Bütöv Azərbaycan Tarixi🇦🇿𒀭

Bu gün malazgird savaşının ildönümü və anadolunun qapıları türklərə açılan gündür. Malazgirt Zəfəri Anadolunun siyasi və demoqrafik tarixində mühüm dönüş nöqtəsi hesab olunur. Qələbədən sonra türklərin Anadoluda məskunlaşması və bölgədə siyasi hakimiyyətlərinin möhkəmlənməsi sürətlənib. Bu hadisə sonrakı dövrlərdə Anadolu Səlcuq dövlətinin yaranması və bölgədə türk siyasi varlığının güclənməsi üçün mühüm zəmin yaradıb. 🇦🇿🇹🇷 Bizi izləyin https://t.me/MutluTurkum

🔺 Britaniyanın Məkkə hakimi (Şerif Hüseyn Haşimi) vasitəsilə Azərbaycan və Krım türklərini Osmanlıya qarşı qaldırmağa çalışdığı zaman!   1918-ci il 3 yanvar tarixli məktub: Təklif olunur ki, biz Ərəbistan padşahını Qafqaza (Azərbaycan,   Dağıstan,Çeçenistan) təsirli bir nümayəndə heyəti göndərməyə təşviq edək. Bu heyət oradakı bütün müsəlmanlardan və Krımdan müqəddəs yerlərin Osmanlı yoxsulluğundan azad edilməsi üçün ərəblərin mübarizəsinə kömək istəməli və onları müharibəyə davam etməyə və Qafqaz cəbhəsində mümkün qədər çox türkü saxlamağa təşviq etməlidir. ✍️ yurdumuz1 🇦🇿🇹🇷 Bizi izləyin https://t.me/MutluTurkum

🔴 Nuru Paşa – Bakının xilaskarı Nuru Paşa, Ənvər Paşanın (Osmanlı İmperiyasının hərbi naziri) qardaşı və Qafqaz İslam Ordusunun komandanı olaraq, 26 avqust 1918-ci ildən 14 sentyabr 1918-ci ilədək davam edən Bakı döyüşündə iştirak etmiş və Bakını bolşevik qüvvələrinin və erməni hərbi dəstələrinin nəzarətindən azad etməyə nail olmuşdur. Bu döyüşdə Qriqori Korganovun komandanlığı altında bolşevik qüvvələri, general Dakuçayev və polkovnik Avetisovun rəhbərliyi altında erməni silahlı qüvvələri Qafqaz İslam Ordusuna qarşı döyüşürdülər. Bundan əlavə, Britaniya imperiyasının tərkibində olan Yeni Zelandiya, Kanada və Avstraliya əsgərlərindən ibarət qüvvələr general Lionel Dunstervilin komandanlığı ilə döyüşə qoşulmuş, Ağ Ordu da ruslara və erməni qüvvələrinə yardım göstərmişdi. Lakin yerli əhalinin geniş dəstəyi sayəsində Nuru Paşa Britaniya qüvvələrini geri çəkilməyə məcbur etmişdir. Bakı azad edildikdən sonra Osmanlı qoşunlarının bir hissəsi Dağıstanın da rus işğalından azad edilməsi uğrunda mübarizəyə qoşulmuşdur. Bakı döyüşündə Qafqaz İslam Ordusu təxminən 2 min şəhid vermiş, onların 1130 nəfəri Osmanlı türkü olmuşdur. Ruhları şad olsun!

🔺 Dr. Hüseyn Məhəmmədzadə ( "Düzgün" ) — Tehranda tanınmış türk dili və ədəbiyyatı tədqiqatçısı ▪️Hüseyn Məhəmmədzadə Sədiq, türk dili və ədəbiyyatı sahəsində tanınmış yazıçı və tədqiqatçı, xəstəlik səbəbilə 2022 - ci ilin 24 Avqust tarixində Tehranda dünyasını dəyişib. O, fəaliyyətinə Təbrizdə nəşr olunan "Hünər və İctimaiyyət" həftəlik əlavəsində, "Məhdi Azadi" qəzetində başlamış, daha sonra 1350 və 1360-cı şəmsi illərdə “Yoldaş”, "İnqilab Yolunda", “Yeni Yol", "Bülleten" kimi nəşrləri və "Səhənd" həftəlik əlavəsini təsis etməklə fəaliyyətini davam etdirmişdir. "Səhənd" "İttilaat" qəzetinin xüsusi əlavəsi idi. Dr. Sədiqin çoxsaylı əsərləri vardır. Bunlar arasında Məhəmməd Füzulinin farsca və türkcə külliyyatının tərtib və nəşri, Babayırk Quşçuoğlunun divanı, Əmir Əlişir Nəvainin əsərləri, Əbülqasım Nəbatinin divanı, İmadəddin Nəsiminin divanı, Qəribi Təbrizinin divanı, Şeyx Səfiəddin Ərdəbilinin "Qara Məcmuə"si, eləcə də çoxsaylı şeir və məqalə toplularını qeyd etmək olar. O, həmçinin Əmir Əlişir Nəvainin əsərlərini tərtib və nəşr etdiyinə görə Özbəkistan Respublikasının Dostluq medalı ilə təltif edilmişdir.

📌24 Avqust - Hüseyn Məhəmmədzadə Sədiqin (Düzgün ) vəfatının ildönümüdür. Gəlin, onun həyat və fəaliyyəti ilə yaxından tanış olaq⤵️ https://t.me/yurdumuz1

https://www.clubhouse.com/i/%D8%A7%D9%81%D8%B3%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A2%D8%B0%D8%B1%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%AC%D8%A7%D9%86-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D8%B1%D8%AD%DB%8C%D9%85-%D8%A2%DA%A9-%D8%A8%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%82-%D8%AC%D9%84%D8%B3%D9%87-%DB%B6%DB%B1/UvarOsX2 Bir saat sonra

📆 Tarixdə bu gün 🇦🇿 2000-ci ilin 22 avqustunda Azərbaycanın 2-ci prezidenti Əbülfəz Elçibəy müalicə aldığı Türkiyədə dünyasını dəyişir. Nəşi Bakıya gətirilən Bəy on minlərlə insanın iştirakı ilə 1-ci Fəxri Xiyabanda torpağa tapşırılır. 🇦🇿@MutluTurkum

Səcdəgah etmişdi eşq əhli qaşın mehrabını, Qılmadan xeyli-məlaik səcdeyi-Adəm hənuz. ( Həkim Məhəmməd Füzuli )

#Məscid #Əştərçan #İsfahan şəhərindəki Cümə məscidinin heyrətamiz mehrabı, şübhəsiz ki, dünyanın ən gözəl mehrablarından biridir və Təbrizli memarların əsərlərindən hesab olunur. Bu tikili 715-ci hicri / 1315-ci miladi ildə iki təbrizli memar və sənətkar tərəfindən inşa edilmişdir. Binanın şimal girişinin üzərindəki kitabəyə əsasən, məscidin memarı və kaşı ustaları Ustad Əhməd ibn Məhəmməd və Hacı Məhəmməd Qəttai Təbrizi olmuşdur. Bu abidə Elxanilər dövrünün möhtəşəm memarlıq nümunələrindən biridir. Məscidin xarici görünüşünə diqqətlə baxdıqda firuzəyi rəngli kaşı işləmələrini görmək mümkündür. Bu rəng son dərəcə valehedicidir. Firuzəyi rəng, yəni turkuaz, türk memarlığında xüsusi və mühüm yer tutur. Bunun ən möhtəşəm nümunələrindən biri Təbrizdəki Göy məsciddir. Elxanilər dövrünə aid olan bu abidə "İslam dünyasının firuzəsi" ləqəbi ilə tanınır.

▪️ Druvilin səyahətnaməsi, Qaspar Druvil, səh. 11 "Azərbaycan vilayəti digər vilayətlərdən qat-qat daha çox əhalisi olan bir vilayətdir." ▪️ Arazın şimalının Azərbaycana aid olmadığını iddia edən qərəzli şəxslərin diqqətinə: Druvilin verdiyi məlumata görə, Azərbaycanın sərhədləri Gürcüstana qədər uzanırdı və indiki Ermənistanın paytaxtı olan İrəvan Azərbaycanın üç mühüm hərbi şəhərindən biri və onun müdafiə mərkəzlərindən biri hesab olunurdu.

Səltuqnamə «Səltuqnamə» oğuz türklərinin — Türkiyə və Azərbaycan türklərinin — ortaq dini-qəhrəmanlıq dastanlarından biri və xalq ədəbiyyatının qiymətli nümunəsidir. Bu əsər XIII əsrdə Anadoluda, Rumelidə və digər bölgələrdə İslam dininin yayılması uğrunda mübarizə aparmış alp ərən Sarı Saltuqla bağlı əfsanə və rəvayətlərin toplanması nəticəsində meydana gəlmiş və türk xalqlarının kollektiv yaddaşında özünəməxsus yer tutmuşdur. XV əsrdə Osmanlı sultanı II Mehmed Fatehin oğlu Cəm Sultanın göstərişi ilə Əbülxeyr adlı müəllif müxtəlif bölgələrdə Sarı Saltuq haqqında dolaşan rəvayətləri toplayaraq üç cildlik «Səltuqnamə» əsərini tərtib etmişdir. Əsərdə qəhrəmanın doğumundan şəhidliyinə qədər olan həyatının mühüm məqamları, eləcə də İslam dininin yayılması uğrunda apardığı mübarizələr işıqlandırılır. Sarı Saltuq Anadolu, Rumeli, Fransa, Misir, Türküstan və digər ölkələri fəth edir, saysız-hesabsız qəhrəmanlıq nümunələri göstərir və getdiyi hər yerdə İslam bayrağını uca tutur. Bu dastanda real tarixi məkan və şəxsiyyətlərlə yanaşı, əfsanəvi məkanlar və obrazlarla da qarşılaşırıq. Əsərin dili xalq danışıq dilinə yaxın olmaqla yanaşı, bəzi məqamlarda «Dədə Qorqud kitabı»nın dilini də xatırladır.

📌 Xan Balıq — Xəzər xaqanlığının şəhərlərindən biri Xan Balıq Xəzər xaqanlığının şəhərlərindən biri olmuşdur. Bir çox alim hesab edir ki, bu şəhər Xəzər xaqanlığının paytaxtı İtil şəhərinin şərq hissəsi idi. Çünki Volqa çayının Xəzər dənizinə töküldüyü yerdə yerləşən İtil şəhəri üç fərqli hissədən ibarət olmuşdu. Onlardan birində hakim təbəqə və xaqan yaşayırdı. Xan Balıq isə türkcədə "xanın şəhəri" və ya "xaqanın şəhəri" mənasını verir. Bununla belə, bəzi tədqiqatçılar onu İtil şəhərindən ayrı bir şəhər hesab etmişlər. Müsəlman tədqiqatçıların mənbələrində, o cümlədən IX əsrdə yaşamış İbn Xordadbeh və İbn Rüstənin əsərlərində ərəb dilinin qaydalarına uyğun olaraq bu şəhərin adı Xamlic və ya Həmlıc formasında qeyd edilmişdir. Şəhər Xəzər xaqanlığının ən mühüm dəniz və çay limanlarından, eləcə də ölkənin əsas ticarət mərkəzlərindən biri olmuşdur. İsfahanlı böyük coğrafiyaşünas İbn Rüstənin mənbəsində Xamlic (Xan Balıq), Xəzər xaqanlığının digər şəhərlərindən biri olan və Xan Balığın yaxınlığında yerləşən Sarışın (Sarı şəhər) ilə birlikdə qeyd edilir. Qərdizi isə bu iki şəhərin adını Sarşən və Xənbəl formasında vermişdir. İkinci ad Xamlic sözünün həqiqi tələffüzünə daha yaxın hesab olunur. İbn Xordadbehin məlumatına görə, Xamlic şəhəri Xəzər dənizinə tökülən bir çayın deltasında yerləşirdi və şimal ölkələrindən Cürcana gedən ticarət yolunun son məntəqəsi idi. Şimal ölkələrinin, o cümlədən rus tacirləri burada Xəzər hökmdarına mallarının 10 faizi miqdarında vergi ödəyirdilər. İbn Xordadbehə görə, Xamlic Xəzər xaqanlığının əsas şəhəri idi. Öz dövründə dünyanın ən böyük tacirləri hesab olunan yəhudi Rədanilərin Çinə gedən ticarət yolu da buradan keçirdi. Bir neçə dil bilən Rədanilər cənubdakı müsəlman ölkələri ilə şimaldakı Avropa və şərqdəki Çin arasında daim hərəkətdə idilər. Onların ticarəti yalnız mallarla məhdudlaşmır, insan alverini, o cümlədən qul ticarətini də əhatə edirdi. İbn Xordadbeh həmçinin bildirir ki, rus tacirləri də yəhudi Rədanilər kimi öz mallarını Xamlic limanına gətirirdilər. Buradan Xəzər dənizi vasitəsilə cənub bölgələri ilə ticarət əlaqələri qururdular və mallarına görə burada 10 faiz vergi ödəyirdilər. Xan Balıq və ya ərəb mənbələrindəki adı ilə Xamlic, Suriyanın Münbiç şəhərindən olan ərəb şairi Əbu Übadə əl-Buhturinin şeirlərində Abbasi xilafətinin türk sərkərdəsi, Xəzər türkü İshaq ibn Kündacik ibn Urxur əl-Xəzərinin doğulduğu yer kimi də qeyd olunur. O, əsir götürüldükdən sonra Abbasilərin xidmətinə daxil olmuşdu. Peter Benjamin Golden kimi bəzi tarixçilər isə Xan Balığı Volqa deltasında yerləşən ayrıca bir şəhər hesab edirlər; onların fikrincə, Xan Balıq İtil şəhərinin bir hissəsi deyildi. Bu fikir əsasən onunla əlaqələndirilir ki, İbn Xordadbehin əsərində Xamlic paytaxt kimi göstərilmir. Bundan əlavə, əl-Müqəddəsi, «Hüdud əl-Aləm» və digər bəzi mənbələrdə Xamlic İtil şəhəri ilə eyni vaxtda ayrıca şəhər kimi qeyd edilir. Halbuki Xamlic İtilin bir hissəsi olsaydı, onun ayrıca qeyd edilməsinə ehtiyac olmayacağı düşünülür. Əl-Müqəddəsi yazır:

> «Xəzər xaqanlığının paytaxtı İtildir. Onun mühüm şəhərləri isə Bulqar, Səməndər, Suvar, Beyqənd (Bey-Kənd?), Kəşvə, Xamlic (Xan Balıq), Bələncər və Bay-Dav (Bay Dağ? Bəy Dağ?)dır.»

Bununla belə, Xamlicin (Xan Balığın) İtil şəhərinin bir hissəsi olması ehtimalı da mümkündür.

Qara göl və ya «Qaragöl» türklər arasında yer adlarının ən geniş yayılmış nümunələrindən biridir və demək olar ki, bütün şəhərlərdə bu adda bir yerə rast gəlmək mümkündür. Sarıgöl, Şorgöl və Göygöl də göl və bataqlıqlar üçün geniş yayılmış adlardır. Lakin bunların heç biri Qaragöl adı qədər çox təkrarlanmır. Ən məşhur Qaragöllərdən biri Özbəkistanda yerləşir və "Qaragöl qoyun cinsi" də öz adını həmin ərazidən götürür. Qaragöl qoyununun dərisindən hazırlanan papaq bir zamanlar Qacar şahları və şahzadələrinin istifadə etdiyi, onların mülkiyyətində olan qiymətli geyim əşyalarından biri idi. Bu gözəl və bahalı papağı almaq hər kəsə nəsib olmurdu. Çünki papaqlar qıvrım, parlaq, məxmər kimi yumşaq və özünəməxsus dalğalara malik, xırda və incə tüklərdən ibarət xüsusi qoyun dərisindən hazırlanırdı. Bu papaq hakimiyyət və qüdrət rəmzlərindən biri hesab olunurdu. Hətta xaqan da، tac taxmağa ehtiyac olmadığı vaxtlarda Qaragöl papağından istifadə edirdi. Müasir dövrün liderləri arasında Sovet İttifaqının rəhbəri Leonid Brejnev bu papağı öz hakimiyyətinin və nüfuzunun simvolu hesab edirdi. Bizim dövrdə isə Əfqanıstan prezidenti Həmid Kərzai Qaragöl papağından istifadə edirdi. İbrahimsavalan

Türk memarlığı, Azərbaycanın güneyi, TƏBRİZ