مطالعات شبه قاره هند

@indianstudies هند و بازنگری در یک موازنه دشوار جنگ اخیر، صرف‌نظر از نتایج میدانی آن، به یکی از مهم‌ترین آزمون‌های سیاست خارجی هند تبدیل شد. کشوری که طی یک دهه گذشته تلاش کرده بود همزمان روابط راهبردی خود را با آمریکا، اسرائیل، کشورهای عربی و تا حدی ایران حفظ کند، اکنون با این پرسش ینیادین روبه‌رو است که آیا این موازنه همچنان پاسخگوی تحولات پرشتاب منطقه است یا به بازنگری نیاز دارد. در محافل دانشگاهی، اندیشکده‌ها و رسانه‌های هند، اجماع نسبی بر این است که دهلی‌نو بیش از آنکه توانسته باشد بر روند بحران اثر بگذارد، ناچار به مدیریت پیامدهای آن شده است. افزایش بهای انرژی، تهدید امنیت کشتیرانی، نگرانی درباره میلیون‌ها شهروند هندی شاغل در کشورهای خلیج فارس و اختلال در کریدورهای تجاری، همگی نشان دادند که امنیت غرب آسیا مستقیماً با امنیت اقتصادی هند گره خورده است. بخش مهمی از تحلیل‌ها بر این نکته تأکید دارد که هند در سال‌های اخیر روابط خود با آمریکا، اسرائیل و شرکای عرب را به‌طور چشمگیری گسترش داده، اما همزمان از ظرفیت‌های ژئوپلیتیکی ایران فاصله گرفته است. تبعیت از الگوی تحریم آمریکا و کاهش خرید نفت ایران دو نشانه قابل ذکر در این حیطه است. در حالی که ایران برای دهلی‌نو تنها یک شریک انرژی نیست، بلکه جدا از پیوندهای تمدنی و مردمی در گذرگاه تاریخ، حلقه اتصال به آسیای مرکزی، افغانستان و کریدور بین‌المللی شمال–جنوب نیز به شمار می‌رود. در مقابل، بسیاری از تحلیلگران هندی معتقدند مسئله انتخاب میان ایران و اسرائیل نیست، بلکه نبود یک راهبرد منسجم برای خلیج فارس است. از نگاه آنان، هند باید روابط دفاعی و فناوری خود با اسرائیل، مشارکت اقتصادی با کشورهای عربی و تعامل ژئوپلیتیکی با ایران را به‌طور همزمان حفظ کند و از گرفتار شدن در قطب‌بندی‌های منطقه‌ای بپرهیزد. هرچند استمرار توجه و تعامل هند با ایران محل تأمل است. همزمان، بحران اخیر بار دیگر رقابت هند و چین را نیز برجسته کرد. در حالی که بسیاری از اقتصادهای آسیایی از شوک انرژی و اختلال زنجیره تأمین آسیب دیدند، چین با اتکا به ذخایر راهبردی، تنوع‌بخشی به منابع انرژی و توان بالای مدیریت اقتصادی، فشار کمتری را متحمل شد و حتی در برخی حوزه‌ها مزیت رقابتی خود را افزایش داد؛ موضوعی که در رسانه‌ها و اندیشکده‌های هندی به‌عنوان هشداری برای دهلی‌نو مورد توجه قرار گرفته است. درخصوص رقابت هند و پاکستان هم در مطالب دیگر کمابیش گفته شد که پاکستان در نقش‌آفرینی خود و بر سر زبان افتادن «یادداشت تفاهم اسلام‌آباد» به هند هم نیم‌نگاهی داشته است. حال از زاویه دید هند این یعنی کنار رفتن بیشتر هند در مناسبات و مذاکرات و تحولات، موضوعی که بی‌تردید به ويژه از رهگذر رقابت دیرپای دو کشور همیشه در جنگ-رقابت، خوشایند دهلی نیست. برآیند این دیدگاه‌ها نشان می‌دهد که سیاست «موازنه‌گری» یا «چندتعهدی» هند شکست نخورده، اما دیگر به شکل گذشته کارا نیست. پیشتر تصور غالبی وجود داشت که هند با سیاستهایش یک بازیگر صرفا برنده است. امروز باید گفت این برنده ماندن ممکن است با کاهش اثرگذاری فعال به تدریج فرسوده و مستهلک شود. اکنون در فضای کارشناسی هند بیش از هر زمان دیگری بر ضرورت تدوین یک دکترین منسجم تأکید می‌شود؛ راهبردی که بتواند میان الزامات امنیت انرژی، رقابت قدرت‌های بزرگ و حفظ روابط متوازن با همه بازیگران منطقه تعادل برقرار کند و از تبدیل شدن هند به صرفاً پرداخت‌کننده هزینه بحران‌های غرب آسیا بدون نقش‌آفرینی جلوگیری کند.