Беларускі інстытут публічнай гісторыі

Лёс-эпоха: на 90-м годзе жыцця пайшла з жыцця Мая Кляшторная — архітэктарка, дзіця ГУЛАГу і захавальніца памяці Курапатаў У Беларусі на 90-м годзе жыцця памерла вядомая грамадская дзяячка і архітэктарка Мая Кляшторная. Яе жыццёвы шлях умясціў у сябе трагедыю цэлага пакалення беларускай творчай эліты, знішчанай сталінскімі рэпрэсіямі, і шматгадовую барацьбу за захаванне гістарычнай праўды. Мая Кляшторная нарадзілася 31 мая 1937 года — усяго праз паўгода пасля арышту свайго бацькі, вядомага беларускага паэта Тодара Кляшторнага. Яе маці з трохмесячным немаўляці на руках пасля выраклі на высылку ў Акмалінскі лагер жонак «ворагаў народа» (АЛЖЫР), дзе дзяўчынку забралі ў лагерны дзіцячы дом. Тодара Кляшторнага расстралялі ў Менску ў страшныя дні кастрычніка 1937 года разам з іншымі прадстаўнікамі беларускай інтэлігенцыі. Маці змагла забраць дачку толькі ў 1947 годзе. Чытаць на сайце або без VPN.

Ужо сёньня: 100 гадоў таму нарадзіўся Алесь Адамовіч   3 жніўня 1926 (афіцыйна 3 верасьня 1927)* году нарадзіўся Алесь Адамовіч, беларускі пісьменьнік і літаратуразнаўца, грамадзкі дзяяч, удзельнік нацыянальна-дэмакратычнага руху 1980-х. 👉 Падчас вайны Адамовіч удзельнічаў у партызанскім руху. 👉 Працаваў на катэдры беларускай літаратуры БДУ, у Інстытуце літаратуры імя Янкі Купалы АН БССР, выкладаў беларускую літаратуру ў Маскоўскім дзяржаўным унівэрсытэце. 👉 У 1982-м у быў у складзе дэлегацыі БССР на сэсіі Генэральнай Асамблеі ААН. 👉 У 1987 стаў дырэктарам навукова-дасьледчага Інстытута кінамастацтва ў Маскве. 👉 З 1989-га сябра Беларускага ПЭН-цэнтру і народны дэпутат СССР. Выступаў за перабудову, дэмакратызацыю і галоснасьць. 👉 Адамовіч стаў адным зь першых, хто падняў у літаратуры тэму чарнобыльскай катастрофы, яе сапраўдных маштабаў. 👉 Фільм на сцэнарый Алеся Адамовіча «Ідзі і глядзі» лічыцца адным з найлепшых фільмаў пра вайну. https://smarturl.click/2qY3m

70 гадоў таму ў Беларусь пачалі масава вяртацца палітвязні. Як іх сустракала савецкая ўлада? Пасля смерці Сталіна ў СССР пачаўся працэс вызвалення і рэабілітацыі ахвяр палітычных рэпрэсій. Але для многіх вяртанне дадому не азначала вяртанне да нармальнага жыцця: людзі сутыкаліся з адмовай у жыллі, праблемамі з працаўладкаваннем, а многія арганізатары рэпрэсій працягвалі займаць свае пасады. На падставе архіўных дакументаў і кнігі гісторыка Аляксандра Гужалоўскага «У светлую будучыню! Беларускае грамадства эпохі "адлігі" (1953–1968)» выданне «Салідарнасць» распавядае пра тое, як у БССР праходзіла рэабілітацыя палітвязняў і чаму яна аказалася далёкай ад справядлівасці. Больш падрабязна — у матэрыяле «Салідарнасці»

У Беларусі пачалі ствараць інтэрактыўную карту будынкаў савецкага мадэрнізму. На сайце ўжо можна паглядзець на будынкі ў Мінску, Наваполацку, Баранавічах, Бабруйску. Рэсурс пакуль што знаходзіцца ў стадыі тэставання і напаўнення.

📌 2 жніўня – дзень памяці Міхала Валовіча 🔻 Застаўся ў беларускай гісторыі не толькі як мужны паўстанец, але і як мысляр, які значна апярэдзіў свой час. Ён разумеў, што нацыянальнае вызваленне немагчыма без сацыяльнай свабоды і ўдзелу народа. Менавіта таму многія гісторыкі лічаць яго папярэднікам ідэй, якія пазней развіў Кастусь Каліноўскі. https://racyja.com/by/kultura/2-zniunja-dzen-pamjaci-michala-valovica/

Наколькі больш помнікаў архітэктуры ахоўваецца ў Польшчы і Літве ў параўнанні з Беларуссю. Жахлівыя лічбы Тры краіны за апошнія гады моцна разышліся ў сваім развіцці і палітычным кірунку. Сапраўдная цывілізацыйная прорва паміж Беларуссю, з аднаго боку, і Польшчай ды Літвой з другога, пралягае ў стаўленні да сваёй нацыянальнай спадчыны. Лічбы красамоўныя. https://nashaniva.com/401213 Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/401213

💣 Гарматы з дна Нёмана: што пакінула пасля сябе ў Гродне Вялікая Паўночная вайна Цар Пётр I патапіў уласную артылерыю ў Нёмане падчас адступлення расійскай арміі з Гродна ў сакавіку 1706 года. Пра гэта і пра іншыя падзеі Паўночнай вайны на тэрыторыі ВКЛ у чарговым сюжэце на нашым YouTube-канале расказвае Васіль Калач. Гэта відэа працягвае цыкл пра нашыя стасункі з паўночнымі суседзямі. ▫️ Што стала штуршком да спусташальнай вайны? ▫️Ці быў кароль Аўгуст ІІ Сас вінаваты ў рабаваннях, гвалце і заняпадзе нашых гарадоў? ▫️Як расійскі вайсковы лагер на стагоддзі наперад вызначыў планіроўку вуліц Гродна? ▫️Навошта напалоханы пятроўскі гарнізон паліваў гарадскія сцены Гродна вадой? ▫️І колькі насамрэч гармат затанула ў рацэ? Адказы на ўсе пытанні ёсць у відэа: https://youtu.be/UieuYGGfZ_s?si=KJdvFYxrLeRW0ScI

1 жніўня а 17-й па ўсёй Варшаве гучаць сірэны, а машыны і людзі спыняюцца. Так кожны год — у памяць пра трагічныя падзеі Варшаўскага паўстання 1944-га. Як варшавякі спрабавалі вызваліць свой горад ад нямецкай акупацыі, пакуль савецкія войскі стаялі праз раку і проста назіралі: https://euroradio.fm/80-gadou-varshauskamu-paustannyu-chym-admetny-dlya-belarusau-gety-epizod-vayny Спасылка, якая працуе без VPN

У Нясвіжскім палацы адкрылася выстава пра нябачную працу рэстаўратараў У калекцыйнай залі Нясвіжскага палаца працуе часовая экспазіцыя «Рэстаўрартар. Журнал гісторыі мастацтва, тэорыі і рэстаўрацыі». Выстава прысвечана нябачнай працы рэстаўратараў музея – унікальнаму даследчаму, тэхналагічнаму працэсу захавання культурнай спадчыны. Наведнікі могуць даведацца, як спецыялісты працягваюць жыццё музейным каштоўнасцям з дапамогай сучасных тэхналогій і навуковых методык, спалучаючы традыцыі і інавацыі. Акрамя саміх адрэстаўраваных аб’ектаў – прадметаў побыту і рэлігійнага культу, ваеннага рыштунку і нават цацак, падрыхтавалі планшэты, на якіх паказваюцца асаблівасці рэстаўрацыйнай працы. Чытаць на сайце або без VPN.

📌 Валерыя Чарнаморцава: У мяне больш 20-ці розных экскурсійных маршрутаў па Вільні 🔻 Паразмаўлялі з вядомай віленскай экскурсаводкай пра беларускія мясціны памяці. https://racyja.com/by/kultura/u-mjane-bols-20-ci-roznych-ekskursijnych-marsrutau-pa-vilni/

31 ліпеня 1802 году ў маёнтку Мядзьведка Наваградзкага павету нарадзіўся Ігнат Дамейка, удзельнік паўстаньня 1830-31 гадоў і славуты чылійскі навуковец. Ягоным імем названыя вульканічны ланцуг у Андах, мінэрал, кветка, горад, унівэрсытэт і нават плянэта! Дзёньнік Ігната Дамейкі. Пра што пісаў беларускі герой Чылі

Яго выгналі з Радзімы. Але ён стаў чалавекам, якім ганарылася цэлая краіна. 31 ліпеня — дзень народзінаў Ігната Дамейкі. Пасля паўстання 1830–1831 гадоў ён быў вымушаны пакінуць Радзіму. У Чылі Дамейка стаў адным з самых аўтарытэтных вучоных, рэктарам універсітэта і чалавекам, якога лічаць адным з творцаў сучаснай краіны. Але нават праз паўстагоддзя пасля выгнання ён казаў:

«Я ніколі натуралізавацца не патраплю… памру ліцвінам».

🏰 Берасцейскі замак: гісторыя галоўнай рэзідэнцыі горада Праект VisitBrest выпусціў анімацыйны ролік пра Берасцейскі замак — не толькі абарончае збудаванне, але і важны палітычны цэнтр сярэднявечнага горада. Тут напярэдадні Грунвальдскай бітвы сустракаліся Вітаўт і Ягайла, праходзілі соймы і прымаліся дзяржаўныя рашэнні. Рэканструкцыя замка створаная на аснове архіўных крыніц, інвентароў і гістарычных планаў. Гэта першы з двух матэрыялаў пра абарончую архітэктуру Берасця. Наступны будзе прысвечаны Берасцейскай фартэцыі XVII стагоддзя. 🔗 https://youtu.be/rJ8h03CwH3E :::

«Колькі можна пра вайну?» У Брэсце адкрылі яшчэ адзін ваенны мурал — гараджане зноў спрачаюцца пра тэматыку 28 ліпеня на Партызанскім праспекце адкрылі мурал «Партызаны Брэстчыны». На ім паказаныя маладыя мужчына і жанчына — зборныя вобразы беларускіх партызанаў. Пад выявай змешчаныя радкі Янкі Купалы. Паводле падлікаў BGmedia, гэта ўжо чацвёрты ваенны арт-аб’ект у Брэсце. Адны гараджане хваляць працу і лічаць такую тэму лагічнай для Партызанскага праспекта. Іншыя пытаюцца: «Колькі можна пра вайну?» — і прапануюць часцей звяртацца ў гарадскім мастацтве да мясцовай культуры, навукі ды іншых перыядаў гісторыі. Падрабязней — у матэрыяле BGmedia

У Смаргонскім музеі паказалі выставу «Археалагічныя адкрыцці Крэва: Знаходкі з замку, гарадзішча і мястэчка», падрыхтваную сумесна з Інстытутам гісторыі Акадэміі навук Беларусі На выставе прадстаўлены знойдзеныя археолагамі артэфакты з розных аб’ектаў на тэрыторыі Крэва, — піша тэлеграм-канал Інстытута гісторыі. У 2023 годзе на раскопках замка, якія праводзіліся пад кіраўніцтвам Алега Дзярновіча, былі знойдзены падмуркі, а ў 2025 годзе раскапаны перыметр Трэцяй вежы. Раней меркавалася, што Крэўскі замак мае две вежы. На выставе паказалі складанапрафіляваную цэглу нэрвюраў скляпенняў Княжацкай вежы і новаадкрытай Трэцяй вежы. Таксама тут дэманструецца архітэктурна-будаўнічая кераміка замка і інструменты будаўнікоў Крэўскага замку XIV стагоддзя – кельмы крэўскіх майстроў. Чытаць на сайце або без VPN.

🏰 17 будынкаў ужо знеслі: як змяняецца Пішчалаўскі замак У Менску працягваецца маштабная рэканструкцыя Пішчалаўскага замку, дзе дзесяцігоддзямі месцілася знакамітая Валадарка. Будаўнікі ўжо дэмантавалі 17 старых будынкаў, пачалі ўзводзіць новыя аб'екты. «Аб’ект мае 200-гадовую гісторыю і ёсць гістарычна-культурнай каштоўнасцю. Пасля маштабнай рэканструкцыі тэрыторыя Пішчалаўскага замку ператворыцца ў шматфункцыйны культурніцкі комплекс, інтэграваны ў гарадское асяроддзе», – абяцае «Менскбуд».

❗️🗡 Гістарычны відэапраект “Сармат” вяртаецца Гістарычны серыял «Сармат», прысвечаны шляхецкай культуры, вяртаецца. Вядоўца — непаўторны Васіль Калач — актор, рэжысёр, фехтавальшчык, заснавальнік рэканструктарскага клуба «Invictus 1863». 🗣 У новых серыях «Сармата» распавядаем пра вядомую і невядомую гісторыю шляхецкіх родаў. У чым сакрэт поспеху і заняпаду магнацкіх родаў? Што па сабе пакінулі Радзівілы? Куды зніклі Алелькавічы? Чым вядомы Сангушкі, Пацы, Тышкевічы? Што галоўнае: грошы або — гонар? Адказы на ўсе пытанні — у новых серыях «Сармата».

«Наша гісторыя неаднакроць была ад нас схаваная. Як заклятыя скарбы. А наша задача, задача усёй каманды „Будзьма беларусамі“ — адшукаць тыя скарбы і падзяліцца імі, — кажа Васіль Калач. — Для мяне асабіста, даносіць да гледача забытую спадчыну — гонар. Тая традыцыя, тая культура, што збудавала наша сучаснае светаўспрыняцце — у вялікай долі і шляхецкая. Сармацкая, як казалі ў XVII стагоддзі, а не толькі сялянская. Варта памятаць. Нас адвучылі ад ведання свайго радаводу, аднак амаль у кожным беларусе ёсць хоць кропля шляхецкай крыві. Я мару, каб беларусы ўзялі лепшае ад сваіх шляхетных продкаў — гонар, годнасць, шчырае служэнне сваёй зямлі і вольнасць».

🧐 У першай серыі новага сезона раскажам пра Радзівілаў — адзін з самых уплывовых родаў ВКЛ. Адкуль грошы ў Радзівілаў? Чаму прадстаўнікі роду паміралі маладымі? Хто абылгаў Пане Каханку і як працаваў чорны піяр XVIII стагоддзя? Што ў савецкі час было ў Нясвіжскім палацы? Ці засталіся Радзівілы сёння? 🗓 Пра ўсё гэта можна даведацца ўжо заўтра, 31 ліпеня, у 18:00 на ютуб-канале «Будзьма беларусамі!». Падпісвайцеся, каб не прапусціць (калі для вас гэта бяспечна).

🏛 87 гадоў таму Менск стаў Мінскам 29 ліпеня 1939 года Вярхоўны Савет БССР перайменаваў беларускую сталіцу: Менск афіцыйна стаў Мінскам. Гэта адбылося ў перыяд савецкай русіфікацыі, аднак хто быў сапраўдным ініцыятарам перайменавання і дзе яно было распрацавана — у Маскве ці Мінску — дагэтуль невядома: адпаведныя архівы застаюцца закрытымі. Назва Менск выкарыстоўвалася ад першай летапіснай згадкі горада, у дакументах Вялікага Княства Літоўскага, БНР і ранняй БССР. У 1991 годзе Мінгарсавет прапанаваў вярнуць сталіцы гістарычную назву, але ў Вярхоўным Савеце для гэтага не хапіла галасоў. Больш падрабязна пра гісторыю назваў Менск і Мінск — у артыкуле «Зеркала»: https://zerkalo-12jun.online/news/cellar/132970.html?tg=3

Ужо сёньня: 65 гадоў таму Шацілкі пераназвалі ў Сьветлагорск   1961 — гарадзкі пасёлак Шацілкі (Шацілавічы) пераўтвораны ў горад Сьветлагорск, Парыцкі раён перайменаваны ў Сьветлагорскі. У горадзе ёсьць помнік Раману Шацілу (на здымку). Гэта першы жыхар Шацілавічаў, вядомы паводле пісьмовай крыніцы (1560 год), меў у карыстаньні маёнтак Шацілінскі Востраў.   Яшчэ ў 1980-я мясцовая гістарычна-культурная суполка «Поўня» зьвярталася да камуністаў з просьбай вярнуць Сьветлагорску гістарычную назву, але прапанову адкінулі.   Сьветлагорск — не ўнікальная назва. Такі ж горад ёсьць у Калінінградзкай вобласьці Расеі. І там гэта таксама прыдуманая камуністамі назва, бо да 1947 году ён называўся Раўшэн.   Зь беларускага Сьветлагорску паходзіць шмат вядомых асобаў, а найбольш знаны — нобэлеўскі ляўрэат Алесь Бяляцкі. Больш падзей 29 ліпеня ў гісторыі пад спасылкай: https://smarturl.click/omLGe

«Аўтарытарызм для Беларусі быў наканаваны, а Лукашэнка — не». У Варшаве палітыкі і гісторыкі ўспаміналі 1990‑я З якога года трэба весці адлік беларускай незалежнасці — з 1990‑га (прыняцце Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце) ці з 1991‑га (наданне Дэкларацыі статусу канстытуцыйнага закона)? Ці быў Беларусі наканаваны аўтарытарызм? І чаму ў 1996 годзе не прайшоў імпічмент Лукашэнку? @belsat падзяліўся цікавымі момантамі размовы. https://nashaniva.com/400900 Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/400900