Reform.news :: Культурный фронт

Чым адметная Эн Карсан, якая атрымала Нобелеўскую прэмію па літаратуры? Нобелеўская прэмія па літаратуры 2026 года прысуджана канадскай пісьменніцы Эн Карсан «за яе смелую і наватарскую творчасць, якая ў гульнявым дыялогу з класічнай традыцыяй стварыла новыя формы для сучаснай літаратуры», – пазначана на сайце прэміі. Фраза «дыялог з класічнай традыцыяй» азначае, што пісьменніца непасрэдна пераносіць антычныя сюжэты і міфы ў сучасны кантэкст. Яна змешвае паэзію, прозу, эсэ і пераклады з старажытнагрэцкай мовы, парушаючы звыклыя межы літаратуры. А свае кнігі піша на стыку жанраў: вершы ў прозе, эсэ-вершы, драматычныя калажы. Эн Карсан выкладае класічныя мовы і славеснасць ва ўніверсітэтах ЗША і Канады. Яна перакладае творы такіх аўтараў, як Сіманіяд, Сапфо, Эсхіл, Сафокл, Еўрыпід, Катул. Чытаць на сайце або без VPN.

Выступ беларускага метал-гурта Dymna Lotva пакажуць сёння на YouTube-канале Сепультура Alive Нядаўна музыканты выдалі найкруцейшы альбом Vyraj, які Metal Hammer ужо называе адным з найлепшых рэлізаў 2026 году ў сусветным метале. «Гэта будзе магутна, прыгожа і драйвова, таму запісвайце дату і абавязкова далучайцеся да нашай трансляцыі!», - запрашаюць гледачоў. Можна набыць сімвалічныя квіткі на гэты канцэрт — такім чынам вы падтрымліваеце праект і цудоўных музыкантаў, якія выступаюць для вас. Трансляцыя пачнецца 8 кастрычніка у 20.00 (GMT+3), YouTube-канал Сепультура Alive. Reform.news таксама прапануе прачытаць інтэрв'ю з вакалісткай і лідаркай гурта Dymna Lotva Кацярынай Манкевіч (Nokt Aeon), у якім яна расказвае пра творчасць і перформансы, якія запісалі ў «экстрэмізм», шлях на метал-сцэну і музыку пасля Ірпеня.

У Варшаве пройдзе вечар памяці рэжысёра Юрыя Хашчавацкага У чацвер, 8 кастрычніка, а 18:00 у варшаўскім кінатэатры Kultura пакажуць дакументальны фільм Юрыя Хашчавацкага «Багі сярпа і молата» (Польшча, 2000, 52 хвіліны). Вечар будзе прысвечаны памяці беларускага рэжысёра, крытыка рэжыму Лукашэнкі, які памёр 23 ліпеня 2026 года. Стужка «Багі сярпа і молата» даследуе сувязі праваслаўя і савецкай ідэалогіі. Пасля фільма адбудзецца дыскусія з з калегамі рэжысёра. Кіраўніца праекта «Дыялог праз фільм», прадзюсарка Дарота Рашкоўская, якая супрацоўнічала з Хашчавацкім, мяркуе, што Юрый Хашчавацкі быў вельмі праніклівым дакументалістам. Таму смеласць, з якой ён выказваўся ў сваіх фільмах, і сёння застаецца актуальнай і можа нас натхніць. Чытаць на сайце або без VPN.

Упершыню па-беларуску выходзіць анталогія ўкраінскага Расстралянага адраджэння Выдавецкая ініцыятыва «Пурпурная майстэрня» рыхтуе да выхаду кнігу «Antares. Анталогія ўкраінскага Расстралянага адраджэння». У ёй упершыню пад адной вокладкай сабраныя беларускія пераклады твораў 26 украінскіх аўтараў 1920–1930-х гадоў, якія былі рэпрэсаваныя або расстраляныя савецкімі ўладамі. Сярод змешчанага ў анталогіі — цэнтральны для эпохі твор украінскай кароткай прозы, навела Мыколы Хвылявога «Я (Рамантыка)». Паэтычныя творы ў кнізе падаюцца білінгвальна: украінскі арыгінал змешчаны побач з беларускім перакладам. Над перакладамі працавалі Ева Арлова, Ганна Янкута, Мікола Грэшны, Віктар Жыбуль, Артур Камароўскі і ананімны перакладчык. У склад выдання таксама ўвайшоў пераклад паэта і перакладчыка 1930-х гадоў Алеся Дудара. Укладальнік кнігі - паэт, перакладчык Алесь Плотка. Чытаць на сайце або без VPN.

Міністэрства інфармацыі пашырыла спіс «забароненых» кніг да 271 твора. У ім — класіка амерыканскага мадэрнізму і бестселер пра беларускія падзеі 2020 года Рэестр папоўніўся адразу 13 новымі пазіцыямі. Цэнтральнымі ў абноўленым спісе сталі два рэзанансныя творы, якія маюць вагу ў сусветным літаратурным працэсе: «Пакой» (The Room) Х’юберта Сэлбі-малодшага — культавы раман класіка амерыканскай кантркультуры XX стагоддзя (аўтара «Рэквіема па мары»). Твор уяўляе сабой глыбокае і жорсткае псіхалагічнае даследаванне розуму зняволенага, які ў адзіночнай камеры падае ў бездань уласнай ненавісці, ізаляцыі і маній. Шпіёнскі трылер «Ноа» Марка Леві — бестселер аднаго з найбольш чытаных сучасных французскіх пісьменнікаў. Сюжэт рамана прама адсылае да падзей у Беларусі 2020–2022 гадоў: хатняя гаспадыня Святлана перамагае на прэзідэнцкіх выбарах пасля 27 гадоў дыктатуры, пасля чаго спецслужбы вывозяць яе за мяжу. Раней кніга ўжо была занесены ў спіс «экстрэмісцкіх матэрыялаў». Чытаць на сайце або без VPN.

Без смолтокаў, але з клопатам. Выйшла другая серыя «Пукста на Поўначы» На YouTube-канале «Саша, что ты несешь?!» выйшла другая серыя дакументальнага праекта Reform.news «Пукст на Поўначы». У новым эпізодзе Сяргей Пукст працягвае ўзгадваць свае паездкі ў Фінляндыю і спрабуе разабрацца ў рэчах, якія пачатку здаваліся яму праявамі паўночнай халоднасці: адсутнасці смолтокаў, стрыманасці і падкрэсленай асабістай незалежнасці. У гэтай серыі Пукст распавядае пра жыццё ў звычайнай фінскай сям'і, узгадвае знаёмства з дызайнам Алвара Аалта і разважае пра тое, чаму функцыянальнасць можа быць формай клопату, а павага да чалавека — выяўляцца не ў словах, а ў канкрэтных дзеяннях. «Пукст на Поўначы» — аўтарскі дакументальны серыял Reform.news пра сувязі незалежнай Беларусі з нарддычнымі краінамі праз асабістыя гісторыі, музыку, літаратуру, мастацтва і культурныя абмены. Усяго ў праекце пяць эпізодаў. Новыя серыі выходзяць кожную сераду. Праект створаны Reform.news пры падтрымцы Nordic Council of Ministers.

Рускамоўны спектакль афіцыйна з’явіўся ў афішы Рэспубліканскага тэатра беларускай драматургіі Спектакль «Маленькие трагедии» Аляксандра Пушкіна ставіць дырэктарка тэатра Святлана Навуменка. Такім чынам са снежня з 28 дзяржаўных прафесійных тэатраў засталіся толькі два, дзе беларуская мова з’яўляецца адзінай. Гэта — Нацыянальны акадэмічны тэатр імя Янкі Купалы у Мінску і Нацыянальны акадэмічны драматычны тэатр імя Якуба Коласа ў Віцебску. Нагадаем, што тэатр беларускай драматургіі быў створаны ў 1990 годзе як тэатр-лабараторыя з мэтай падтрымкі і развіцця менавіта беларускай драматургіі. З ініцыятывы Святланы Навуменкі ў РТБД збіраліся паставіць спектакль паводле «Пацанских рассказов» расійскага пісьменніка Захара Прылепіна, які апраўдвае агрэсію Расеі супраць Украіны і з’яўляецца непасрэдным удзельнікам баявых дзеянняў. Аднак спектакль пастаўлены не быў.

У Швейцарыі адкрыецца абноўлены помнік Тадэвушу Касцюшку. Урачыстасць пройдзе па-беларуску Помнік быў усталяваны ў кастрычніку 2017 годзе з ініцыятывы заснавальніка і тагачаснага кіраўніка Беларускага аб’яднання ў Швейцарыі Алеся Сапегі да 200 гадавіны з дня смерці Касцюшкі. Цяпер ініцыятыва MALDZIS разам з Фондам Марыі Магдалены Радзівіл, які ўзначальвае Сапега, зрабіла для помніка падмурак з беларускага валуна і новую мемарыяльную шыльду. Праект рэалізаваны на прыватныя сродкі Максіма Баграцова, Філіпа Дайнэкі і мецэнаткі, якая пажадала застацца непублічнай. Апрацоўка каменя і выраб шыльды былі ажыцяўлены ў Мінску.  Чытаць на сайце або без VPN.

Былая палітзняволеная Марыя Калеснікава асабіста прыняла званне ганаровага прафесара ад універсітэта Моцартэўм у Зальцбургу Званне ёй было прысуджана чатыры гады таму, калі яна яшчэ знаходзілася ў зняволенні ў Беларусі, паведамляе ORF. «Пра ганаровае званне я даведалася з ліста маёй сястры. Гэта было апошняе паведамленне, якое я атрымала. Пасля гэтага лістоў больш не прыходзіла. Гэты ліст звязаў мяне з маёй сям'ёй, з музыкай і з людзьмі за межамі турэмных сцен. Гэты ліст нагадала мне, што людзі думаюць пра мяне і што я ўсё яшчэ належу гэтаму свету», — прыводзіць яе словы тэлеканал. Рэктар універсітэта Канстанца Вімер адзначыла, што Калеснікава стала першым ганаровым прафесарам у гісторыі навучальнай установы, і гэта званне зараз назаўжды будзе звязана з ёй. У будучыні Марыя Калеснікава будзе часта бываць у Зальцбургу: тут яна будзе выкладаць і працаваць над сваёй дысертацыяй.

Каманда з шасці маладых ідэйна аб’яднаных беларусаў з рознымі акадэмічнымі і геаграфічнымі бэкграўндамі стварыла новую выдавецкую ініцыятыву «Дна няма» Нішавае выдавецтва дэкларуе прынцыповую беларускамоўнасць і выданне кніг, звязаных з агульнасусветнай інтэлектуальнай традыцыяй. «Пераклады самых важных тэкстаў, асвятляючых галоўныя дэбаты ХХ і ХХІ стагоддзяў, выходзілі ў перыёдыцы альбо кніжкамі, з’яўленне якіх мала для каго было заўважнай падзеяй. Тым больш сітуацыя пагоршылася ў эміграцыі: беларусы /знову/ замкнуліся на сабе. Кнігі засталіся канвенцыянальнымі, вокладкі перажываюць глыбокі крызіс ідэнтычнасці, хістаючыся паміж глабалізаванай нармалёвасцю, ШІ-слопам і фетышызацыяй беларускасці. Мы верым, што нас атачаюць людзі, схільныя да глыбокага прачытання, пастаноўкі нязручных пытанняў і аб’ектыўных адзнак", - пішуць ініцыятары выдавецкай ініцыятывы. Чытаць на сайце або без VPN.

Беларускі тэатральны калектыў BYteatr удзельнічае ў тэатральным фестывалі «Kierunek Wschód» у Беластоку З 10 да 17 кастрычніка 2026 года ў Беластоку пройдзе юбілейны X Міжнародны тэатральны фестываль «Kierunek Wschód». Фестываль аб’яднае прадстаўнікоў тэатральных асяродкаў з краін Усходняй і Цэнтральнай Еўропы — з Арменіі, Грузіі, Беларусі, Літвы, Паўночнай Македоніі і Польшчы. Ад Беларусі ў фэсце ўдзельнічае BYteatr. У праграме — спектаклі запрошаных тэатраў, сустрэчы і іншыя мерапрыемствы, якія дазваляюць пазнаёміцца з сучасным тэатральным мастацтвам рэгіёна. Беларускі тэатральны калектыў BYteatr, які працуе ў Варшаве, пакажа спектакль «Бежанцы 1915» («Bieżeńcy 1915»). Рэжысёр Андрэй Новік паставіў спектакль на аснове кнігі Анэты Прымака-Онішк «Bieżeństwo 1915. Zapomniani uchodźcy», ён распавядае пра жыхароў усходняй Польшчы, у тым ліку Падляшша, якіх падчас Першай сусветнай вайны царскія ўлады прымусілі эвакуявацца ўглыб Расіі.

Вядомы польскі пісьменнік Шчэпан Твардах атрымаў польскую Літаратурную прэмію «Nike» 2026 за раман «Нуль». Кніга даступная і на беларускай мове. Выдавецтве «Янушкевіч» выпусціла «Нуль» у 2025 годзе ў перакладзе Кацярыны Маціеўскай. Назва «нуль» азначае першую лінію фронту. Дзеянне рамана адбываецца ва Украіне. Аўтар выкарыстаў пры напісанні ўласны досвед знаходжання ва Украіне і гісторыі, пачутыя ад салдат, хоць героі і падзеі — выдуманыя. Твардах падкрэсліваў, што хацеў апісаць вайну як мага бліжэй да рэальнасці – без рамантызацыі фронту і стварэння простага падзелу на герояў і антыгерояў. Чытаць на сайце або без VPN.

«Доўгая дарога дадому»: (не)магчымасць вяртання, турма і свабода ў шасці цытатах з уроцлаўскай «Прадмовы» Дарога, радзіма, прастора і час, мова, адчужанасць, турма і свабода — гэтыя паняцці сталі вузлавымі тэмамі ўроцлаўскай эдыцыі фестывалю «Прадмова», які прайшоў у сценах Асалінеума. Reform.news сабраў шэсць выразных фрагментаў з розных сустрэч — агулам на фестывалі імпрэзаў было больш за трыццаць. Сярод галоўных выказванняў форуму — роздумы Уладзіміра Арлова пра Genius Loci Васіля Быкава, меркаванне Альгерда Бахарэвіча пра стан чужасці ў Берліне ды пошук сувязі з новымі гарадамі, сведчанні Максіма Знака пра сучасны псіхалагічны гвалт і «катаванне без катаванняў», акцэнт Віктара Бабарыкі на захаванні ўнутраных каштоўнасцей у зняволенні, а таксама дыскусія Максіма Жбанкова і Лявона Баршчэўскага пра фантомнасць вяртання дамоў і гамераўскі «ностас» як вандроўку да самога сябе. Чытаць на сайце або без VPN.

У Балтыйскай Галерэі сучаснага мастацтва ў польскім Слупску былі ўручаны ўзнагароды маладым мастакам – удзельнікам Біенале маладога мастацтва «Rybie Oko». Беларускі творца Аляксандр Адамаў атрымаў узнагароду Маршалка Паморскага ваяводства 12 біенале «Rybie Oko» праходзіць пад лозунгам «Вы яшчэ здзівіцеся» ў польскіх Слупску і Устцы. На выставе прадстаўлены работы маладых творцаў, якія праз асабісты вопыт, паўсядзённыя з’явы і сацыяльныя нормы аасэнсоўваюць складанасць сучаснага свету. На біенале было даслана 350 прац, у выніку для ўдзелу ў выставе было адабрана 16 аўтараў. У інсталяцыі Hyperrealistic Mother Аляксандр Адамаў разважае пра кантроль над целамі і адносінамі ў кантэксце бяспекі і клопату. Мастак паказвае фрагмент выдуманай інстытуцыі, падобнай да санаторыя: з залай чакання, адмысловым святлом і карыснымі працэдурамі. І задае пытанне: у які момант апека становіцца кантролем? Колькі аўтаноміі мы гатовыя і гатовыя аддаць у абмен на пачуццё бяспекі?

З 17 па 24 кастрычніка ў польскім Уроцлаве пройдзе фестываль незалежнай беларускай культуры «Жывіца» Фестываль запрашае гасцей у 14 раз — «тых, хто жыве ва Уроцлаве шмат гадоў, і тых, хто знайшоў тут бяспечны дом нядаўна. Усіх тых, хто гатовы слухаць і выказвацца пра тое, што яму важна. Людзей, адкрытых новаму і культуры як аднаму з лепшых спосабаў знайсці паразуменне. Тут творцы дзеляцца сваім поглядам на сусвет, а госці адчыняюць яго для сябе — праз выставы і спектаклі, паэзію, кіно і майстар-класы», — пішуць арганізатары. Чытаць на сайце або без VPN.

Памерла Валянціна Гаявая Пайшла з жыцця заснавальніца і шматгадовая кіраўніца харэаграфічнага ансамбля «Харошкі» Валянціна Гаявая. Ёй было 90 гадоў. З 1974 года Гаявая была мастацкім кіраўніком і галоўным балетмайстрам ансамбля «Харошкі». Пад яе кіраўніцтвам калектыў ствараў пастаноўкі, заснаваныя на беларускім фальклоры, народнай музыцы і харэаграфічных традыцыях. За больш як 50-гадовы перыяд працы з калектывам ёй быў створаны не адзін дзясятак аўтарскіх праграм, сярод якіх «Тураўская легенда», «Полацкі сшытак», «Вяселле Цярэшкі», «Валачэбнікі», «Местачковы вальс», танцы «Мітусь», «Танок», «Кросны» і іншыя. У 1989 годзе Гаявой было прысвоена званне Народнай артысткі БССР. Дата і месца развітання з Валянцінай Гаявой пакуль не паведамлялася.

Незалежны лічбавы архіў вернакулярнай фатаграфіі VEHA пачынае працу над другім томам кнігі «Руіны Беларусі» і запрашае дзяліцца здымкамі ХХ стагоддзя з сямейных архіваў, на якіх захаваліся руіны і гістарычныя будынкі Беларусі. Пасля выдання першага тома «Руін» прайшоў год. За гэты час кніга трапіла ў бібліятэкі па ўсім свеце, атрымала прэмію Najpiękniejsze Polskie Książki 2025, аднаго з найбольш прэстыжных культурных конкурсаў у Польшчы, які з 1957 года арганізуе Польскае таварыства кнігавыдаўцоў. Кніга ўвайшла ў шорт-ліст Fotograficzna Publikacja Roku, і была прадстаўлена на выставах у Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Instytut Fotografii Fort і Łódź Fotofestiwal 2026. Гэта не столькі спіс узнагарод, колькі пацвярджэнне таго, што гісторыя, захаваныя ў сямейных альбомах, можа мець значэнне далёка за межамі асобнай сям’і. Чытаць на сайце або без VPN.

«Іерархіі адпалі, і гэта класна»: пра будучыню беларускага мастацтва паразважалі ў Варшаве Падчас Салона Банка Ідэй, што адбыўся ў Варшаве, паразважалі пра магчымасці, выклікі і будучыню беларускага мастацтва ў свеце. У дыскусіі і прэзентацыях прымалі ўдзел куратарка Вольга Мжэльская, пісьменнік Цімур Кудзеліч, рэжысёр Аляксей Палуян і мастачка і спявачка Анастасія Рыдлеўская. Мадэраваў дыскусію культуролаг Максім Жбанкоў. Распачалася праграма серыяй кароткіх выступаў, прысвечаных выяўленчаму мастацтву, літаратуры, кіно і музыцы. Чытаць на сайце або без VPN.

The Beatles перавыдалі легендарны альбом «Rubber Soul» з «згубленым» дэма Джона Ленана Сёння, 2 кастрычніка, адбыўся афіцыйны рэліз пашыранага спецыяльнага перавыдання (Special Edition) шостага студыйнага альбома The Beatles — «Rubber Soul» (1965). Выданне ўжо з'явілася на стрымінгавых платформах і фізічных носьбітах. Новы сэт змяшчае не толькі абноўлены стэрэа- і Dolby Atmos міксы ад Джайлса Марціна, але і адкрывае дзверы ў студыйную лабараторыю гурта 1965 года. Сярод двух дзесяткаў невыдадзеных дубляў і рэпетыцый «Norwegian Wood», «Michelle» ды «In My Life» слухачы знойдуць студыйныя дыялогі музыкаў, арыгінальны мана-мікс і галоўную сенсацыю — «Little Girl», раней невядомую песню-накід Джона Ленана, пра існаванне якой больш за 60 гадоў не здагадваліся нават даследчыкі. «Rubber Soul» стаў момантам, калі «бітлы» перараслі звычайны поп-гурт і ператварылі альбомы ў сапраўднае мастацтва. Чытаць на сайце або без VPN.

«Яшчэ не тут, ужо не там»: Arsis Nova выпусціў новы аркестравы рэліз пра стан «паміж» Варшаўская культурніцкая ініцыятыва Arsis Nova прэзентавала свой другі вялікі аркестравы рэліз — «Not Here Yet, Not There Anymore» («Яшчэ не тут, ужо не там»). У яго ўвайшлі два праграмныя творы сучасных беларускіх кампазітараў: Кацярыны Ланеўскай і Васіля Веляцінскага. У цэнтры новага альбома — канцэпцыя лімінальнасці і стан экзістэнцыйнага парога: момант «паміж», калі мінулае ўжо засталося пазаду, а будучыня яшчэ не набыла выразных абрысаў. Дзеля запісу больш за дваццаць прафесійных музыкаў (у асноўным беларусаў) сабраліся ў Варшаве і цягам трох дзён працавалі пад кіраўніцтвам дырыжора і сузаснавальніка Arsis Nova Івана Касцяхіна. Гукарэжысёрам запісу і мастэрынгу выступіў Дзмітры Фрыга. Чытаць на сайце або без VPN.