نه به عوام فریبی

تغییر، چکمه پولادین می‌خواهد و عزمی آهنین همه از مشکلات می‌گویند، همه ناراضی‌اند و تقریباً همه راه‌حل دارند؛ اما کوچک‌ترین تغییری رخ نمی‌دهد. مسئله این نیست که نمی‌دانیم چه باید کرد، مسئله این است که به دانسته‌های خود عمل نمی‌کنیم. ما می‌دانیم پاداش باید متناسب با عملکرد باشد، اما به همه تقریباً یکسان پاداش می‌دهیم. می‌دانیم مدرک الزاماً مهارت نمی‌آورد، اما همچنان مدرک را مبنای حقوق و جایگاه قرار می‌دهیم. می‌دانیم نظارت اصول و قواعد مشخصی دارد، اما وقتی یک نهاد نظارتی ناکارآمد می‌شود، به جای اصلاح آن، چند نهاد نظارتی دیگر تولید می‌کنیم. جامعه‌شناسان این وضعیت را «وابستگی به مسیر» (Path Dependency) و «اینرسی نهادی» (Institutional Inertia) می‌نامند؛ یعنی آن‌قدر در یک مسیر اشتباه حرکت کرده‌ایم که ادامه دادن آن را از تغییر دادن آن آسان‌تر می‌دانیم. روان‌شناسان معتقدند تکرار این وضعیت، جامعه را به سمت «درماندگی آموخته‌شده» (Learned Helplessness) و «بی‌تفاوتی آموخته‌شده» (Acquired Apathy) سوق می‌دهد؛ جایی که مردم مشکلات را می‌بینند اما دیگر باور ندارند که تلاششان تغییری ایجاد خواهد کرد. در علوم سیاسی نیز این پدیده مصداق «قفل‌شدگی نهادی» (Institutional Lock-in) و «شکست حکمرانی» (Governance Failure) است؛ وضعیتی که در آن ساختارها، علی‌رغم آگاهی از مشکلات، قادر به اصلاح خود نیستند. خطرناک‌تر از همه، «عادی‌سازی نابسامانی» (Normalization of Deviance) است؛ یعنی ضعف‌ها، خطاها و ناکارآمدی‌ها آن‌قدر تکرار می‌شوند که دیگر کسی از آن‌ها تعجب نمی‌کند. حاصل این فرآیند، شکل‌گیری «چرخه بازتولید ناکارآمدی» (Cycle of Dysfunction) است؛ چرخه‌ای که در آن مدیران ناکارآمد، ساختارهای ناکارآمد می‌سازند و ساختارهای ناکارآمد نیز مدیران ناکارآمد جدید تولید می‌کنند. مشکل ما کمبود دانش نیست؛ مشکل ما کمبود اراده برای عمل به دانسته‌هاست. برای اینکه کسی بتواند در یک آزمون، همه پاسخ‌ها را غلط بزند، باید پاسخ درست همه سؤالات را بداند. گاهی که به برخی روندهای مزمن و تکرارشونده نگاه می‌کنم، این مثال بیش از حد به واقعیت نزدیک به نظر می‌رسد. مهدی اسفندیار کانال"نه به عوام فریبی" @nabeavamfaribi