مطالعات شبه قاره هند

@indianstudies اندر معایب و مزایای میانجیگری پاکستان و شاید عراق؟ پاکستان همزمان با نقش میانجیگری، در حال گسترش همکاری با ایران، تقویت روابط با آمریکا و عربستان و تثبیت جایگاه خود به‌عنوان یک میانجی منطقه‌ای است. در روزهای گذشته اسلام‌آباد از یک سو خواستار دریافت تسهیلات ۱۰ میلیارد دلاری از آمریکا برای تثبیت اقتصاد خود شد؛ از سوی دیگر با ایران بر سر افزایش تجارت به ۱۰ میلیارد دلار، توسعه مرزهای مشترک و اتصال ریلی به توافق رسید. همزمان نیز در بیانیه‌ای رسمی، تهدیدهای انصارالله علیه عربستان و کشتیرانی دریای سرخ را محکوم کرد و اعلام داشت هرگونه تعرض به کشتی‌های پاکستانی، تهدیدی علیه امنیت ملی این کشور تلقی خواهد شد. نشانه‌ای صریح برای پاسداشت همکاری دفاعی با سعودی و در حالی که واکنش‌های ایران به عربستان در دور اخیر جنگ آمریکا علیه ایران محدودتر از گذشته بوده است. در همین حال، عراق نیز وارد میدان دیپلماسی شده است. بر اساس اعلام خبرگزاری رسمی عراق، نخست‌وزیر این کشور در رأس هیأتی بلندپایه به تهران سفر می‌کند تا علاوه بر همکاری‌های گازی، درباره تحولات منطقه رایزنی کند. العربیه مدعی شده واشنگتن از بغداد خواسته برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا نقش میانجی را ایفا کند. بغداد همچنین اعلام کرده سیاستش بر پایه دیپلماسی، بی‌طرفی در منازعات منطقه‌ای و گسترش همکاری‌های اقتصادی است و حتی برای کاهش آثار جنگ بر صادرات نفت خود، مسیرهای جایگزین را با همکاری شرکت‌های آمریکایی دنبال می‌کند. پاکستان تلاش می‌کند از جایگاه میانجی، هم اعتبار سیاسی و هم منافع اقتصادی کسب کند؛ اما همین مسئله، مهم‌ترین محدودیت آن نیز هست. اسلام‌آباد اقتصادی وابسته به حمایت‌های خارجی، روابط راهبردی با چین، پیمان دفاعی با عربستان و نیاز جدی به همکاری با آمریکا دارد. اکنون نیز امیدوار است نقش‌آفرینی دیپلماتیک، مسیر دریافت حمایت‌های مالی واشنگتن را هموارتر کند. در چنین شرایطی طبیعی است که هر تحول منطقه‌ای بر محاسبات این کشور اثر مستقیم بگذارد و استقلال عمل آن به‌عنوان میانجی، همواره محل پرسش باشد. البته این به معنای نادیده گرفتن ظرفیت‌های همکاری با پاکستان نیست. توسعه تجارت، اتصال ریلی، افزایش ترانزیت و ارتقای امنیت مرزهای مشترک، منافعی واقعی و بلندمدت برای ایران و البته پاکستان ایجاد می‌کند و نباید این فرصت‌ها را قربانی بی‌اعتمادی سیاسی کرد. تجربه سال‌های اخیر یک واقعیت را نیز نشان داده است؛ میانجیگری در پرونده ایران، هیچ‌گاه آسان نبوده است. عمان، قطر و اکنون پاکستان هرکدام ناچار بوده‌اند میان روابط خود با تهران، واشنگتن و کشورهای عربی توازن برقرار کنند؛ توازنی که حفظ آن همواره دشوار و پرهزینه بوده است. اگر عراق نیز وارد این مسیر شود، به رغم تجربه تلاش در آشتی‌دادن ایران و سعودی که گره‌اش نهایتا در پکن باز شد، با همان چالش روبه‌رو خواهد شد. بغداد نیز همزمان به روابط با ایران، آمریکا و کشورهای عربی نیاز دارد و در کنار آن باید پیامدهای اقتصادی و امنیتی جنگ، از جمله تهدید صادرات انرژی و فشارهای داخلی را مدیریت کند. بنابراین، عراق نیز مانند پاکستان، عمان و قطر، راهی آسان در پیش نخواهد داشت. میانجیگری در بحران ایران و آمریکا، بیش از آنکه یک دستاورد سیاسی باشد، یک مسئولیت پرهزینه است. پاکستان امروز می‌کوشد از این نقش برای ارتقای جایگاه منطقه‌ای و کسب امتیازات اقتصادی بهره ببرد و عراق نیز احتمالاً با انگیزه‌ای مشابه وارد میدان خواهد شد؛ اما در نهایت، موفقیت هر میانجی به میزان اعتماد دو طرف و توانایی او در حفظ توازن میان منافع متعارض و یافتن یک راه‌حل شدنی و مطلوب دو طرف بستگی دارد. مأموریتی که در شرایط کنونی خاورمیانه، بیش از هر زمان دیگری دشوار است. یادمان نمی‌رود ناخرسندی امارات از پاکستان هزینه اقتصادی آنی برای این کشور پُر شور و اشتیاق به همراه داشت.