Беларускі інстытут публічнай гісторыі

Навязванне «духоўных каштоўнасцяў» не вырашае рэальных праблем у грамадстве 3 верасня Міністэрства інфармацыі падпісала абноўленае пагадненне з Беларускай Праваслаўнай Царквой. Паводле яго, належыць выхоўваць моладзь праз СМІ і супрацьдзейнічаць уплыву замежных выданняў. Таксама падтрымаюць выданне кніг, «насычаных духоўным сэнсам і якія адлюстроўваюць каштоўнасці, што культывуюцца ў беларускім грамадстве». Спецыялістка па камунікацыях Прадстаўніцтва па нацыянальным адраджэнні лічыць, што падпісанае пагадненне сведчыць пра далейшае зрастанне дзяржаўнага апарату і афіцыйнай царквы ў адзіным ідэалагічным полі. Паводле яе, рэжым адкрыта выкарыстоўвае аўтарытэт царквы як інструмент кантролю над свядомасцю грамадства, асабліва моладзі. Што не так? Дэклараваная мэта — «супрацьдзеянне знешнім уплывам» — фактычна азначае ўсталяванне дадатковай сістэмы цэнзуры і манаполіі на вызначэнне таго, што лічыцца «каштоўным» і «духоўным». Спекуляцыі пра «знікненне інтэрнэту» і веру толькі ў «напісанае слова» паказваюць жаданне ізаляваць беларускае грамадства і навязаць яму адзіны «правільны» духоўны код. Беларусь ідзе шляхам Расеі, дзе РПЦ мае ўплыў на ўсе сферы жыцця — ад адукацыі і культуры да палітыкі і прыватных выбараў грамадзян. Гэта супярэчыць нават Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь, дзе замацаваныя свабода слова, сумлення і выбару. Свабода сумлення — гэта свабода веравызнання, а на практыцы дзяржава надае прывілеі толькі адной канфесіі — БПЦ, якая цяпер разам з дзяржаўнымі СМІ будзе вызначаць, якія каштоўнасці «правільныя». Улады дэманізуюць «заходнія каштоўнасці». Але што гэта азначае на справе? Пад ударам апынаюцца дэмакратыя, свабода слова, гендарная роўнасць, правы ЛГБТК+ людзей, права выбару ў асабістым жыцці, змяняльнасць улады і павага да грамадзянскай супольнасці — усё тое, што робіць грамадства адкрытым і сучасным. Замест абароны грамадзян дзяржава навязвае шаблоны, якія выключаюць і дыскрымінуюць тых, хто жыве і думае інакш. Такі падыход стварае небяспечныя тэндэнцыі. Напрыклад, у сувязі з законамі аб «прапагандзе ЛГБТ» і дыскусіямі пра childfree пад пагрозу трапляюць усе сферы жыцця беларусаў. Чалавек можа быць фактычна «выключаны» з грамадства, калі ён не адпавядае навязанай мадэлі — напрыклад, не можа мець дзяцей нават з-за бясплоднасці. А як трэба? Навязванне «духоўных каштоўнасцяў» не вырашае рэальных праблем у грамадстве. Па афіцыйнай статыстыцы, у Беларусі ўзровень разводаў адзін з самых высокіх у Еўропе (кожны другі шлюб распадаецца). Гэта сведчыць, што праблема не ў недахопе патрыятычнай рыторыкі, а ў адсутнасці рэальнай падтрымкі сем’яў. Акрамя таго, Беларусь сутыкаецца з сур’ёзным адтокам насельніцтва: штогод дзясяткі тысяч грамадзян вымушаныя з’язджаць у пошуках бяспекі і магчымасцяў. Дзяржава ж замест рашэння праблемы эміграцыі вінаваціць «замежныя ўплывы». Замест забаронаў і цэнзуры патрэбныя сістэмныя меры і праца з грамадскасцю, у тым ліку праз культуру і адукацыю: – павага да агульначалавечых каштоўнасцяў — правоў чалавека, гендарнай роўнасці і свабоды выбару; – эканамічная і псіхалагічная падтрымка сем’яў; – даступная адукацыя для бацькоў; – сучаснае сэксуальнае асветніцтва для дзяцей і дарослых; – адкрыты грамадскі дыялог пра будучыню краіны. Нельга казаць пра развіццё культуры і духоўнасці праз забароны і кантроль. Яны раскрываюцца толькі ў прасторы свабоды, дыялогу і разнастайнасці. @revivalbelarus

Як выглядаў першы зроблены ў Беларусі кампутар Па гэта паведамляецца ў апошнім нумары часопіса «Наука и инновации». У 1986 годзе Навукова-даследчы інстытут электронных вылічальных машын у Мінску скончыў распрацоўку першай персанальнай ЭВМ – ПЭВМ ЕС-1840 (на здымку). Першы персанальны кампутар у Беларусі пачалі выпускаць на Мінскім вытворчым аб’яднанні вылічальнай тэхнікі. Да 1989 года было выпушчана каля 7 тысяч адзінак мадэлі. ЕС-1840 меў прадукцыйнасць у 1 мільён аперацый у секунду, аператыўную памяць да 256 КБ і знешнюю на 2 гнуткіх магнітных дысках. Кампутар складаўся з 5 незалежных блокаў: працэсара, дыскавых назапашвальнікаў, манітора, клавіятуры і прылады для друку. Кампутарная мыш не прадугледжвалася. Усяго да 1991-га ў БССР было выраблена больш за 100 тысяч персанальных ЭВМ, што істотна перавышала прадукцыйнасць іншых аналагічных прадпрыемстваў СССР. Аднак гэтыя мадэлі – клоны персанальных кампутараў IBM – адставалі ад замежных аналагаў на некалькі гадоў.

3 верасня 1927 года нарадзіўся Алесь Адамовіч - беларускі пісьменнік і грамадскі дзеяч, ветэран вайны. Адзін з першых падняў у літаратуры тэму Чарнобыльскай катастрофы.

50 гадоў таму пачаў працу Інстытут культуры Інстытут культуры пачаў сваю працу ў Мінску ў верасні 1975-га. Ад пачатку ў ім было ўсяго два факультэты – бібіліятэчны і сацыякультурнай дзейнасці (на іх былі пераведзены студэнты з Педагагічнага інстытута і Тэатральна-мастацкага інстытута). Першы месяц заняткі праходзілі на Кірава, пакуль студэнты дапамагалі навесці парадак у новым будынку на Рабкораўскай, 17 (на здымку) – яго ўрачыстае адкрыццё адбылося 6 кастрычніка. З'яўленне Інстытута культуры ўмацавала пазіцыі беларускай культуры і спрыяла развіццю нацыянальнай свядомасці. Першы рэктар – пісьменнік Алесь Петрашкевіч, другі – літаратуразнавец Нічыпар Пашкевіч, трэці – культуролаг Віктар Пузікаў. За час працы вну яго дыпломы атрымалі больш за 40 тысяч маладых спецыялістаў. На сёння Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт культуры і мастацтваў вядзе падрыхтоўку на чатырох факультэтах па больш, чым дзясятку спецыяльнасцей. Сярод вядомых выпускнікоў – Іван Кіручук, Сяргей Міхалок, Алег Хаменка ды інш.

У Гомелі з'явіўся сквер Ратавальнікаў – адзіны ў Беларусі Нядаўна ў абласным цэнтры на Рэчыцкім праспекце побач з абласным упраўленнем Міністэрства на надзвычайных сітуацыях урачыста адкрылі сквер Ратавальнікаў. У яго цэнтры – трохметровая бронзавая скульптура ратавальніка з дзіцем і шчанюком лабрадора на руках. На адкрыцці ўгадалі па адвагу і гераізм пажарных і ратавальнікаў, праяўленыя ў гады Вялікай Айчыннай вайны і пры ліквідацыі наступстваў Чарнобыльскай катастрофы. У скверы таксама закладзены камень, на месцы якога пазней з'явіцца скульптурная кампазіцыя «Памяць героям Чарнобыля». Сквер Ратавальнікаў у Гомелі – пакуль адзіны ў Беларусі. Нагадаем, што ў 2019 годзе ў Мінску на Гарадскім Вале з'явілася скульптура пажарнага пачатку XX стагоддзя – каля Музея пажарнай справы. У 2022-м у сталіцы ўсталявалі помнік ратавальнікам, якія загінулі пры выкананні службовага абавязку, – каля Універсітэта грамадзянскай абароны.

Быў і гумар. Пра што сведчаць надпісы-­графіці ў полацкай Спаса-Праабражэнскай царкве Пра надпісы, зробленыя ў перыяды Сярэднявечча і Новага часу, піша Іна Калечыц у апошнім нумары часопіса «Весці НАН». Аналіз паказвае: аўтараў графіці больш цікавілі рэаліі жыцця, якія існавалі побач: святары, якія служылі ў манастыры, ігуменні, якія яго ўзначальвалі. Нават інфармацыя пра смерць караля Казіміра падаецца ў сувязі з прыездам яго сына ў Полацк. Большасць графіці пакінута не ў алтарнай частцы, а на слупах царквы, дзе надпісы маглі прадрапаць клірашане, манахіні або прыхаджане. Верагодна, большасць пакінулі, усё ж такі, шкаляры, адзначае Іна Калечыц, якая нядаўна выдала кнігу пра Спаса-Праабражэнскую царкву. Пра адно з графіці, зробленых у XV стагоддзі, гісторык піша: «А вось на хорах згадванне дыякана суправаджаецца негатыўным падтэкстам... Слова «дыякан» тлумачыць гумарыстычны малюнак, на якім ёсць выява дыякана – зверху, а ўнізе – чалавека, які цягне да яго рукі. Малюнак перакрэслены» (на ілюстрацыі).

📚 Ініцыятыва MALDZIS выкупіла кнігу «Вялікае майстэрства артылерыі» Казіміра Семяновіча Ініцыятыва MALDZIS выкупіла франкамоўнае выданне «Вялікае майстэрства артылерыі, частка першая» («Artis Magnae Artilleriae pars prima») Казіміра Семяновіча, надрукаванае ў Амстэрдаме ў 1651-ым годзе. Гэтая праца, напісаная рукою беларуса, — помнік навуковай і вайскова-тэхнічнай літаратуры сусветнага значэння, паведамляецца на сайце ініцыятывы.

Упершыню кніга «Вялікае майстэрства артылерыі, частка першая» выйшла ў свет у Амстэрдаме ў знакамітым выдавецтве Яна Янсана (Johannes Janssonius) у 1650-ым годзе на лацінскай мове.

Падрабязней. 🔗 Па гэтай спасылцы адкрыецца без VPN.

Пачатак вышэй Каму і навошта спатрэбілася стварэнне гравюры? На думку гісторыка Наталлі Сліж, выявы замовіла атачэнне Жыгімонта Аўгуста, каб данесці інфармацыю да заходнееўрапейскіх эліт пра падзеі ў ВКЛ і займець сярод іх хаўруснікаў падчас Лівонскай вайны. На думку гісторыка Алеся Перагудава, не выключана, што гравюра была створана на замову палякаў, зацікаўленых у аб’яднанні Літвы з Польшчай (ужо ў 1569-м здарылася Люблінская ўнія). Магчыма, замоўца быў зацікаўлены ў прасоўванні «несамастойнага» іміджу княства, залежнага ад Польскай Кароны. У любым выпадку стварэнне гравюры з дыпламатычнымі сустрэчамі высокага ўзроўню падкрэслівалі значнасць Гродна. У 1575 годзе ў «Атласе гарадоў зямнога свету» выява была апублікавана ў спрошчаным выглядзе. Гродна падавалася як другі па значнасці горад у ВКЛ (панарама Вільні была надрукавана ў наступным томе) і з улікам усіх апублікаваных тамоў увайшло ў спіс некалькіх сотняў галоўных гарадоў сярэднявечнага свету.

Як Гродна ў Сярэднявеччы трапіла ў атлас галоўных гарадоў свету – разам з Рымам і Іерусалімам 450 гадоў таму ў Кёльне выйшаў другі том Civitates orbis terrarum, «Атласа гарадоў зямнога свету». У выданні ўтрымлівалася 59 гравюр мясцін, сярод якіх былі Дамаск, Александрыя, Іерусалім, Нюрнберг, Рым, Масква, а таксама Гродна (на ілюстрацыі). Як беларускі горад трапіў у Атлас? Малюнак зрабіў Ганс Адэльгаўзер, нямецкі мастак, які некаторы час працаваў у Парыжы і быў запрошаны на нашыя землі каралём Жыгімонтам Аўгустам. Малюнак ён зрабіў з натуры ў 1567-м у Гродна, дзе праходзіў агульналітоўскі сойм з мэтай падрыхтоўкі да чарговага этапу Лівонскай вайны з Маскоўскай дзяржавай. У ліпені сюды прыбыла пасольства Івана Жахлівага, што паказана на малюнку (як і прыезд турэцкіх, валашскіх і татарскіх паслоў). Але тыя перамовы не мелі плёну. У 1568-м малюнак Ганса Адэльгаўзера ў Нюрнбергу перанёс на медную гравюру даўжынёй каля метра Маціус Цюндт – з назвай «Сапраўднае апісанне горада Гродна ў Літве»). Працяг ніжэй

Археолагі састарылі Мінск на 70 гадоў. Падчас раскопак на поўдні сталіцы Беларусі была вызначаная дакладная дата, калі вакол тагачаснага горада на рацэ Менка пачаў будавацца мур, — гэта 997 год. “Мы цалкам даследавалі ўсю канструкцыю сцяны і яе далейшы лёс. І дзякуючы дэндрахраналагічнаму аналізу атрымалі дакладную дату, калі гэтая сцяна пачала ўзводзіцца. Гэта быў 997 год. Пачалі секчы дубы, звазіць і майстраваць гэты мур. Гэты год можна лічыць датай заснавання горада. Горад гэты, безумоўна, з'яўляецца летапісным Менскам на рацэ Менка”, — сцвярджае археолаг Андрэй Вайцяхоўскі, які кіруе раскопкамі. Пазней Менск быў разбураны — і адбудаваны на Свіслачы, крыху на поўнач ад сваёй калыскі. А на гэтым месцы была ўзведзеная сядзіба. Навукоўцы прадставяць свае высновы гарадскім уладам. Менавіта ад іх залежыць, ці будзе год заснавання горада перанесены афіцыйна.

Як у падручніках Беларусі, Украіны і Расіі адрозніваюцца погляды на Старажытнарускую дзяржаўнасць Пра гэта піша расійскі гісторык Дзмітрый Сялькоў у адным з леташніх нумароў «Весніка Удмурцкага ўніверсітэта». У падручніках РФ і Беларусі погляды на з'яўленне старажытнарускай дзяржаўнасці вельмі падобныя, адзначае ён. Адзінае значнае адрозненне – у беларускіх падручніках адным з цэнтраў нароўні з Кіевам і Ноўгарадам называецца Полацк (на здымку – помнік князю Усяславу Брачыславічу). Ва ўкраінскіх жа падручніках дзяржаўнасць пачынаецца не з Рурыка, а з Аскольда і Дзіра, г.зн. яна развіваецца без значнага варажскага ўплыву. У расійскіх і, радзей, беларускіх падручніках асноўныя «пераломныя моманты» – рэформы Вольгі і прыняцце хрысціянства пры яе ўнуку Уладзіміру Святаславічу. Ва ўкраінскіх этапы развіцця да праўлення Уладзіміра – чарада рэформаў. Больш за тое, Старажытная Русь («Русь-Украіна») прэзентуецца як цэнтралізаваная дзяржава і, радзей, як імперыя. А таксама як «першая ўкраінская дзяржава» ў гісторыі.

📅 25 жніўня 1991 года Вярхоўны Савет надаў Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце статус канстытуцыйнага закона. Сябра нашага Інстытута, палітолаг Андрэй Казакевіч тлумачыць, чаму гэтая дата можа прэтэндаваць на статус Дня Незалежнасці Беларусі - поруч з 25 сакавіка і 27 ліпеня. 🎥 Цалкам дыскусію пра тое, якая дата найбольш вартая адзначэння як Дзень Незалежнасці, можна паглядзець тут.

Па-англійску выйшла дакументальная кніга «Беларусь: твары супраціву» У выдавецтве Academic Studies Press (ЗША) выйшаў зборнік «Belarus – Faces of Resistance». Кніга змяшчае інтэрв'ю (у тым ліку з Алесям Бяляцкім), матэрыялы круглых сталоў і выстаў, прысвечаных сітуацыі ў Беларусі да, падчас і пасля пратэстаў 2020 года. Зборнік павінен дапамагчы міжнароднай супольнасці зразумець сутнасць беларускіх падзей: іх гісторыю, кантэкст, дынаміку, глабальную ўзаемасувязь, а таксама іх наступствы і ўплыў. У кнізе – аповеды ўдзельнікаў, экспертаў-назіральнікаў, мастакоў, палітыкаў і навукоўцаў рэгіёна, якія разважаюць пра падзеі ў розных формах. Рэдактар кнігі – Вольга Салаўёва (даследніца славянскай літаратуры ва Універсітэце Мікалая Каперніка ў Торуні). Сярод аўтараў – Дэвід Марплз (Універсітэт Альбэрты) і драматург Андрэй Курэйчык.

Вы только посмотрите, СКОЛЬКО ЛЮДЕЙ было возле Площади!

Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча выкладае свой архіў у сеціва Архіў сучаснага Віленскага беларускага музея ахоплівае перыяд за 1890-1950 гады. У сеціва ўжо выклалі 711 асобнікаў: гэта калекцыі паштовак, карэспандэнцыя, канспэкты, дзённікі, зборы гістарычных фотак, карціны, вышыванкі, малюнкі, малы пабытовы друк – рэцэпты, квіткі, кветкі, квітанцыі, ўлёткі, і таксама віленскія кнігі і часопісы 1920-1940 гадоў (гэтая частка праекта выкананая разам з kamunikat.org, кнігі выкладаюцца і на сайце фонда). Гэта буйная частка ад усяго запланаванага падчас праекта лічбавання «Баркулаб». Чытаць на сайце або без VPN.

Веткаўскі музей пасля чыстак шукае новых навуковых супрацоўнікаў Аднаму з вядучых беларускіх музеяў бракуе прафесійных навукоўцаў, здольных працягваць працу з унікальнай спадчынай беларускага стараабрадніцтва і традыцыйнай нацыянальнай культуры, піша @shtodzien. https://nashaniva.com/375138 Без VPN — https://bit.ly/nashaniva#/375138

Куды падзеўся «плаваючы чыгуначнік» з Баранавіч? Месяц таму ў сеціве завірусілася відэа з «плаваючым чыгуначнікам»: у Баранавічах скульптура літаральна паплыла па адной з цэнтральных вуліц з-за моцнай залевы. Што цяпер з інсталяцыяй? Варта патлумачыць, што скульптура чыгуначніка з’яўляецца частка выставы-інсталяцыі «Горад працоўнай славы 1941 - 1945 гг.». Чым было выклікана прысваенне Баранавічам гэтага абсурднага звання наш канал ужо тлумачыў. На момант залевы выстава з фігурамі прадстаўнікоў працоўных прафесій знаходзілася ля ЗАГСа. Абсурднае рашэнне мела абсурдны працяг – адна з скульптур «паплыла». Аднак затым выставу «Горад працоўнай славы 1941 - 1945 гг.» перанеслі да чыгуначнага Палескага вакзала (не блытаць з Цэнтральным вакзалам). Улады патлумачылі гэта тым, што на новым месцы з выставай зможа пазнаёміцца больш людзей. У фотарэпартажы мясцовай раёнкі фігуры чыгуначніка не відаць. Аднак карыстальнікі TikTok канстатуюць: «плаваючы чыгуначнік» знайшоў спакой ля Палескага вакзала (на ілюстрацыі).

Гісторыя аднаго страйку 30-гадовай даўніны Трыццаць гадоў таму ў краіне прайшоў страйк работнікаў Менскага метрапалітэна, які ўпершыню ў гісторыі постсавецкай Беларусі быў жорстка задушаны сілавымі метадамі. Нагодай стала па распараджэнні дырэктара аб адменене надбавак за безаварыйную працу і абразанне прэмій. Спачатку былі ўгаворы вярнуцца на працу, потым пайшлі пагрозы аб звальненнях, затым прыбылі амапаўцы і пачаліся разгоны акцый, а следам – пайшлі звальненні. А яшчэ пад канец стачкі ўлады сабралі штрэйкбрэхераў – чыгуначных машыністаў з усёй Беларусі, а таксама прывезлі інструктараў з Расеі. А 21 жніўня 1995 года ўказам Лукашэнкі была прыпынена дзейнасць Свабоднага прафсаюза і першаснай прафсаюзнай арганізацыі ў метрапалітэне. Цяжка сёння сабе ўявіць, што арганізатары страйку прафсаюзныя лідэры Генадзь Быкаў і Мікалай Канах атрымалі ўсяго па 10 содняў адміністрацыйнага арышту, а Уладзімір Макарчук - 15 содняў. «Салідарнасць» узгадвае, як улады пачалі пераходзіць ад перамоваў – да дубінак.