌کند: من صرفاً دریافت‌کننده تصمیم دیگران نیستم. می‌توانم حرف بزنم. می‌توانم شنیده شوم. می‌توانم اثر بگذارم. و می‌توانم از دیگران هم چیزی یاد بگیرم. این همان نقطه‌ای است که مشارکت از یک سازوکار اداری فراتر می‌رود و به یک فرایند تکوینی تبدیل می‌شود. در یادداشت بعدی این ایده را دقیق‌تر می‌کنم و می‌گویم چرا مشارکت را می‌توان دست‌کم دارای چهار نوع محصول دانست: محصول تصمیمی، تکوینی، رابطه‌ای و نهادی.

# یادداشت ۴ از ۹ ## ابهام هویتی ـ کنشگری؛ وقتی فرد هم دقیقاً نمی‌داند چه باید بکند اگر بپذیریم که فقط نهادها در حال تطبیق با جهان جدید نیستند و خودِ افراد نیز هنوز در حال بازتعریف خویش‌اند، آن‌وقت باید از مسئله‌ای جدی‌تر صحبت کنیم: ابهام هویتی ـ کنشگری. منظور از این تعبیر، صرفاً بحران هویت به معنای روان‌شناختی نیست. مسئله گسترده‌تر است؛ یعنی فرد در نسبت با خانواده، کار، جامعه، سیاست، رسانه، آموزش، مصرف و سبک زندگی هنوز پاسخ‌های نسبتاً تثبیت‌شده‌ای برای خود ندارد. پرسش‌های بنیادی برای او باز مانده‌اند: من دقیقاً چه می‌خواهم؟ چه نوع زندگی‌ای برای من مطلوب است؟ چه چیزی برایم ارزش دارد؟ چه حقوقی دارم؟ چه مسئولیت‌هایی دارم؟ از خانواده، مدرسه، سازمان و حکومت چه انتظاری دارم؟ و سهم خودم در تغییر شرایط چیست؟ این ابهام زمانی مهم‌تر می‌شود که نهادها نیز هم‌زمان دچار ناهماهنگی و تأخیر در تطبیق باشند. در این وضعیت، فرد ممکن است احساس کند قواعد روشن نیستند، نقش‌ها تغییر کرده‌اند و مرز میان خواسته، حق، مسئولیت و امکان عمل مبهم شده است. نتیجه می‌تواند کاهش پیش‌بینی‌پذیری باشد. وقتی فرد نداند «از من چه انتظاری می‌رود؟» و در مقابل «من چه انتظاری می‌توانم داشته باشم؟»، احساس کنترل او کاهش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی، ممکن است یک واکنش جالب نیز شکل بگیرد: قطعیت ذهنی در برابر واقعیت مبهم. یعنی هرچه جهان پیچیده‌تر و نامطمئن‌تر می‌شود، برخی افراد بیشتر به پاسخ‌های ساده و قطعی پناه می‌برند. در همان جلسه‌ای که درباره‌اش نوشتم، این وضعیت تا حدی قابل مشاهده بود. افراد از حوزه‌های مختلف آمده بودند و هرکس مسئله تاب‌آوری را از زاویه تجربه و تخصص خود می‌دید. یکی مسئله را بیشتر اقتصادی می‌دید، دیگری فرهنگی، یکی آموزشی، دیگری مدیریتی یا اجتماعی. هیچ‌کدام الزاماً کاملاً اشتباه نبودند. اما مسئله این است که: > در مسائل پیچیده، داشتن یک بخش درست از واقعیت به معنای در اختیار داشتن کل واقعیت نیست. بااین‌حال، در فضای عمومی و حتی تخصصی گاهی این توهم شکل می‌گیرد که «من مسئله را فهمیده‌ام و دیگران نمی‌فهمند». از همین‌جا نوعی حق‌به‌جانبی معرفتی نیز شکل می‌گیرد. فرد احساس می‌کند پاسخ را دارد؛ مسئله را درست فهمیده؛ و اگر امور اصلاح نمی‌شوند، لابد به این دلیل است که «دیگران نمی‌فهمند»، «دیگران نمی‌خواهند» یا «دیگران توانایی ندارند». این نوع نگاه می‌تواند افراد را به جزایر جدا از هم تبدیل کند؛ هرکس در جزیره‌ای که در آن خودش دانای کل است. اما جامعه پیچیده را نمی‌توان با جزایر دانای کل اداره کرد. مسائل پیچیده به دانش‌های پراکنده، تجربه‌های متفاوت و امکان کنار هم قرار گرفتن آنها نیاز دارند. اینجاست که مشارکت اهمیت پیدا می‌کند. نه به این معنا که همه باید در پایان یکسان فکر کنند. بلکه به این معنا که فرد در معرض دانسته‌ها، تجربه‌ها و روایت‌هایی قرار گیرد که بیرون از چارچوب ذهنی خودش هستند. مشارکت، اگر واقعی باشد، می‌تواند یک کارکرد بسیار مهم داشته باشد: فرد را با محدودیت دانش خودش روبه‌رو کند. گاهی همین مواجهه آغاز یادگیری است. و شاید یکی از نخستین آثار مشارکت همین باشد: نه اینکه همه پاسخ درست را پیدا کنند، بلکه بفهمند هیچ‌کس به‌تنهایی تمام پاسخ را در اختیار ندارد. در یادداشت بعدی به همین نقطه می‌رسم: مشارکت فقط برای گرفتن نظر نیست؛ خودِ مشارکت‌کننده نیز در فرایند مشارکت تغییر می‌کند.

# یادداشت ۳ از ۹ ## فقط نهادها ناآماده نیستند؛ خودِ ما هم هنوز در حال پیدا کردن خودمان هستیم در یادداشت قبل گفتم که بخشی از وضعیت امروز را باید در فاصله میان سرعت تغییر جامعه و سرعت انطباق نهادها دید. اما اگر در همین‌جا متوقف شویم، یک خطای تحلیلی مهم رخ می‌دهد. این تصور که «انسان جدید دقیقاً می‌داند چه می‌خواهد و فقط نهادهای قدیمی مانع او هستند» به نظرم ساده‌سازی واقعیت است. مسئله این است که خودِ افراد نیز در بسیاری از حوزه‌ها هنوز تصویر روشنی از وضعیت مطلوب خود ندارند. ممکن است فرد از الگوی سنتی خانواده ناراضی باشد، اما نداند خانواده مطلوب او دقیقاً چه شکلی است. ممکن است از ساختار اداری سلسله‌مراتبی انتقاد کند، اما در یک سازمان منعطف‌تر نیز نداند چه میزان مسئولیت، پاسخ‌گویی و مشارکت باید بپذیرد. ممکن است آزادی انتخاب بیشتری بخواهد، اما میان انبوه انتخاب‌ها نتواند تشخیص دهد چه چیزی واقعاً با ارزش‌ها و نیازهای او سازگار است. ممکن است رسانه رسمی را نقد کند، اما در فضای شبکه‌ای نیز نتواند میان اطلاعات معتبر، شایعه، روایت‌سازی و تبلیغ تمایز بگذارد. ممکن است از وضعیت اقتصادی یا اجتماعی موجود ناراضی باشد، اما هنوز نتواند به‌روشنی بگوید الگوی مطلوب زندگی اقتصادی، اجتماعی، سیاسی یا حتی روانی او چیست. به همین دلیل، من مسئله را فقط «ناآمادگی نهادی» نمی‌بینم. به نظرم ما با یک ناهمزمانی مضاعف مواجهیم: از یک طرف، خانواده، مدرسه، سازمان، رسانه و نظام اداری با واقعیت جدید کاملاً هماهنگ نشده‌اند. از طرف دیگر، خودِ کنشگر نیز هنوز در حال بازتعریف خویش است. او هنوز درگیر این پرسش‌هاست: من کیستم؟ چه می‌خواهم؟ چه نوع زندگی‌ای برای من مطلوب است؟ چه مقدار آزادی می‌خواهم و در برابر آن چه مقدار مسئولیت می‌پذیرم؟ از نهاد چه انتظاری دارم؟ از جامعه چه می‌خواهم؟ و خودم در برابر این وضعیت چه نقشی دارم؟ آنتونی گیدنز در بحث «خود به‌مثابه پروژه بازاندیشانه» به همین وضعیت نزدیک می‌شود؛ یعنی فرد در جهان مدرن ناچار است هویت، انتخاب‌ها و روایت زندگی خود را به‌طور مستمر بازسازی کند. زیگمونت باومن نیز در «مدرنیته سیال» نشان می‌دهد که الگوهای باثبات زندگی تضعیف شده‌اند و افراد بیش از گذشته باید مسیر خود را در محیطی متغیر و نامطمئن انتخاب کنند. پس مسئله فقط این نیست که: «نهاد قدیمی است و انسان جدید.» تصویر دقیق‌تر این است: > کنشگری که خودش هنوز در حال‌شدن است، با نهادی مواجه شده که آن نهاد هم هنوز شکل جدید خود را پیدا نکرده است. این وضعیت را می‌توان در خانواده، مدرسه، اداره، رسانه و حتی در سطح کلان اجتماعی و سیاسی مشاهده کرد. وقتی هم قواعد بازی در حال تغییرند و هم بازیگران هنوز دقیقاً نمی‌دانند چه بازی‌ای می‌خواهند انجام دهند، طبیعی است که ابهام، تعارض، سردرگمی و احساس بی‌ثباتی افزایش پیدا کند. به همین دلیل، شاید یکی از مسائل اصلی امروز ما فقط بحران یا حتی ضعف نهادی نباشد. بخشی از مسئله، ابهام خودِ کنشگر در جهان جدید است. و همین ابهام است که در یادداشت بعدی به آن می‌پردازم: ابهام هویتی ـ کنشگری؛ وقتی فرد هم دقیقاً نمی‌داند در این وضعیت چه باید بکند.

# یادداشت ۲ از ۹ ## شاید مسئله فقط بحران نباشد؛ ما در میانه یک گذاریم وقتی درباره «تاب‌آوری» صحبت می‌کنیم، ذهن ما معمولاً مستقیم به سمت بحران می‌رود؛ جنگ، فشار اقتصادی، تحریم، ناآرامی اجتماعی، بلایای طبیعی یا هر وضعیت دیگری که نظم عادی زندگی را مختل می‌کند. همه اینها مهم‌اند. اما احساس می‌کنم اگر شرایط فعلی جامعه را فقط با منطق «بحران» توضیح دهیم، بخش مهمی از واقعیت را از دست می‌دهیم. جامعه ما فقط با یک یا چند فشار بیرونی مواجه نیست؛ هم‌زمان در حال عبور از مجموعه‌ای از تغییرات عمیق است. فناوری تغییر کرده است. رسانه تغییر کرده است. الگوی ارتباطات اجتماعی تغییر کرده است. رابطه والد و فرزند تغییر کرده است. تصور ما از کار، موفقیت، اقتدار و منزلت تغییر کرده است. مرز خصوصی و عمومی تغییر کرده است. سبک‌های زندگی متکثرتر شده‌اند. و حتی شکل ساخته‌شدن هویت فردی و اجتماعی در حال تغییر است. به همین دلیل، من بخشی از شرایط فعلی را بیش از آنکه صرفاً «شرایط بحرانی» بدانم، وضعیت گذار می‌بینم. اما مسئله فقط این نیست که جامعه تغییر می‌کند. مسئله مهم‌تر این است که همه اجزای جامعه با یک سرعت تغییر نمی‌کنند. فناوری ممکن است در چند سال زندگی روزمره را دگرگون کند، اما قوانین، ساختارهای اداری، الگوهای تربیتی و فرهنگ سازمانی با همان سرعت تغییر نمی‌کنند. دانش‌آموز امروز در جهانی زندگی می‌کند که دسترسی او به اطلاعات، شبکه‌های اجتماعی، تصاویر زندگی‌های مختلف و امکان مقایسه خود با دیگران با نسل‌های قبل قابل مقایسه نیست؛ اما مدرسه در بسیاری از مواقع هنوز بر اساس مفروضات مربوط به دانش‌آموز یک دوره دیگر اداره می‌شود. نیروی انسانی امروز ممکن است از شغل، مدیر، پیشرفت و کیفیت زندگی انتظار متفاوتی داشته باشد، اما بسیاری از سازمان‌ها همچنان با همان الگوهای قدیمی سلسله‌مراتب، کنترل و اطاعت کار می‌کنند. مخاطب رسانه دیگر فقط دریافت‌کننده پیام نیست؛ خودش تولیدکننده، تفسیرکننده و توزیع‌کننده پیام است. اما بخشی از نظام‌های رسمی ارتباطی همچنان با منطق یک‌طرفه عمل می‌کنند. این همان چیزی است که در جامعه‌شناسی، از زاویه‌های مختلف، با مفاهیمی مانند «تأخر فرهنگی» یا «ناهمزمانی» توضیح داده شده است. به زبان ساده: > جهان با یک سرعت تغییر می‌کند و نهادهای ما با سرعتی دیگر. این شکاف فقط یک مشکل اداری نیست. وقتی نهادها با واقعیت جدید هماهنگ نمی‌شوند، پیش‌بینی‌پذیری کاهش پیدا می‌کند. نقش‌ها مبهم می‌شوند. قواعد رسمی با رفتارهای واقعی فاصله می‌گیرند. اعتماد آسیب می‌بیند و افراد احساس می‌کنند ساختارها زبان آنها را نمی‌فهمند. اما اینجا یک نکته مهم‌تر وجود دارد. اگر فقط بگوییم «نهادها عقب مانده‌اند»، باز هم تحلیل ناقص است. چون فرض می‌کنیم فرد جدید کاملاً می‌داند چه می‌خواهد و فقط ساختارهای قدیمی مانع او هستند. من چنین تصوری ندارم. به نظر من، فقط خانواده، مدرسه، سازمان و نظام اداری برای این جهان جدید ناآماده نیستند. خودِ ما نیز هنوز به‌طور کامل نمی‌دانیم در این جهان جدید چه کسی هستیم، چه می‌خواهیم و چگونه باید زندگی کنیم. و این، شاید بخش پیچیده‌تر مسئله باشد. موضوع یادداشت بعدی دقیقاً همین است: وقتی نه فقط نهاد، بلکه خودِ کنشگر نیز در وضعیت ابهام قرار دارد.

# یادداشت ۱ از ۹ ## از یک جلسه درباره تاب‌آوری تا یک پرسش درباره مشارکت دیروز برای حضور در جلسه‌ای در مرکز پژوهش‌های مجلس با موضوع «تاب‌آوری اقتصادی و اجتماعی در شرایط حاضر» دعوت شده بودم. حدود پنجاه تا شصت نفر با پیشینه‌ها و موقعیت‌های متفاوت در جلسه حضور داشتند؛ از دانشگاه و آموزش‌وپرورش گرفته تا مدیریت شهری، فعالیت‌های اجتماعی و خیریه‌ای، معلمان، مدیران و مسئولان سابق. ترکیب جلسه ناهمگن بود؛ آدم‌هایی با تجربه‌های متفاوت، زبان‌های تخصصی متفاوت و البته برداشت‌های متفاوت از مسئله. من در این جلسه به‌عنوان نماینده سازمانی حضور داشتم. طبیعتاً درباره تاب‌آوری، جامعه، مشارکت، شرایط فعلی کشور و تغییراتی که در سبک زندگی و روابط اجتماعی رخ داده، دیدگاه‌ها و ملاحظات شخصی خودم را داشتم؛ اما چون نماینده سازمان بودم، ترجیح دادم در چارچوب وفاداری سازمانی صحبت کنم. بنابراین درباره برنامه‌ها و ظرفیت‌هایی سخن گفتم که در معاونت تربیت‌بدنی و سلامت دنبال می‌شود و از نگاه ما می‌تواند به تقویت تاب‌آوری کمک کند؛ از سلامت و فعالیت بدنی گرفته تا تعلق، مشارکت، نشاط و ظرفیت‌های فردی و اجتماعی. اما تجربه اصلی من از آن جلسه فقط به چیزی که خودم گفتم یا دیگران گفتند محدود نشد. در بخش نخست جلسه، مثل بقیه درگیر محتوا بودم. بعضی دیدگاه‌ها را قبول داشتم، با بعضی مخالف بودم و نسبت به بعضی اظهارنظرها حتی نقد جدی داشتم. در بعضی صحبت‌ها این احساس را داشتم که گوینده از زاویه تخصص یا تجربه خودش، کل مسئله را توضیح می‌دهد؛ گویی پاسخ اصلی همان‌جاست و دیگران بخش مهمی از مسئله را نمی‌بینند. از جایی به بعد، تصمیم گرفتم خودم را کمی از روند خرد جلسه بیرون بکشم و به خودِ جلسه به‌عنوان یک فرایند نگاه کنم. دیگر فقط برایم مهم نبود که چه کسی چه گفت و کدام حرف درست‌تر بود. پرسش دیگری برایم شکل گرفت: > وقتی گروهی از آدم‌های متفاوت، با تجربه‌ها و حتی مواضع متعارض، برای چند ساعت در یک فضای مشترک قرار می‌گیرند، چه اتفاقی برای خود آنها و رابطه میان آنها می‌افتد؟ در پایان جلسه، صحنه‌ای شکل گرفت که برای من شاید از بخشی از سخنرانی‌ها مهم‌تر بود. افرادی که ساعتی قبل با مواضع متفاوت یا حتی انتقادی نسبت به یکدیگر صحبت کرده بودند، کنار هم ایستاده بودند، شماره ردوبدل می‌کردند، درباره زمینه‌های کاری و اجتماعی خود توضیح می‌دادند، از فعالیت‌های خیریه یا حرفه‌ای‌شان می‌گفتند و برای ادامه ارتباط یا همکاری مسیر پیدا می‌کردند. اختلاف‌ها از بین نرفته بود. اما فاصله‌ها کمتر شده بود. آدم‌ها لزوماً هم‌نظر نشده بودند، اما دیگر برای هم صرفاً «یک موضع»، «یک عنوان» یا «یک صدای مخالف» نبودند. آنها تا حدی برای هم به انسان‌هایی واقعی‌تر تبدیل شده بودند؛ با تجربه، مسئله، دانش، محدودیت و امکان همکاری. همین‌جا یک پرسش قدیمی دوباره برای من زنده شد؛ پرسشی که از سال‌ها قبل در مطالعات مشارکت با آن درگیر بوده‌ام: آیا مهم‌ترین محصول مشارکت همیشه تصمیمی است که در پایان گرفته می‌شود؟ یا گاهی مهم‌ترین محصول یک جلسه، شورا، انجمن یا نهاد مشارکتی، خودِ آدم‌هایی هستند که از ابتدای فرایند تا انتهای آن تغییر می‌کنند؟ شاید جلسه نتواند مسئله‌ای بزرگ مثل تاب‌آوری اجتماعی را حل کند. شاید حتی هیچ نظریه جامع و نهایی از دل آن بیرون نیاید. اما ممکن است خودِ تجربه مشارکت، بخشی از همان چیزی باشد که تاب‌آوری را می‌سازد. این سلسله‌یادداشت‌ها از همین پرسش آغاز می‌شود.

تاب‌آوری اقتصادی و اجتماعی مرکز پژوهش‌های مجلس 11 مهر 1405 ابوالفضل بجانی؛ پژوهشگر مدیریت و جامعه‌شناسی تحلیل نظری‌ام را در خصوص این جلسه در قالب 9 یادداشت در ادامه با شما به اشتراک خواهم گذاشت. جهت تدوین نهایی این تحلیل از ابزار هوش مصنوعی استفاده کرده‌ام.

اولش می‌خواستم در پایان این پست بنویسم، اگر این پست رو دیدی بهم زنگ نزن و پیام نده که به خدا من اینجوری نیستم. همه‌تون از یک قماشید. ولی تامل کردم، اینو ننوشتم. حالا یک دوستی زنگ زدند و گفتند؛ باید می‌نوشتی اساتید دانشگاه سراسری. ما در دانشگاه آزاد اینجوری نیستیم. از تفاوت ذهنیت استاد و دانشجوی دانشگاه آزاد و سراسری برام صحبت کرد. البته خیلی قبول ندارم ولی حرف‌های بی‌جایی هم نمی‌گفت. به هر حال خودتون بکنید خیلی دل به اساتید دانشگاه نبندید راهکارهای اینا شاید ۲۵۰ سال بعد اثر کنه!

این استادای دانشگاه اینجوری هستند که با یکی‌شون پایان‌نامه و رساله بگیری بقیه دشمن خونی تو می‌شن. اینا مسأله به این سادگی و طبیعی رو نتوانستند حل کنند، می‌خوان مشکلات کشور رو حل کنند؟

این لینک کانال من در بله هست. اگر زمانی به اینجا دسترسی نداشتیم، اونجا در خدمت هستم. ورزش فرهنگ جامعه 🆔 شناسه: https://ble.ir/Abolfazbejani

کم‌تحرکی؛ وقتی بدن از متن زندگی عقب می‌نشیند امروز، ۲۶ مهر ۱۴۰۵، در ارومیه، پیش از آغاز سخنرانی و قرائت پیام وزیر محترم آموزش و پرورش در آیین افتتاحیه المپیادهای ورزشی درون‌مدرسه‌ای و بین‌مدرسه‌ای، از دانش‌آموزان مدرسه متوسطه اول دخترانه معصومه و سایر حاضران خواستم از جای خود بلند شوند و چند حرکت کششی ساده انجام دهیم. همان چند دقیقه مرا دوباره به این پرسش برگرداند: بدن و حرکت در زندگی انسان امروز چه جایگاهی دارند؟ برای بخش بزرگی از تاریخ، انسان برای حرکت برنامه جداگانه‌ای نداشت؛ حرکت در دل زندگی جریان داشت. کار، جابه‌جایی، تهیه مایحتاج، ساختن، بازی و ارتباط با محیط، بدن را به‌طور طبیعی درگیر می‌کردند. حرکت بخشی از خودِ زیستن بود. اما این نسبت به‌تدریج تغییر کرده است. بسیاری از فعالیت‌هایی که زمانی بدن انجام می‌داد، به ماشین، زیرساخت و فناوری واگذار شده‌اند. وسایل نقلیه، آسانسور، مکانیزه‌شدن کار، اینترنت، تلفن هوشمند و خدمات غیرحضوری، هر یک بخشی از نیاز روزمره ما به حرکت را کاهش داده‌اند. سخن بر سر نقد فناوری یا بازگشت به گذشته نیست؛ مسئله، اثر انباشته این تحولات بر معماری زندگی انسان است. امروز می‌توان کار کرد، خرید کرد، آموزش دید، ارتباط برقرار کرد و سرگرم شد، در حالی که بدن ساعت‌ها تقریباً در یک وضعیت باقی بماند. از همین‌جا روشن می‌شود که کم‌تحرکی را نمی‌توان فقط با «کم ورزش کردن» توضیح داد. ممکن است کسی هفته‌ای چند جلسه ورزش کند، اما بخش عمده زندگی خود را پشت میز، در خودرو یا مقابل صفحه‌نمایش بگذراند. بنابراین ورزش کردن الزاماً به معنای داشتن یک زندگی متحرک نیست. مسئله فقط تعداد جلسات ورزش نیست؛ مهم‌تر این است که بدن در مجموع زندگی روزمره تا چه اندازه حضور فعال دارد. اینجاست که مفهوم بدن‌مندی یا Embodiment اهمیت پیدا می‌کند. انسان فقط موجودی نیست که «بدنی دارد»؛ ما جهان را از خلال بدن تجربه می‌کنیم. حرکت، لمس، تعادل، فاصله، توانستن و حضور در فضا، بخشی از تجربه ما از خود و جهان‌اند. بدن فقط وسیله حمل ذهن نیست؛ یکی از بنیادی‌ترین شیوه‌های بودن ما در جهان است. از این منظر، کم‌تحرکی فقط کاهش فعالیت جسمانی نیست؛ نوعی عقب‌نشینی بدن از تجربه فعال زندگی نیز هست. کار، ارتباط، خرید، سرگرمی و حتی بخشی از شناخت ما از جهان به صفحه‌نمایش منتقل می‌شود. انسان همچنان بدن دارد، اما ممکن است بدن او در بخش بیشتری از زندگی، از «کنشگر» به «حامل» تبدیل شود. شاید یکی از مهم‌ترین تغییرات عصر جدید همین باشد که حرکت از «جزئی پیوسته از زندگی» به «فعالیتی جداگانه و زمان‌بندی‌شده» تبدیل شده است. چیزی که زمانی در رفت‌وآمد، کار، بازی و معاشرت حضور داشت، امروز در بسیاری موارد باید در زمان و مکان مشخصی با عنوان «ورزش» دوباره به زندگی افزوده شود. اما مسئله از حذف حرکت نیز فراتر رفته است. به گمان من، در بخش‌هایی از زندگی امروز حرکت نه‌تنها حذف شده، بلکه حتی مزاحم محسوب می‌شود. وقتی سرعت، سهولت و صرفه‌جویی در زمان ارزش تلقی می‌شوند، راه‌رفتن، بالا رفتن از پله یا مراجعه حضوری می‌تواند به معنای کندی و زحمت اضافی فهم شود. در این نقطه، کم‌تحرکی دیگر فقط حاصل تصمیم فردی نیست؛ معماری زندگی تغییر کرده است. از همین رو می‌توان آن را پدیده‌ای تاریخی، اجتماعی و فرهنگی دانست؛ محصول دگرگونی شیوه زیستن، سازمان کار و زمان، شهر، حمل‌ونقل، فناوری و حتی معنایی که فرهنگ به آسایش و کارآمدی می‌دهد. انسان هزاران سال کوشیده است زحمت جسمانی زندگی را کاهش دهد و در این راه موفق شده است؛ اما شاید یکی از پیامدهای ناخواسته این موفقیت آن باشد که با حذف تدریجی زحمت، بخشی از حرکت طبیعی و تجربه بدن‌مند زندگی نیز عقب نشسته است. بنابراین مسئله فقط این نیست که چرا انسان امروز کمتر ورزش می‌کند. پرسش عمیق‌تر این است که چه اتفاقی برای شیوه زیستن انسان افتاده است که حرکت، که زمانی بخشی طبیعی از زندگی بود، امروز به فعالیتی جداگانه و در برخی موقعیت‌ها حتی مزاحم تبدیل شده است؟ شاید لازم باشد کم‌تحرکی را نه فقط به‌عنوان کمبود فعالیت بدنی، بلکه به‌عنوان نشانه‌ای از دگرگونی تاریخی رابطه انسان، بدن و جهان ببینیم. مسئله آینده فقط افزایش ورزش نیست؛ مسئله این است که چگونه می‌توان دستاوردهای زندگی جدید را حفظ کرد، بی‌آنکه بدن و حرکت از متن تجربه انسانی عقب‌نشینی کنند. هفته تربیت‌بدنی و ورزش مبارک باد. ابوالفضل بجانی

مسئله آینده فقط افزایش ورزش نیست؛ مسئله این است که چگونه می‌توان دستاوردهای زندگی جدید را حفظ کرد، بی‌آنکه بدن و حرکت از متن تجربه انسانی عقب‌نشینی کنند. هفته تربیت بدنی و ورزش مبارک باد