املا Имла

نوائی‌ننک ئلیگی دورت یوللغنده چاغلش طابقان حدیث‌ننک مضمونی تزمه‌ده‌گی بر تنکاگه ده صوغلغان : إنْ کَانَ خَاشِعاً کَفَی بِالْمَوْتِ وَاعِظاً ([خدای تعالی‌گه] بوی صونوچی اوچون اولم - ییتارلک بر وعظچیدر) . بلغار (ایدل-اورال) ولایتی ، میلادی ۱۹نچی عصر . تاتارستان ملی موزه‌سی Нәваиның әлеге дүртьюллыгында чагылыш тапкан хәдиснең мәзмуны (мотивы) тезмәдәге* бер тәңкәгә дә сугылган: ان کان خاشعا کفی بالموت واعظا Ин кянә хАшиган кәфа бил-мәүти вАгыйзан. ("[Ходай Тәгаләгә] буйсынучы өчен үлем - җитәрлек бер вәгазьче"). Болгар (Идел-Урал) вилаяте, XIX гасыр. Татарстан милли музее. *Тезмә (русчасы - накосник) - толымга бәйләп куела торган тәңкәләр тезмәсе (шушы рәсемдә әлеге тезмә кызның уң җилкәсенә төшә торган итеп күрсәтелгән). #منابع #صنایعنفیسه

هو العزیز واعظینک بس اتا انا اولومی کیم آلارچا ایرور سنکا ناصح واعظی هم که ایتور و قیلماس ایرور اوّل واعظینک مونکا راجح مشقه العبد عماد الحسنی غفر له Һүвә-л-Газиз Вагыйзың бәс ата-ана үлеме, Кем аларча ирер сиңа насыйх. Вагыйзи һәм гяһ әйтер вә кылмас - Ирер әүвәл вагыйзың моңа раҗих. Мәшакаһу-ль-габд Гыймад әл-Хәсәни - гофирә ләһү. Хәзерге татарчасы: Ул (1) - Газиз! Вәгазьчең, бәс - атаң-анаң үлеме, Чөнки алар шикелле [үтемле] нәсыйхәт бирер. Кайбер вәгазьче әйткәнен үзе үтәмәгәнгә күрә, Беренче вәгазьчең (2) аңа караганда яхшырак. Моны мәшекъ иткән (3) - [Алланың] бәндәсе Гыймад әл-Хәсәни - гөнаһлары [Аллаһы Тәгалә тарафыннан] кичерелсен иде. (1) Ягъни, Аллаһы Тәгалә. (2) Ягъни, үлем. (3) Мәшекъ иткән - язып куйган. منبع #منابع #چغتایچه #نوائی

هو العزیز واعظینک بس اتا انا اولومی کیم آلارچا ایرور سنکا ناصح واعظی هم که ایتور و قیلماس ایرور اوّل واعظینک مونکا راجح مشقه العبد عماد الحسنی غفر له Һүвә-л-Газиз Вагыйзың бәс ата-ана үлеме, Кем аларча ирер сиңа насыйх. Вагыйзи һәм гяһ әйтер вә кылмас - Ирер әүвәл вагыйзың моңа раҗих. Мәшакаһу-ль-габд Гыймад әл-Хәсәни - гофирә ләһү. Хәзерге татарчасы: Ул (1) - Газиз! Вәгазьчең, бәс - атаң-анаң үлеме, Чөнки алар шикелле [үтемле] нәсыйхәт бирер. Кайбер вәгазьче әйткәнен үзе үтәмәгәнгә күрә, Беренче вәгазьчең (2) аңа караганда яхшырак. Моны мәшекъ иткән (3) - [Алланың] бәндәсе Гыймад әл-Хәсәни - гөнаһлары [Аллаһы Тәгалә тарафыннан] кичерелсен иде. (1) Ягъни, Аллаһы Тәгалә. (2) Ягъни, үлем. (3) Мәшекъ иткән - язып куйган. منبع #منابع #چغتایچه #نوائی

شهیدلرننک قان - یاشلری اوستمزگه یاوماس‌مو ؟ مناره‌مز طوریلانور ، ملت اوزی آوماس‌مو ؟ Шәһитләрнең кан-яшьләре Өстебезгә яумасмы? Манарабыз турыланыр, Милләт үзе аумасмы?.. Чыганак

هو العزیز واعظینک بس اتا انا اولومی کیم آلارچا ایرور سنکا ناصح واعظی هم که ایتور و قیلماس ایرور اوّل واعظینک مونکا راجح مشقه العبد عماد الحسنی غفر له Һүвә-л-Газиз Вагыйзың бәс ата-ана үлеме, Кем аларча ирер сиңа насыйх. Вагыйзи һәм гяһ әйтер вә кылмас - Ирер әүвәл вагыйзың моңа раҗих. Мәшакаһу-ль-габд Гыймад әл-Хәсәни - гофирә ләһү. Хәзерге татарчасы: Ул (1) - Газиз! Вәгазьчең, бәс - атаң-анаң үлеме, Чөнки алар шикелле [үтемле] нәсыйхәт бирер. Кайбер вәгазьче әйткәнен үзе үтәмәгәнгә күрә, Беренче вәгазьчең (2) аңа караганда яхшырак. Моны мәшекъ иткән (3) - [Алланың] бәндәсе Гыймад әл-Хәсәни - гөнаһлары [Аллаһы Тәгалә тарафыннан] кичерелсен иде. (1) Ягъни, Аллаһы Тәгалә. (2) Ягъни, үлем. (3) Мәшекъ иткән - язып куйган. منبع #منابع #چغتایچه #نوائی

Мөхтәрәм https://t.me/iske_imla/569 яңа бер постерның барлыкка килүэнә сәбәпче булды, яңа теманы ачарга ярдәм иткәнегезгә зур рәхмәт! "Изге чишмә риваяте". 2026.

منجم قاش و کوزین کوروب ایتور کیم اوشبو ای باشیندا فتنه‌لار بار لطفی (هجری ۹نچی ، میلادی ۱۵نچی عصر) Мөнәҗҗим каш-у күзен күреп әйтер Кем ошбу ай башында фетнәләр бар. Лотфый (XV гасыр) Мөнәҗҗим - астролог Каш-у күзен - кашын һәм күзен Кем - ки Ошбу - бу Шушы икеюллыкның хөләсасы: «Хатын-кызның намәхрәмнәр күзенә чалынган матурлыгы илдә фетнә чыгара ала» #منابع

آیته بیلمگان آوزغه قاراغانده طچه بیلگان کوت یخشیراق . خلق مقالی Әйтә белмәгән авызга караганда тыча белгән күт яхшырак. Халык мәкале #لغات

Рәхмәт, сез биргән сораулар бик урынлы. Аңлаешлырак булсын өчен сорауларыгызга пунктлап, мөмкин кадәр кыска итеп җавап язарга тырыштым: //ул "классик" дидекеңез имлабыз бит гарәп сүзләрен язу өчен генә уңайлы// Гарәп язуы гарәп сүзләрен генә түгел, фарсы һәм күпчелек төрки сүзләрне язар өчен дә уңайлы. Дөрес, сузыкларны бирүдә ияләнмәгән укучы өчен кайбер кыенлыклар чыгарга мөмкин, ләкин алар ике "к": "күнекмә" һәм "контекст" ярдәмендә хәл ителә (хәзерге имлабызда да әллә ни башкача түгел бит). Калган "уңайсызлыклар"ның (шул исәптән Сез китергән "белдерер" сүзенең ике вариантта бирелешенең) анык орфография кагыйдәләренең булдырылуы белән хәл ителә. //Үзебезнең төрки тамырлы сүзләрдә күп бәхәс тудырганга, заманында аннан ризасызлар арткан түгелме// Бер-ике азәрбайҗанлы зыялысыннан һәм Ильминский кебек миссионерлардан башка ризасызлык беркемдә артмаган. 1920 нче елларда имла алыштыруга иң катгый каршы чыгучылар татарлар булган. Татар язуын латинга Мәскәүдән административ басым кулланып генә күчертәләр. //Шул «белдерер» сүзе рәттән килгән өч юлда өч төрле язылган: берсендә блдрр (بلدرر) рәвешендә, икенчесендә – блдүрр (بلدورر), өченчесендә – блдүрүр (بلدورور). Бу наборчының пошмаслыгымы, имла проблемасымы, гомумән, татарның мондый "вак" нәрсәләргә ваемсыз каравымы?// ХХ гасыр башына кадәр татар теленең анык орфография кагыйдәләре булмаган. Аларның булмавында гарәп язуы үзенчәлекләренең "гаебе" зур түгел, төп сәбәпләре башка. Дөрес, наборщиклар ваемсызлыгы факторы да булган, китап наширләре исә тизлек өчен һәм экономия максатыннан еш кына корректорлар хезмәтен кулланмаганнар. ХIХ гасыр ахырыннан башлап татар мәгърифәтчеләре бердәм орфография кагыйдәләрен булдыру турында уйлыйлар, ярдәмлекләр язалар, имла мәсьәләләре каралган мөгаллимнәр съездлары үткәрәләр, ләкин Дөнья сугышы, революция һәм илдәге эчке чуалышлар башлаган эшне җиренә җиткереп эшләп бетерергә мөмкинлек бирмиләр. //Юк, әгәр дә бөтен төркиләр дә (мөселман төркиләр диим инде) дәррәү кубып бер имлага күчәргә кирәк, ул имла теге "классик" имла булсын дисәләр, каршы сүз әйтә алмас идем.// Мөселман төрки дәүләтләрнең гарәп язуына "дәррәү кубып" күчмәвендә (хәлбуки "кайтмавында" дисәк, дөресрәк булыр) сәяси фактор бик зур роль уйный ("ислам көчәю"дән курку, теге яки бу төрки халыкта гарәп имласындагы контентның аз булуы, зыялыларының "зыясыз" булуы һ.б.). Төрки мөселман халыкларының бөтен юньле, классик контенты гарәп имласында язылган, шуның бик күбе татар телендә. Шуңа күрә киң катлау халыкның иске имлада хатасыз укый-яза белүләре мәдәни мирасыбыз белән эзлеклелекне тәэмин итү һәм чит-ятлар дәгъваларыннан яклау юлында мөһим символик акт булып торачак. Әйе, иске имланы киң иҗтимагый әйләнешкә кертү бүген-иртәгә гамәлгә ашырыла торган эш түгел, ләкин әзерлек эшләрен бүген үк башлау мәслихәт.

Яхшы фикер, ләкин ул "классик" дидекеңез имлабыз бит гарәп сүзләрен язу өчен генә уңайлы. Үзебезнең төрки тамырлы сүзләрдә күп бәхәс тудырганга, заманында аннан ризасызлар арткан түгелме? Юк, әгәр дә бөтен төркиләр дә (мөселман төркиләр диим инде) дәррәү кубып бер имлага күчәргә кирәк, ул имла теге "классик" имла булсын дисәләр, каршы сүз әйтә алмас идем. Менә бер ачык мисал. 1906 нчы елда Казанда басылган «Китаб гаҗаиб әл-мәхлукат»ның 3 нче битендә эчтәгеле бирелгән. Эчтәлектәге һәр бүлек диярлек «белдерер» дигән сүз белән килгән. Шул «белдерер» сүзе рәттән килгән өч юлда өч төрле язылган: берсендә блдрр (بلدرر) рәвешендә, икенчесендә – блдүрр (بلدورر), өченчесендә – блдүрүр (بلدورور). Бу наборчының пошмаслыгымы, имла проблемасымы, гомумән, татарның мондый "вак" нәрсәләргә ваемсыз каравымы? Язудагы төрлелеккә рус цензорлары да шаклар ката булган дип укыганым бар. Ягъни ничек инде бер телдә сүзләр төрлечә языла ала? Идел Буе төркиләренең имла мәсьәләсенә игътибарсызлыгы (диимме) Урта Азия галимнәре тарафыннан да әйтелә (Нәҗип). Мондый фикерләрне укуы бик күңелсез. Проблеманың бүген дә дәвам итүе икеләтә (бәлки унлата) күңелсез.

Күреп торабыз, имлабызны латинга һәм кириллга алыштыру күп буш бәхәсләр тудырган һәм тудыра тора. Йөзебезне классик имлабызга - Тукай, Әмирханнар имласына кайтуга таба тоту мәслихәт, дигән фикер бар.

کلاسیک یازوومزغه قاراغان قای بر صوراولر هم جوابلر Классик язуыбызга караган кайбер сораулар һәм җаваплар:

Рәхмәт, сез биргән сораулар бик урынлы. Аңлаешлырак булсын өчен сорауларыгызга пунктлап, мөмкин кадәр кыска итеп җавап язарга тырыштым: //ул "классик" дидекеңез имлабыз бит гарәп сүзләрен язу өчен генә уңайлы// Гарәп язуы гарәп сүзләрен генә түгел, фарсы һәм күпчелек төрки сүзләрне язар өчен дә уңайлы. Дөрес, сузыкларны бирүдә ияләнмәгән укучы өчен кайбер кыенлыклар чыгарга мөмкин, ләкин алар ике "к": "күнекмә" һәм "контекст" ярдәмендә хәл ителә (хәзерге имлабызда да әллә ни башкача түгел бит). Калган "уңайсызлыклар"ның (шул исәптән Сез китергән "белдерер" сүзенең ике вариантта бирелешенең) анык орфография кагыйдәләренең булдырылуы белән хәл ителә. //Үзебезнең төрки тамырлы сүзләрдә күп бәхәс тудырганга, заманында аннан ризасызлар арткан түгелме// Бер-ике азәрбайҗанлы зыялысыннан һәм Ильминский кебек миссионерлардан башка ризасызлык беркемдә артмаган. 1920 нче елларда имла алыштыруга иң катгый каршы чыгучылар татарлар булган. Татар язуын латинга Мәскәүдән административ басым кулланып генә күчертәләр. //Шул «белдерер» сүзе рәттән килгән өч юлда өч төрле язылган: берсендә блдрр (بلدرر) рәвешендә, икенчесендә – блдүрр (بلدورر), өченчесендә – блдүрүр (بلدورور). Бу наборчының пошмаслыгымы, имла проблемасымы, гомумән, татарның мондый "вак" нәрсәләргә ваемсыз каравымы?// ХХ гасыр башына кадәр татар теленең анык орфография кагыйдәләре булмаган. Аларның булмавында гарәп язуы үзенчәлекләренең "гаебе" зур түгел, төп сәбәпләре башка. Дөрес, наборщиклар ваемсызлыгы факторы да булган, китап наширләре исә тизлек өчен һәм экономия максатыннан еш кына корректорлар хезмәтен кулланмаганнар. ХIХ гасыр ахырыннан башлап татар мәгърифәтчеләре бердәм орфография кагыйдәләрен булдыру турында уйлыйлар, ярдәмлекләр язалар, имла мәсьәләләре каралган мөгаллимнәр съездлары үткәрәләр, ләкин Дөнья сугышы, революция һәм илдәге эчке чуалышлар башлаган эшне җиренә җиткереп эшләп бетерергә мөмкинлек бирмиләр. //Юк, әгәр дә бөтен төркиләр дә (мөселман төркиләр диим инде) дәррәү кубып бер имлага күчәргә кирәк, ул имла теге "классик" имла булсын дисәләр, каршы сүз әйтә алмас идем.// Мөселман төрки дәүләтләрнең гарәп язуына "дәррәү кубып" күчмәвендә (хәлбуки "кайтмавында" дисәк, дөресрәк булыр) сәяси фактор бик зур роль уйный ("ислам көчәю"дән курку, теге яки бу төрки халыкта гарәп имласындагы контентның аз булуы, зыялыларының "зыясыз" булуы һ.б.). Төрки мөселман халыкларының бөтен юньле, классик контенты гарәп имласында язылган, шуның бик күбе татар телендә. Шуңа күрә киң катлау халыкның иске имлада хатасыз укый-яза белүләре мәдәни мирасыбыз белән эзлеклелекне тәэмин итү һәм чит-ятлар дәгъваларыннан яклау юлында мөһим символик акт булып торачак. Әйе, иске имланы киң иҗтимагый әйләнешкә кертү бүген-иртәгә гамәлгә ашырыла торган эш түгел, ләкин әзерлек эшләрен бүген үк башлау мәслихәт.

Яхшы фикер, ләкин ул "классик" дидекеңез имлабыз бит гарәп сүзләрен язу өчен генә уңайлы. Үзебезнең төрки тамырлы сүзләрдә күп бәхәс тудырганга, заманында аннан ризасызлар арткан түгелме? Юк, әгәр дә бөтен төркиләр дә (мөселман төркиләр диим инде) дәррәү кубып бер имлага күчәргә кирәк, ул имла теге "классик" имла булсын дисәләр, каршы сүз әйтә алмас идем. Менә бер ачык мисал. 1906 нчы елда Казанда басылган «Китаб гаҗаиб әл-мәхлукат»ның 3 нче битендә эчтәгеле бирелгән. Эчтәлектәге һәр бүлек диярлек «белдерер» дигән сүз белән килгән. Шул «белдерер» сүзе рәттән килгән өч юлда өч төрле язылган: берсендә блдрр (بلدرر) рәвешендә, икенчесендә – блдүрр (بلدورر), өченчесендә – блдүрүр (بلدورور). Бу наборчының пошмаслыгымы, имла проблемасымы, гомумән, татарның мондый "вак" нәрсәләргә ваемсыз каравымы? Язудагы төрлелеккә рус цензорлары да шаклар ката булган дип укыганым бар. Ягъни ничек инде бер телдә сүзләр төрлечә языла ала? Идел Буе төркиләренең имла мәсьәләсенә игътибарсызлыгы (диимме) Урта Азия галимнәре тарафыннан да әйтелә (Нәҗип). Мондый фикерләрне укуы бик күңелсез. Проблеманың бүген дә дәвам итүе икеләтә (бәлки унлата) күңелсез.

دوستلر بلان یازشو :

ملیت : ملیلك ، ملتچیلك ، جنسلك ، قوملك ، بر دینده بولوچیلق . تاتارلرده ملیت روحی سونگان . МИЛЛИЯТ: Миллилек, милләтчелек, җенеслек, кавемлек, бер диндә булучылык. Татарларда миллият рухы сүнгән. (Җантүрин С. Лөгать. Уфа, 1911). #لغات

ХАКИМ: хөкем итүче, казый. Милләт-е хакимә - башка кавемне үз кул астына кертеп хөкем итеп торучы милләт. Руслар милләт-е хакимә; татарлар милләт-е мәхкүмә. (Җантүрин С. Лөгать. Уфа, 1911). #لغات

ملت : بر دین و مذهبده بولغان خلق ، بر نسلدن تارالغان جماعت . ابراهیم پیغمبر ملتی ، اسلام ملتی . تاتار ملتی . МИЛЛӘТ: Бер дин вә мәзһәбтә булган халык, бер нәселдән таралган җәмәгать. Ибраһим пәйгамбәр милләте, Ислам милләте. Татар милләте. (Җантүрин С. Лөгать. Уфа, 1911). [Җантүрин сүзлегендә "милләт" кәлимәсенең һәм иске мөселман аңламы ("бер дин вә мәзһәбтә булган халык"), һәм мөселман аңламына һич туры килмәгән ХХ йөз башы Аурупа аңламы ("бер нәселдән таралган җәмәгать") китерелә.] #لغات

بو کون‌ننک اوچ سوزی :

قزان گوبیرناسی بیردی‌بک چاللیسی آولی امامی عبد الولی عبد الکریموف بلان جماعتی عین جمال حسین قزی . رسام: قارل غون . ۱۸۶۲نچی یل Казан губирнасы Бирдебәк Чаллысы (Бирдебәк) авылы имамы Габделвәли Габделкәримов белән җәмәгате Гайниҗамал Хөсәен кызы. Рәссам: К. Гун. 1862 ел. «Карл Гун. Художник и этнограф» (Алабуга, 2023) китабыннан. #صنایعنفیسه