مطالعات شبه قاره هند

@indianstudies هند؛ یکی از بزرگ‌ترین خزانه‌های میراث فارسی خارج از ایران برای شناخت بخش مهمی از تاریخ زبان و فرهنگ فارسی، باید به کتابخانه‌های هند رفت. فارسی برای چندین قرن یکی از زبان‌های اصلیِ فرهنگ، تاریخ‌نگاری، دیوان‌سالاری و دربار در بخش بزرگی از شبه‌قاره بود. در نتیجه، حجم عظیمی از آثار تاریخی، ادبی، علمی، مذهبی و اداری به این زبان در هند تولید و نسخه‌برداری شد. ابعاد این میراث را می‌توان از چند عدد فهمید. وزارت فرهنگ هند برآورد می‌کند که این کشور در مجموع حدود پنج میلیون نسخه خطی به زبان‌ها و خطوط مختلف در اختیار دارد؛ مجموعه‌ای که احتمالاً بزرگ‌ترین ذخیره نسخه‌های خطی در جهان است. مأموریت ملی نسخه‌های خطی هند نیز تا سال‌های گذشته بیش از چهار میلیون نسخه را شناسایی و مستند کرده بود. در میان این میراث چندمیلیونی، فارسی جایگاه ویژه‌ای دارد. برای مثال، کتابخانه خدابخش در پتنا یکی از مراکز اصلی شناسایی نسخه‌های عربی، فارسی، اردو و پشتو در ایالت بیهار بوده و تنها در پتنا و مناطق اطراف آن اطلاعات بیش از ۲۷ هزار نسخه را فهرست کرده است. دو اثر فارسی این کتابخانه، «دیوان حافظ» و «تاریخ خاندان تیموریه»، از سوی برنامه ملی نسخه‌های خطی هند در شمار گنجینه‌های شاخص نسخه‌ای این کشور قرار گرفته‌اند. کتابخانه رضا در رامپور نیز چنان مجموعه مهمی از آثار فارسی و عربی دارد که وزارت فرهنگ هند پروژه‌ای اختصاصی برای شناسایی، ترجمه و انتشار نسخه‌های مهم فارسی و عربی آن اجرا کرده است. هدف این پروژه آن بوده که منابعی که به دلیل زبانشان برای بسیاری از پژوهشگران هندی قابل استفاده نیستند، به هندی، انگلیسی و اردو ترجمه شوند. اما یک نکته حتی جالب‌تر وجود دارد: بخشی از میراث فارسی هند امروز اصلاً در هند نیست. کتابخانه بریتانیا بیش از ۱۱ هزار نسخه خطی فارسی نگهداری می‌کند و پژوهش‌های دانشگاهی نشان می‌دهد حدود دو سوم این مجموعه از کتابخانه سابق India Office آمده است؛ یعنی مجموعه‌ای که بخش بزرگی از مواد آن در ارتباط با حضور بریتانیا در شبه‌قاره شکل گرفته بود. این موضوع نشان می‌دهد تولید ادبی و علمی فارسی در هند تا چه اندازه گسترده بوده است. کتابخانه کنگره آمریکا نیز در مجموعه فارسی خود نسخه‌های متعددی دارد که در هند، به‌ویژه در دوره متأخر گورکانی و آغاز استعمار بریتانیا، کتابت شده‌اند. حتی نسخه‌هایی از متون آموزشی وجود دارد که برای آموزش نامه‌نگاری فارسی در هند استفاده می‌شدند. بنابراین وقتی از «میراث زبان فارسی» سخن می‌گوییم، جغرافیای آن را نباید به مرزهای ایران امروز محدود کرد. بخشی از حافظه تاریخی زبان فارسی در پتنا، رامپور، دهلی، حیدرآباد، کلکته و دیگر شهرهای هند باقی مانده و بخشی دیگر از میراث زایای فارسی نیز از شبه‌قاره به کتابخانه‌های لندن و دیگر نقاط جهان منتقل شده است.