İbrahim Nebioglu

NEYROTEXNOLOGİYADA YENİ ERA: Çin Maskın Monopoliyasına Son Qoyur? Pekində keçirilən Zhongguancun Forumunda təqdim edilən "Neucyber" adlı beyin-kompüter interfeysi (BCI) qlobal texnologiya arenasında kartların yenidən paylanmasına səbəb olub. “Beijing Xinzhida Neurotechnology” tərəfindən tamamilə yerli imkanlarla hazırlanan bu implant meymunlar üzərində uğurla sınaqdan keçirilərək, heyvanın düşüncə gücü ilə robot qolunu hərəkət etdirməsini təmin edib. Bu hadisə neyrotexnologiya sahəsində ABŞ-ın və xüsusilə İlon Maskın Neuralink şirkətinin mütləq liderliyini ciddi şəkildə sual altına qoyur. Ekspertləri düşündürən ən böyük sual isə budur: Çin bu yarışda Maskı geridə qoya bilərmi? Hazırkı mərhələdə İlon Maskın Neuralink layihəsi praktiki tətbiq baxımından hələ də bir addım öndə hesab olunur. Belə ki, Neuralink artıq insan sınaqlarına başlayıb və ilk pasiyent Noland Arbo beyninə yerləşdirilən çip vasitəsilə düşüncə gücü ilə kompüter siçanını idarə edir, virtual şahmat oynayır. Çinin "Neucyber" layihəsi isə hələlik laboratoriya şəraitində, primatlar üzərində sınaqdan keçirilir və insan üzərində sınaqlar üçün tənzimləyici icazələrin alınması mərhələsindədir. Buna baxmayaraq, texnoloji göstəricilər baxımından Çin aradakı uçurumu demək olar ki, tamamilə qapadıb. "Neucyber" 1000 kanallı yüksək ötürücülü siqnal oxuma qabiliyyətinə və beynə zərər verməyən unikal çevik mikro-ipliklərə malikdir. Bu göstəricilər onun həm qəbul etdiyi məlumatın həcmi, həm də bioloji uyğunluq baxımından Neuralink ilə tam eyni liqada yarışdığını süfr edir. Çinin bu amansız yarışda Maskı qabaqlamaq imkanlarını qiymətləndirərkən üç kritik faktoru nəzərə almaq lazımdır: bürokratik çeviklik, qlobal istehsalat gücü və dövlət resursları. İlk növbədə, ABŞ-da fəaliyyət göstərən Neuralink layihəsi FDA (Qida və Dərman İdarəsi) kimi olduqca sərt və uzunmüddətli kliniki sınaq protokolları ilə mübarizə aparmaq məcburiyyətindədir. Bu tənzimləyici maneələr Maskın innovasiya sürətini əhəmiyyətli dərəcədə ləngidir. Çində isə beyin-kompüter interfeysləri birbaşa Sənaye və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyi tərəfindən "gələcəyin kritik milli texnologiyası" elan edildiyi üçün tibbi və texnoloji sınaqlar dövlət səviyyəsində sürətləndirilmiş yaşıl dəhlizlərlə təmin olunur. Bu bürokratik sərbəstlik Çinə insan sınaqları mərhələsinə keçdikdən sonra çox qısa zamanda kütləvi klinik məlumat toplamaq üstünlüyü qazandıracaq. İkinci mühüm faktor Çinin unikal istehsalat ekosistemidir. Mask mikroçiplərin, sensorların və implantasiya robotlarının kütləvi istehsalı zamanı qlobal tədarük zənciri böhranları və yüksək xərclərlə qarşılaşa bildiyi halda, Çin dünyanın əsas istehsal mərkəzi kimi bu komponentləri daxili bazarda həm daha ucuz, həm də ağlasığmaz dərəcədə sürətlə istehsal etmək gücünə malikdir. Texnologiya tibbi tətbiq üçün tam təsdiqləndiyi an, Çin onu bir neçə ay ərzində minlərlə xəstəxanaya çatdıra bilər. Nəhayət, maliyyə və strateji planlaşdırma baxımından Neuralink özəl investorlardan və Maskın şəxsi kapitalından asılı olan bir startap modelidir. Çinin neyrotexnologiya proqramı responds isə Pekin bələdiyyəsinin nəhəng fondları, dövlət elmi institutları və universitetlərin sinergiyası ilə limitsiz şəkildə maliyyələşdirilir. Bu, layihənin iqtisadi böhranlardan və ya birjalardakı dalğalanmalardan təsirlənmədən uzunmüddətli inkişafını təmin edir. Hərçənd ki İlon Mask insan üzərində uğurlu sınaqlarla hələ ki birinciliyi əlində saxlayır, Çinin nümayiş etdirdiyi bu dövlət səviyyəli mobilizasiya neyrotexnologiya sahəsində ABŞ monopoliyasının sonuna yaxınlaşdığımızı göstərir. Qarşıdakı illərdə kiber-tibb və beyin-kompüter interfeysləri sahəsində Şərq və Qərb arasında reallaşacaq rəqabət, təkcə iflic xəstələrinin müalicəsində deyil, həm də süni intellektlə insan beyninin simbiozunda yeni bir mərhələnin başlanğıcı olacaq. @ibrahim_nebioglu

🤖 "Süni intellekt düşmən deyil. Düşmən – ona atəş açmağı əmr edən insanlardır". Google-un keçmiş innovasiya rəhbəri Mo Qavdatdan şok proqnozlar! O deyir ki, 2038-ci ilə qədər sağ qalsaq, hər şey super olacaq – tam bir bolluq utopiyası. Amma o ilə qədər olan 10 il qorxulu keçəcək. Why? Çünki: 💸 Müharibə ucuzlaşıb: İndi bir ölümcül zərbə cəmi $20,000-dır. Kütləvi qətllərin qiyməti düşüb. 📉 İşsizlik dalğası: 2028-ə qədər bəzi sahələrdə iş yerlərinin 30%-i silinəcək. 👁️ Gizli izləmə: OpenAI insanları güdmək üçün 500 milyon dollarlıq müqavilə bağlayıb, Anthropic isə etikaya görə imtina edib. Bəs biz nə edək? 3 qızıl qaydanı unutmayaq: 1️⃣ Sİ-dən qorxmayaq, onu özümüzə köməkçi edək. 2️⃣ Eşitdiyimiz səsə, gördüyümüz hər videoya dərhal inanmamayaq (Deepfake dövrüdür!). 3️⃣ İnsani münasibətləri və empatiyanı inkişaf etdirək, çünki robotlar bunu bacarmır. @ibrahim_nebioglu

QORXUNUN YENİ ÜZÜ Alber Kamyu "Üsyankar insan" (L’Homme révolté, 1951) adlı fəlsəfi və siyasi essesində belə yazırdı: “On yeddinci əsr riyaziyyat əsri, on səkkizinci – fizika, on doqquzuncu – biologiya, iyirminci əsr isə qorxu əsri idi”. Kamyu hər əsrin yalnız elmi istiqamətini deyil, həm də onun ruhunu müəyyənləşdirməyə nail olub. XVII əsr insanın dünyanı rəqəmlərlə anlamaq cəhdi idi. Rene Dekart koordinat sistemini qurdu, Qotfrid Leybnist və İsaak Nyuton sonsuzluğun hesabını yaratdılar. İnsan ilk dəfə kainatın xaos yox, nizam üzərində qurulduğuna inanmağa başladı. XVIII əsr təbiətin qanunlarını açmağa yönəldi. Nyuton mexanikasının təsiri fizikanı yeni mərhələyə çıxardı; eksperimental elm daha sistemli və dəqiq xarakter aldı. İnsan təbiəti yalnız müşahidə etmir, onu izah etməyə başlayırdı. XIX əsr isə insanı özünə qaytardı. Çarlz Darvin canlı həyatın mənşəyinə başqa gözlə baxdı, biologiya insanın köklərini araşdırmağa başladı, genetikanın ilk toxumları səpildi. Sonra XX əsr gəldi. İnsan ilk dəfə başa düşdü ki, ona ən böyük təhlükə təbiətdən yox, elə insanın özündən gəlir. İki dünya müharibəsi, milyonlarla insanın ölümü, konslagerlər, atom bombaları, totalitar sistemlər... Kamyu buna görə XX əsri qorxu əsri adlandırırdı. O zaman insan nədən qorxduğunu, təhlükənin harada olduğunu bilirdi. Siren səsləri eşidilirdi, bombalar görünürdü, düşmənin adı vardı. Bütün bunları düşündükcə beynimdə bir sual dolaşırdı: Kamyu bu gün yaşasaydı, XXI əsr haqqında nə deyərdi? Çünki ilk baxışda bizim əsr qorxu əsrinə yox, tərəqqi əsrinə bənzəyir. İnsan Ayın səthinə qayıtmağa hazırlaşır, süni intellekt saniyələr içində kitablar yazır, kvant hesablamaları haqqında danışılır, tibbdə dünən mümkünsüz görünənlər gerçəyə çevrilir. Lakin tərəqqi həmişə qorxunu azaltmır. Bəzən onu daha da dərinləşdirir. Çünki XXI əsrin qorxusu əvvəlkilərdən fərqlidir. Bu dəfə qorxu maska taxıb. Əvvəllər qorxu qəfil gəlirdi. Müharibə başlayırdı, insanlar gizlənirdi. Təhlükə yaxınlaşırdı və insan reaksiya verirdi. İndi isə qorxu ani hadisə deyil; daimi vəziyyətə çevrilib. Səhər yuxudan oyanan insan telefonunu açır və günə böhran xəbərləri ilə başlayır. İqlim dəyişiklikləri, iqtisadi qeyri-sabitlik, müharibələr, viruslar, süni intellekt, məlumat oğurluqları, siyasi gərginliklər... Bir vaxtlar qorxu hadisə idi. İndi isə fon səsidir. Elə bir fon səsi ki, artıq onu hiss etmirik. Çünki onun içində yaşayırıq. Ən qəribəsi isə odur ki, insan artıq həyatı üçün deyil, mənası üçün qorxmağa başlayıb. Əvvəllər insan işini itirməkdən qorxurdu, indi isə özünü itirməkdən qorxur. Sosial şəbəkələr insanı qəribə bir yarışın iştirakçısına çevirib. Hər kəs görünmək istəyir, hər kəs təsdiq olunmaq istəyir, hər kəs başqalarının həyatına baxaraq özünü ölçür. İnsan artıq başqaları ilə yaşamır; başqalarının gözündə yaşamağa başlayır. Bir vaxtlar insan “Mən kiməm?” deyə soruşurdu. İndi isə “Mən kifayət qədər görünürəmmi?” deyə sual edir. Bu sual daha təhlükəlidir. Çünki birincisi mənanı axtarırdı, ikincisi isə təsdiqi. Süni intellekt də qorxunun başqa üzünü yaradıb. İnsan birdən-birə özündən soruşmağa başlayıb: “Mənim yerim haradadır?” Robotlar bizim əllərimizi yox, bəlkə də beynimizi əvəz etməyə başlayır. Texnologiya insanı fiziki əməkdən azad edir, amma başqa bir sual yaradır: Əgər maşın düşünürsə, onda insanı fərqli edən nədir? Bəlkə XXI əsrin ən böyük qorxusu də məhz budur: İnsan öz yerini itirməkdən qorxur. Mənə elə gəlir ki, Kamyu bu gün yaşasaydı, XXI əsrə sadəcə "texnologiya əsri" deməzdi. Ola bilsin belə yazardı: “XX əsrdə insan ölməkdən qorxurdu. XXI əsrdə isə insan özünü itirməkdən qorxur" Çünki qorxu dəyişib. O artıq ucadan danışmır. Tanklarla gəlmir. Bağırmır. Sadəcə içimizdə səssiz yaşayır. Və bəlkə də bu əsrdə insanın əsas mübarizəsi dünyanı dəyişmək deyil, öz daxilində insan olaraq qalmaqdır. Çünki qorxuya qalib gəlmək onu məhv etmək deyil. Qorxuya baxıb yenə də insan qala bilməkdir. @ibrahim_nebioglu

Bir dairənin anatomiyası

Aristotel Yuliy Sezar Makedoniyalı İskəndər Nyuton Leonardo da Vinci Mikelancelo Motsart Darvin Bethoven Napoleon Puşkin Nitşe Tolstoy Kafka Şopen Rahmaninov Toulouse Lautrec Nikola Tesla Mahatma Gandi Çerçill Nil Armstrong Pikasso Ronald Reygan Bill Klinton Barak Obama Bill Geyts Solaxaylar, həm də dahi solaxaylar. Həqiqətən də solaxaylar fərqlidirlər, tanıdığım az sayda solaxaylardan bilirəm onların qeyri-adi və zəkalı olduqlarını... https://t.me/ibrahim_nebioglu

SHAZAM Musiqi texnologiyasında sehrin adı Bəşəriyyətin musiqi ilə qurduğu bağ tarix boyu dəyişib. Əvvəllər bir mahnını tapmaq üçün günlərlə radio dinləyir, musiqi mağazalarını gəzirdik. Bu gün isə rəqəmsal əsr bizə tək bir düymə ilə saniyələr içində musiqinin kimliyini tapmaq lütfünü bəxş edib. Shazam-dan istifadə edirsizmi? Bəzən səs-küylü bir kafedə, radioda ya da küçədə çox gözəl bir musiqi eşidirik. Amma onun adını və ifaçısını bilmirik. O anda köməyimizə “Shazam” çatır. Bu proqram ətrafdakı səsi telefonla dinləyir və cəmi bir neçə saniyəyə həmin mahnını tapır. İstehlakçı üçün sehrli bir köməkçi kimi görünən bu sistemin arxasında, əslində çox mükəmməl bir riyazi və texnoloji alqoritm dayanır. Sehrin Arxasındakı Elm: Sistem Necə İşləyir? Texniki tərəfdən baxsaq, “Shazam”ın iş prinsipi təmiz rəqəmsal musiqişünaslıqdır. Proses dörd sadə addımla baş verir: Səsin Tutulması (Spektroqram): Telefonun mikrofonu ətrafdakı səsi qəbul edir və onu spektroqrama (səsin tezliklərini göstərən xüsusi şəkil) çevirir. Ulduz Xəritəsinin Yaradılması: Alqoritm fondakı kənar səs-küyləri silir. Yalnız ən pik, yəni ən uca nöqtələri saxlayır. Beləcə mahnının yalnız bənzərsiz nöqtələrdən ibarət "ulduz xəritəsi" yaranır. Kafedəki uğultunun axtarışa mane olmamasının sirri budur. Rəqəmsal Barmaq İzi (Xəş kod): Bu nöqtələr cütlərə bölünərək qısa "kodlar" (barmaq izləri) yaradır. Bir mahnıda minlərlə belə iz olur. Milyonların İndekslənməsi: Sistem milyonlarla mahnını tək-tək dinləmir. O, sadəcə verilənlər bazasından "Bu barmaq izi hansı mahnıda var?" deyə soruşur. Bu səbəbdən 100 mahnı ilə 100 milyon mahnı arasında axtarış etmək eyni qısa vaxtı aparır. Rəqəmsal SMS-dən Apple İmperiyasına Bu gün vizual və interaktiv tətbiq kimi tanıdığımız “Shazam”, əslində rəqəmsal sənayenin ən qədim oyunçularındandır. 1999-cu ildə dörd dost tərəfindən qurulan şirkət, hələ smartfonların olmadığı 2002-ci ildə Böyük Britaniyada fəaliyyətə başlayıb. O dövrdə insanlar telefondan "2580" nömrəsini yığır, telefonu musiqiyə tutur və 30 saniyə sonra zəng qapanırdı. Sistem isə mahnının adını istifadəçiyə SMS ilə göndərirdi. Əsl inqilab isə 2008-ci ildə Apple tərəfindən "App Store"un açılması ilə baş verdi. “Shazam” ilk mobil tətbiqlərdən biri olaraq rəqəmsal dünyaya damğasını vurdu. Bu uğur musiqi nəhəngi Apple-ın diqqətindən qaçmadı və şəbəkə 2018-ci ildə “Shazam”ı rəsmi olaraq satın aldı. Müasir Musiqi Bazarında “Shazam”ın Rolu və Rəqibləri Apple şirkəti “Shazam”ı aldıqdan sonra proqramı tamamilə pulsuz etdi və bütün reklamları təmizlədi. Bəs “Shazam” necə gəlir qazanır? Cavab sadədir: Ekosistem daxili yönləndirmə ilə. “Shazam” rəqəmsal musiqi axını üçün bir qapıdır. Tapılan hər mahnı istifadəçini birbaşa Apple Music platformasına yönləndirir və bu da Apple-a milyonlarla yeni abunəçi qazandırır. Əlbəttə, rəqəmsal musiqi bazarında Shazam tək deyil: “SoundHound” “Shazam”ın ən güclü rəqibidir. Onun ən böyük üstünlüyü, mahnını sadəcə ağızla zümzümə etdiyiniz zaman belə tapa bilməsidir. “Google Assistant” heç bir proqram yükləmədən, süni intellekt vasitəsilə səsi analiz edib musiqini tapmaq imkanı təqdim edir. “Shazam” sadəcə mahnı tapan bir proqram deyil. O, dinləyici ilə musiqi sənəti arasındakı məsafəni sıfıra endirən, unudulmaqda olan musiqi incilərini təkrar populyar edən və musiqi sənayesinin trendlərini təyin edən rəqəmsal bir mədəniyyət fenomenidir. @ibrahim_nebioglu

Bu fotoşəkil hardasa 2008, ya da 2009-cu ildə çəkilib. Əziz bəylə olan şəkillərimiz içində ən çox sevdiyim budur. Çünki o, burada çox gəncdir; elə mən özüm də… Fenerbahçe klubuna düz 20 il rəhbərlik etmiş bu eksentrik insanla dəfələrlə uzun-uzadı, dərin söhbətlərimiz olub. Ancaq bəlkə də çoxlarına qəribə gələcək bir məqam var: onunla bircə dəqiqə belə futboldan danışmamışıq. Qatı bir Galatasaray azarkeşi olduğumu bildiyindən, Aziz Yıldırım mənə olan hörmətinə görə hər vəchlə futbol mövzusundan qaçır, hətta söhbət iki əzəli rəqibin oyununa gələndə belə, mövzunu dərhal dəyişib qapadırdı… İyunun 7-də Fenerbahçe idman klubu tarixinin ən kritik yolayrıcılarından birinə çatır. Bu növbədənkənar seçki sadəcə iki namizədin yarışı deyil; bu, həm də iki tam fərqli idarəetmə mentalitetinin, iqtisadi modelin və futbol fəlsəfəsinin böyük toqquşmasıdır. Bir tərəfdə klubun 20 illik tarixi hafizəsini və institusional kimliyini təmsil edən təcrübəli köhnə qvardiya, digər tərəfdə isə milyardlıq holding gücü ilə iddialı gələcək vəd edən yeni nəsil vizyon qarşı-qarşıyadır. İxtisasca inşaat mühəndisi olan, NATO tenderlərindən tutmuş nəhəng infrastruktur layihələrinə qədər uzanan böyük bir iş keçmişinə sahib Aziz Yıldırım, yüz milyonlarla dollarlıq şəxsi sərvəti və bənzərsiz təcrübəsi ilə yenidən səhnədədir. 1998-2018-ci illəri əhatə edən rəhbərliyi dövründə Şükrü Saracoğlu stadionunun modernləşdirilməsi, Ülker Arena, Topuk Yaylası təsisləri və "Fenerium" mağazalar şəbəkəsi kimi kluba bu gün də milyonlar qazandıran bütün daşınmaz əmlak layihələri birbaşa onun vizyonunun məhsuludur. Onun qarşısına isə Fenerbahçe İdarə Heyətinin keçmiş üzvü Hakan Safi çıxır. Gənc nəsli təmsil edən bu dinamik iş adamı; liman idarəçiliyi (Safiport Derince), dənizçilik, mədənçilik, loqistika və şəkər istehsalı (Çorum Şeker) kimi ölkənin strateji sahələrini əlində saxlayan Safi Holdingin rəhbəridir. Forbes siyahılarında təxminən 750 milyon dollarlıq şəxsi sərvəti ilə diqqət çəkən Safi, kluba tamamilə yeni, aqressiv bir iqtisadi model gətirmək niyyətindədir. Kadıköydə səs verəcək minlərlə konqres üzvü, əslində bir klubun gələcək kodlarını təyin edəcək: "Eksentrik, karizmatik və maliyyə nizam-intizamına önəm verən təcrübə", yoxsa "Böyük büdcəli, ulduz transferli hücum vizyonu"? Bu gün Kadıköydə əsəblər tarıma çəkilib, iki namizədin dəstəkçiləri gərginliyi maksimuma çatdırıblar. Onları anlamaq çətin deyil. Çünki qarşılarında medallara, kuboklara doymayan, ardıcıl dörd il çempionluq yaşamış və Türk futbol tarixinin ən titullu klubu olan bir Galatasaray var. Fenerbahçe isə tam 12 ildir ki, çempionluq həsrəti ilə qovrulur. Floryada üst-üstə qazanılan zəfərlərin və oturuşmuş sistemin gətirdiyi o hüzurlu sakitlik davam edərkən, rəqib düşərgənin içində olduğu bu gərgin marafona arxaya söykənib, xəfif bir təbəssümlə tamaşa etmək bəlkə də bir Galatasaraylı üçün ən böyük zövqdür. Amma sandıqdan kim çıxırsa çıxsın, gələn mövsüm rəqabətin həm meydanda, həm də masa arxasında olduqca alovlu və amansız keçəcəyi indidən bəllidir. Aziz Yıldırım ən son görüşdüyümüzdə özünəməxsus üslubda, “Gəl Şükrü Saraçoğlunda mənim lojamdan bir dəfə maç seyr edəlim” demişdi. Seçilirsə, mütləq dəvət edəcək. Çünki o, verdiyi sözü heç vaxt unudan deyil...

Dr. Rut Qottesman (Ruth Gottesman) amerikalı pediatr, təhsil psixoloqu və xeyriyyəçidir. O, Nyu-Yorkda yerləşən Albert Enşteyn Tibb Kollecinin (Albert Einstein College of Medicine) professorudur. Təhsil və tibb sahəsində 50 ildən çox fəaliyyət göstərən Dr. Qottesman, əsasən aşağıdakı mühüm nailiyyətləri və tarixi addımı ilə tanınır: Dr. Rut Qottesman 2024-cü ilin fevral ayında Albert Enşteyn Tibb Kollecinə 1 milyard dollar məbləğində nəhəng bir ianə etmişdir. Bu, ABŞ tarixində bir tibb fakültəsinə edilən ən böyük birdəfəlik bağış kimi tarixə düşmüşdür. 96 yaşlı professor Qottesmanın məqsədi bu bağış sayəsində tibb kollecində təhsil alan və gələcəkdə daxil olacaq bütün tələbələrin təhsil haqqını pulsuz etmək idi. Bu sərvətin mənbəyi Rut Qottesmanın 2022-ci ildə vəfat edən həyat yoldaşı, məşhur milyarder Uorren Baffettin (Warren Buffett) ilk investorlarından və ortaqlarından biri olan Devid Qottesmandan (David Gottesman) qalan mirasdır. Həyat yoldaşı ona bu pulları "doğru bildiyin şəkildə istifadə et" deyərək vəsiyyət etmişdi. Görəsən nə vaxtsa Şərqdə də belə milyarderlər olacaqmı? Nə düşünürsüz?

Dr. Rut Qottesman (Ruth Gottesman) amerikalı pediatr, təhsil psixoloqu və xeyriyyəçidir. O, Nyu-Yorkda yerləşən Albert Enşteyn Tibb Kollecinin (Albert Einstein College of Medicine) professorudur. Təhsil və tibb sahəsində 50 ildən çox fəaliyyət göstərən Dr. Qottesman, əsasən aşağıdakı mühüm nailiyyətləri və tarixi addımı ilə tanınır: Dr. Rut Qottesman 2024-cü ilin fevral ayında Albert Enşteyn Tibb Kollecinə 1 milyard dollar məbləğində nəhəng bir ianə etmişdir. Bu, ABŞ tarixində bir tibb fakültəsinə edilən ən böyük birdəfəlik bağış kimi tarixə düşmüşdür. 96 yaşlı professor Qottesmanın məqsədi bu bağış sayəsində tibb kollecində təhsil alan və gələcəkdə daxil olacaq bütün tələbələrin təhsil haqqını pulsuz etmək idi. Bu sərvətin mənbəyi Rut Qottesmanın 2022-ci ildə vəfat edən həyat yoldaşı, məşhur milyarder Uorren Baffettin (Warren Buffett) ilk investorlarından və ortaqlarından biri olan Devid Qottesmandan (David Gottesman) qalan mirasdır. Həyat yoldaşı ona bu pulları "doğru bildiyin şəkildə istifadə et" deyərək vəsiyyət etmişdi. Görəsən nə vaxtsa Şərqdə də belə milyarderlər olacaqmı? Nə düşünürsüz?

SOSİAL QÜSUR YOXSA İNTELLEKTUAL ÜSTÜNLÜK? Əgər səs-küylü dəvətlərdə, mənasız izdihamlarda özünüzü "yad planetli" kimi hiss edirsinizsə, təbrik edirəm: Sizin beyniniz sadəcə olaraq daha keyfiyyətli işləyir. Cəmiyyət illərdir bizə "sosial olmaq" normativini sırısa da elm tam fərqli bir həqiqəti pıçıldayır: İntellekt nə qədər yüksəkdirsə, insanın kütləyə olan ehtiyacı bir o qədər azalır. Niyə "ağıllı beyin" səs-küyə dözmür? Sensor Təcavüz Orta statistik beyin üçün musiqi və işıq "əyləncə"dirsə, yüksək İQ-lü beyin üçün bu, informasiya xaosudur. Sizin beyniniz hər bir üz mimikasını, hər bir səs tonunu analiz etdiyi üçün izdiham sizin üçün istirahət deyil, ağır iş rejimdir. Dopamin Asılılığı İntellektual səviyyəsi orta və aşağı olan insanlar daxili dünyaları boş olduğu üçün daim "çöldən" qidalanmalıdırlar. Onlara mütləq kimsə nəsə danışmalı, kimsə gülməli, kimsə toxunmalıdır. Yüksək İQ-lü şəxs isə daxili dialoqundan həzz alır – o, özü-özünə ən maraqlı həmsöhbətdir. Boş Söhbətlərin "Ölümcül" Darıxdırıcılığı Orta statistik insanların saatlarla müzakirə etdiyi mövzular (kim nə geyinib, kim hardadır) yüksək zəka sahibi üçün neyron itkisidir. Ağıllı insan "məna" axtarır, kütlə isə "səs-küy". Neyronların Diktaturası Neyrobiologiya amansızdır: Araşdırmalar göstərir ki, yüksək intellektli insanların beynindəki dopamin reseptorları sosial stimullardan çox tez doyur. Yəni, bir ağıllı insanın 15 dəqiqəlik ünsiyyətdən aldığı "doyum"u, kütlə saatlarla rəqs etsə də ala bilmir. Onlar hələ də "ac" qalırlar, siz isə artıq "doyub" evə getmək, kitab oxumaq və ya sadəcə susmaq istəyirsiniz. Nəticə etibari ilə tənhalığa çəkilmək asosiallıq və ya utancaqlıq deyil. Bu, beynin özünü qoruması və daha mühüm işlərə (düşünməyə) fokuslanmasıdır. Əgər tək keçirdiyiniz bir axşam sizin üçün ən gurultulu şənlikdən daha dəyərlidirsə, deməli, siz çoxluğun içində azlıqdasınız. Və bu, sizin zəifliyiniz deyil, gücünüzdür – Kütlədən qaçmaq "sosial qüsur" deyil, İntellektual Üstünlükdür!

Dostlar, Bu mənim yeni kitabımın üzqabığıdır. Çox sevincliyəm... Mən bu cümlələri yazarkən İstanbuldakı çap evlərindən birində "Oxumaq və Unutmaq Paradoksu" kitabımın çapı davam edir. Təxminən 15 gün sonra kitabın tirajı Bakıya çatdırılmış olacaq... Bu kitab, ağlımızın dərinliklərinə, yaddaşımızın gizli yollarına bir səyahətdir. Üzqabığındakı arı şanları kimi nizamlı, qum saatı kimi amansız və qədim bir kitabxana kimi sirli olan yaddaşımız... Bəs biz oxuduqlarımızla necə dəyişirik? Niyə bəzən ən əhəmiyyətli məlumatları unuduruq, ən kiçik bir detal isə illərlə bizimlə qalır? TEAS Press tərəfindən nəşr olunan bu kitabda sizinlə birlikdə bu və digər suallara cavab axtarmağa çalışacağıq. Paylaşımımda kitabın təkcə adını deyil, həm də üzqabığının mənasını ifadə edən bu vizualı sizinlə bölüşürəm. Kitab Bakıya çatan kimi satış nöqtələri barədə dəqiq məlumat verəcəyəm. Sizin üçün də oxumaq və unutmaq necə bir paradoksdur? Rəylərinizi gözləyirəm! Və yeni kitabımın səhifələrində görüşmək ümidilə... #İbrahimNəbioğlu #OxumaqVəUnutmaqParadoksu #YeniKitab #TeasPress #AzərbaycanOxucusu #Paradoks

Və bu nöqtədə sualı başqa cür qoymaq lazımdır: Biz nə istəyirik – xərçəngi müalicə etmək, yoxsa həyatın özünü yenidən yazmaq? Emilia Yavorski bu illüziyanı dağıdır: – Süni intellekt xilaskar deyil; – O, yalnız güclü bir silahdır, alətdir, vasitədir; – Əgər sistem zəifdirsə, onu daha da zəiflədəcək; – Əgər data natamamdırsa, natamamlığı sürətləndirəcək; – Əgər biz nə etdiyimizi anlamırıqsa, o, bu anlaşılmazlığı daha da dərinləşdirəcək. Bir nəticə çıxarmaq istədim. Ancaq anladım ki, mümkün deyil. Çünki ortada həll olunan məsələ yoxdur, içində yaşadığımız bir labirint var. Süni intellekt bizə çıxış yolu vermir. O, sadəcə divarları daha aydın görünən edir. Və bəlkə də ən qorxulu həqiqət elə budur: Biz xərçəngi məğlub etməyə çalışarkən, əslində özümüzün nə olduğumuzu anlamağa çalışırıq. Amma insanın nə olduğu sualı hələ ki, cavabsızdır. Yalnız sonsuz bir kitabxana var. Və orada bir kitab həmişə çatışmır. O çatışmayan kitab isə ehtimal ki, elə insanın özüdür...

LABİRİNT, ŞİŞ VƏ ALQORİTM Bir məqalə oxudum və çox qəribə hisslər keçirdim. Onun tibb mövzusunda olduğunu zənn etmişdim. Amma oxuduqca anladım ki, bu yazı təbabət haqqında deyil. Yazı insanın özünü anlamaq cəhdinin daha uğursuz, amma zəruri epizodudur. Emilia Yavorski (Javorsky) amerikalı həkim, tədqiqatçı alim və texnologiya siyasəti üzrə mütəxəssisdir. O, “Gələcəyin Həyat İnstitutu”nda (“Future of Life Institute”) gələcək texnologiyalar proqramına rəhbərlik edir, habelə Harvard Universiteti ilə əməkdaşlıq edir. Alim süni intellekt, biotexnologiya və səhiyyənin kəsişməsində çalışan, bu sahələrin etik gələcəyini araşdıran aparıcı fiqurlardandır. Emilia Yavorskinin “Süni intellekt və xərçəng: Mümkün olan və mümkün olmayan” (How AI Can, and Can't, Cure Cancer) məqaləsi, adının sadəliyinə baxmayaraq, danışıq dilində "pis xəstəlik" adlandırdığımız o zəhrimarın mahiyyətinə toxunur. Amma onunla mübarizə aparan alim və həkimlərin dili fərqlidir. Xərçəng haqqında danışmaq həyatın necə qurulduğunu anlamağa çalışmaqdır. Süni intellekt haqqında danışmaq isə düşüncəni mexanizm kimi anlamaq cəhdidir. Bu iki xətt kəsişəndə, elm izahat olmaqdan çıxıb labirintə çevrilir. Sonsuz bir kitabxana təsəvvür edin. Rəflərdə kitablar yox, genom ardıcıllıqları düzülüb. Hər kitab bir insanın xəstəliyidir, hər səhifə isə bir mutasiya. Bu kitabxana ölməz Borxesin Babil Kitabxanası kimi sonsuz və nizamsız deyil. Amma fərqlər o qədər də böyük deyil, çünki onu anlamaq üçün yenə sonsuz vaxt lazımdır. Süni intellekt bu kitabxananın içində dolaşan ilk varlıqdır ki, yorulmur. O, oxuyur, müqayisə edir, modellər qurur. Amma o, anlamır. Və bəlkə də problem də elə buradadır. Texnologiya şirkətləri “Süni intellekt xərçəngi müalicə edəcək” deyirlər. Bu cümlə təhlükəlidir, çünki o, bir metaforanı fakt kimi təqdim edir. Xərçəng sadəcə bir “düşmən” deyil. O, həm də bədənin öz içindən gələn, yanlış oxunmuş bir koddur. Süni intellekt isə bu kodu “oxumağa” çalışır. Amma oxumaq anlamaq deyil. Bir zamanlar Xorxe Luis Borxes yazırdı ki, kainat sonsuz bir kitabdır, amma biz yalnız onun bir neçə səhifəsini oxuya bilirik. İndi biz bütün kitabı oxuya bilən bir maşın yaratmışıq, amma o maşının nə anladığını özümüz hələ dərk etmirik. Xərçəng hüceyrəsi itaətsiz hüceyrədir. O, bədənin qaydalarını pozur. Bəs bu qaydaları kim yazıb? Əgər biologiya özü bir alqoritmdirsə, onda xərçəng sadəcə bir xəta deyil, alternativ icra formasıdır. Süni intellekt isə bu sistemi optimallaşdırmaq istəyir. Daha yaxşı diaqnoz, daha çox və daha effektiv yeni dərmanların kəşfi, daha dəqiq proqnozlar. Bəli, süni intellekt bunu edir, hətta çox yaxşı edir. Amma burada gizli bir paradoks var: süni intellekt nə qədər yaxşı işləyirsə, biz bir o qədər onun nə etdiyini anlamırıq. Data bu əsrin yeni mifidir. Biz elə zənn edirik ki, data artdıqca həqiqət də artır. Amma yanılırıq. Data həqiqətin özü deyil, onun kölgəsidir. Kölgələr uzandıqca isə cisim daha çox itir. Əgər məlumat qeyri-bərabərdirsə, nəticə də qeyri-bərabər olacaq. Əgər bəzi bədənlər daha çox “ölçülürsə”, digərləri daha az “görünəcək”. Data qeyri-bərabərdirsə, nəticə ədalətli ola bilməz. Bəzi bədənlər, yəni xəstələr daha çox öyrənildikcə, digərləri görünməz qalır. Beləliklə, süni intellekt yalnız xəstəlikləri yox, bərabərsizlikləri də yenidən istehsal edir. Bu, texnologiyanın deyil, onu quran düşüncənin problemidir. O düşüncə isə kimləri görəcəyini, kimləri isə görməyəcəyini özü seçir. Bu məsələ texnologiyanın sərhədlərini çoxdan aşıb. Burada həm etik seçimlər, həm də siyasi qərarlar rol oynayır. Bir anlıq təsəvvür edin ki, süni intellekt xərçəngi tam müalicə edir. Bu nə deməkdir? Ölüm üzərində qələbəmi? Yoxsa başqa bir xəstəlik ortaya çıxacaq? Axı həyatın özü sabitlik deyil, daimi pozuntudur. Xərçəngi tam yox etmək bəlkə də həyatın öz strukturunu dəyişmək deməkdir.

Dairənin sinus və kosinus funksiyalarının qrafik vizuallaşdırılması və nə üçün cos²(x) + sin²(x) bərabərdir 1?