املا Имла

قریم خانی دولت گرای خان‌ننک کرمشا اسملی براوگه منک آقچه‌لق سالیانه (یللق ژالوانیه) بیلگولاوی طورنده یرلیغی. ۹۸۴\۱۵۷۶ یل. یرلیغ صارمان دیگان اورونده اصدار ایتلگان. Кырым ханы Дәүләтгәрәй ханның Кәрәмша исемле берәүгә мең акчалык сальйанә (бер еллык жалования) билгеләве турында ярлыгы. 984/1576 ел. Ярлык Сарман дигән урында исдар ителгән (чыгарылган). #منابع

قزق اوچون روس «ایسکی املاچی»لرندن برسی‌ننک «نرسه‌گه کیرک اول روس ایسکی املاسی» موضوعلی یازماسینه صلطامالر قویام (بیریده هم بیریده). یازماسنده بزننک اشمزگه ده یارارلق قای بر دلیللر کیتورلگان . آیتورگه کیرک که، روس تلی سویوچیلری اوچون روس ایسکی املاسی ذاتلی بر اویونچق بولسه، بزننک اوچون ایسکی املامزنی قوللانو آنا تلمزننک یوغاری مدنیت، فن، اولوشچه دین تلی بولارق کیله‌چگن تأمین ایتو چاره‌لرندن برسیدر . Кызык өчен рус "иске имлачы"ларыннан берсенең "нәрсәгә кирәк ул рус иске имласы" мәүзуглы язмасына сылтамалар куям. Язмасында безнең эшебезгә дә ярарлык кайбер дәлилләр китерелгән. Әйтергә кирәк ки, рус теле сөючеләре өчен рус иске имласы затлы бер уенчык булса, безнең өчен иске имланы куллану ана телебезнең югары мәдәният, фән, өлешчә дин теле буларак киләчәген тәэмин итү чараларыннан берсе. #خیالات‌ـ‌وـ‌احتمالات

امانت #لغات

Мөхтәрәм тел фәггальләре (активистлары) укучыларына татарча сүгенү эвфемизмнары темасы аңлатканнарын күргәч, Э.В.Грунинаның госманлы төрек теле дәреслегендәнәге бер хикәячек исемә төште. Анда хаким (судья) надан бер әби белән мөхавәрәдә (диалогта) мәгълүм төрки фигыль урынына مع الصابرین "мәгас-сабирин" ("[Аллаһы Тәгалә] сабыр итүчеләр белән") гыйбарәсен куллана*. Бүгенге төрекләрдә бу гыйбарә бармы икән? Димәк, ХХ йөз башында төрекләр сүгенү җәһәтеннән Идел-Урал мөселманнарына караганда әдәплерәк булганнар 🙂 *"Бакара" сүрәсенең يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ ۚ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ аятеннән соңгы ике сүз.

اوق آتدم - اویغه توشدی کوگارچین آندین اوچدی کیرک سوُی، کیرک سوُیمه - کونکولم سینکا توشدی (بورونغی یردن) Ук аттым - уйга* төште, Күгәрчен андин очты. Кирәк сөй, кирәк сөймә - Күңелем сиңа төште. (Борынгы җырдан) *Уйга - уйсулыкка. #منابع

اوق آتدم - اویغه توشدی کوگارچن آندین اوچدی کیرک سوُی، کیرک سوُیمه - کونکولم سینکا توشدی (بورونغی یردن) Ук аттым - уйга төште, Күгәрчен андин очты. Кирәк сөй, кирәк сөймә - Күңелем сиңа төште. (Борынгы җырдан) #منابع

الحمد (فاتحه) سوره‌سی . نستعلیق خطی . خطاط: میر عماد الحسنی "Әлхәм" ("Фатиха") сүрәсе. Нәстәгъликъ хатты. Хаттат: Мир Гыймад әл-Хәсәни (1554-1615). Чыганак

Иске имлабызда сүз башында яки уртасында торган П авазы язуда гадәттә ب яки پ хәрефләре белән белдерелгән (بشرمک/پشرمک пешермәк, تابشورمق тапшырмак). Чагатай имласында исә сүз башында/уртасында килгән П авазы кайвакыт ف хәрефе ярдәмендә белдерелгән (فشرمک пешермәк, تافشورمق тапшырмак). Мондый күренеш, сирәк булса да, иске имлабызда да очрый икән. 1880 нче елда Казанда чыккан "Касыйдәтел-бөрдә" басмасының кереш өлешендә "сыйпады" сүзе صیفادی дип язылган. Кайбер очракларда, икенче фотодагы кебек, гарәп сүзләрендәге "Б/П" авазы да "ف" хәрефе ярдәмендә белдерелә: مصباح الدین (Мисбахеддин) урынына مصفاح الدین дип язылган. Боларны кагыйдә буларак тәкъдим итү өчен түгел, белеп торыйк дип кенә яздым. #منابع

Киләчәктә татар теле сакланып калса, аның, алман теленең кебек үк, "гади татарча" һәм "мөтәрәккый татарча" дигән ике сәвиягә (дәрәҗәгә) бүленүе муафыйк күрелә. Гади татарча: кирил/латин әлифбасында язылган гади сүзләрдән оештырылган кыска җөмләләр. Куллану даирәсе: татар телен өйрәнә башлаучылар һәм аны яхшы белмәүчеләр, классик татар имласын танымаучылар, башлангыч сыйныф укучылары. Мөтәрәккый (стандарт, алгарышлы) татарча: классик татар имласында язылган, гарәп һәм фарсы сүзләре чагыштырмача күп булган озын һәм катлаулы җөмләләр. Куллану даирәсе: фән, мәдәният, мәктәпләрнең урта һәм өлкән сыйныфлары, югары уку йортлары. "Татар телен күбрәк кеше өйрәнсен өчен аны гадиләштерергә кирәк" һәм "гадилек - ул примитивлык һәм юньле контент булдыра алмау" дигән капма-каршы позицияләр арасында була ала торган [вакытлы] компромисс. Әлеге һомогеник диглоссиянең 1) мәгълүм телнең татар теленә басымын тәмам юк итмәсә дә, җиңеләйтә алачагында, 2) татар телен башка телләр тарафыннан фән һәм югары культура өлкәләреннән кысырыклап чыгаруын булдырмау өчен шартлар тудыра алачагында иманыбыз камил. Мөтәрәккый татарча, революциягә кадәр Оренбург Мәхкәмә-и Шәргыясендә кулланылган ләһҗә шикелле үк, Идел, Урал һәм Себер төрки мөселманнарының гомум ләһҗәсе буларак каралган очракта, бүгенге татар телен генә түгел, бәлки башкорт, нугай һ.б. телләрне саклап калу һәм үстерү чарасы булып хезмәт итә алыр иде, дип уйлыйбыз. https://t.me/iske_imla/541

نصر من الله و فتح قریب ( «صف» سوره‌سی، ۱۳نچی آیت ) نصرت و یاردم خدای تعالی‌دن ، یعنی قریش مشرکلرینه غالب بولورسز ، هم یقین بولغوچی بر فتح ، یعنی تیز زمانده مکه شهرینی فتح قیلورسز و آلورسز . (محمد صادق الایمانقلی . تسهیل البیان فی تفسیر القرآن) Насром-минә-Ллаһ вә фәтхен кариб. ("Сафф" сүрәсе, 13 нче аять) Носрәт вә ярдәм Ходай Тәгаләдән (ягъни Корәеш мөшрикләренә галиб булырсыз) һәм якын булгучы бер фәтех (ягъни тиз заманда Мәккә шәһәрене фәтех кылырсыз вә алырсыз). (Мөхәммәдсадыйк әл-Иманколый. Тәсһилел-бәян фи тәфсирел-Коръән) چغاناق #تفاسیر

جانیمداغی جیم ایکی دالینک‌غه فدا آندین الفی تازه نهالینک‌غه فدا نونی داغی عنبرین هلالینک‌غه فدا قالغان ایکی نقطه ایکی خالینک‌غه فدا ( میر علیشیر نوایی ) العبد علی رضا العبّاسی غفر ذنوبه "Җан"ымдагы "җим" ике далыңга фида, Андын "әлиф"е тазә ниһалыңга фида, "Нун"ы дагы ганбәрин һилалыңга фида, Калган ике нокта ике халыңга фида. (Мир Галишир Нәваи) [Хаттат:] Галириза әл-Габбаси. "Җан" сүзендәге "җим" хәрефе ике "дал" хәрефенә охшаган ике күкрәгеңә фида, Андан "әлиф"е яшь үсентедәй зифа буеңа фида, "Нун"ы дагын ганбәр кебек хуш исле, айдай йөзеңә фида, Калган ике нокта* ике миңеңә** фида. * Калган ике нокта - "җан" сүзендәге "җим" хәрефе астындагы бер нокта һәм "нун" хәрефе өстендәге бер нокта. ** Ике миңеңә - сөйгән ярның йөздәге кечкенә миң фарсы һәм төрки әдәбиятларында матурлык билгесе саналган. چغاناق #منابع #چغتایچه #نوائی

ئلیگی هنگامه‌ده تلگه آلنغان بوتون تیزیسلر بزننک اوچون ده آکتوال. Әлеге әңгәмәдә телгә алынган бөтен тезислар безнең өчен дә актуаль.

Бу постка караган комментлар бүлеген ялгыш юк иттем. Комментлар булса, шушы пост астында языгыз.

خیالات و احتمالات کیله‌چکده تاتار تلی‌ننک، المان تلی‌ننک کبک اوک،  «عادی تاتارچه» هم «مترقّی تاتارچه» دیگان ایکی سویه‌گه (درجه‌گه) بولونووی احتمال، دیب اویلایم. - عادی تاتارچه: لاتین\کیریل الفباسنده یازلغان عادی سوزلردن اویوشدرلغان عادی جمله‌لر. استعمال دائره‌سی: تاتار تلن اوگرنه باشلاوچیلر هم آنی یخشی بلماوچیلر، مکتبلرننک باشلانغچ صنفلر اوقوچیلری. - مترقی تاتارچه: کلاسیک تاتار املاسنده یازلغان، عرب هم فارسی سوزلری چاغشدرماچه کوب بولغان اوزون هم قاتلاولی جمله‌لر. استعمال دائره‌سی: فن، مدنیت، مکتبلرننک اورتا هم اولکان صنفلری، یوغاری اوقو یورتلری. "Татар телен күбрәк кеше өйрәнсен өчен аны гадиләштерергә кирәк" һәм "гадилек - ул примитивлык һәм юньле контент булдыра алмау" дигән капма-каршы позицияләр арасында була ала торган (вакытлы) компромисс. #خیالات‌ـ‌وـ‌احتمالات

ملی املامز روحی قبله‌مز Милли имламыз - рухи кыйбламыз کتبهُ رَعْویل

«شوره‌لی»نی ایسکی املاده رستم افندی عمرانف حاضرلادی. قاناللرینه رحم ایتکز: "Шүрәле"не иске имлага Рөстәм әфәнде Гыймранов хәзерләде. Каналларына рәхим итегез: https://t.me/sehifeleribiz https://t.me/turki_tatar https://t.me/turki_sesler