İbrahim Nebioglu

Donald Tramp Corciya ştatında ABŞ-ın "zibil ölkələrdən" deyil, Danimarka, İsveç və Norveç kimi ölkələrdən miqrantları qəbul etməli olduğunu söylədi. Bir gün sonra Miçiqanda isə vəziyyət dəyişdi, sözlərini dəyişərək belə dedi: "Biz norveçliləri qəbul etməyəcəyik, çünki mən səkkiz müharibə dayandırdım, amma mənə Nobel mükafatı vermədilər, bu səbəbdən də Norveç bərbaddır və zibil ölkədir". ... Hələ də başa düşə bilmirəm: Bu adamı necə ABŞ prezidenti seçiblər?

Nə gözəl heykəldir

İnsan yaşlanmasına deyil, yaşlandıqca gəncliyin getməməsinə üzülür… @ibrahim_nebioglu

ABŞ-ın onlarla böyük şəhərində eyni vaxtda keçirilən "NO KING" ("Hökmdar İstəmirik") kütləvi etiraz aksiyaları ölkə miqyasında güclü əks-səda doğurub. Vaşinqton, Nyu-York, Los-Anceles və Çikaqo kimi nəhəng meqapolis cəmləşmələrində küçələrə axışan minlərlə nümayişçi demokratiyanın və konstitusion prinsiplərin müdafiəsi naminə səsini ucaldıb. Aksiya iştirakçıları əllərində saxladıqları plakatlarla hakimiyyətin təkəldə cəmləşməsinə, səlahiyyətlərin aşılmasına və monarxiya meyillərinə qarşı qətiyyətli mövqe nümayiş etdiriblər. Aksiyaların əsas qayəsini ABŞ təsisçilərinin irsinə sadiqlik və prezident hakimiyyətinin konstitusiya çərçivəsini aşmaması tələbi təşkil edib. Mitinq iştirakçıları çıxışlarında qanunun aliliyinin hər kəs üçün bərabər olduğunu və Amerikada heç bir liderin qanunlardan üstün, toxunulmaz monarx statusunda ola bilməyəcəyini vurğulayıblar. Mülki cəmiyyət fəalları, tələbələr və müxtəlif ictimai təşkilatların nümayəndələrinin qatıldığı bu dinc yürüşlər demokratik təsisatların qorunmasının vacibliyini bir daha diqqət mərkəzinə gətirib. Siyasi təhlilçilər "NO KING" dalğasını son illərdə cəmiyyətdə artan siyasi qütbləşmənin və icraedici hakimiyyətə qarşı formalaşan xalq nəzarətinin bariz göstəricisi kimi qiymətləndirirlər. Müxtəlif ştatlarda eyni vaxtda baş tutan bu mitinqlər sosial şəbəkələrdə də geniş rezonans doğuraraq qlobal səviyyədə müzakirə mövzusuna çevrilib. Bu dinc etirazlar Amerika ictimaiyyətinin öz demokratik dəyərlərinə və Respublika prinsiplərinə neçə illər keçməsinə baxmayaraq hələ də nə qədər həssaslıqla yanaşdığını göstərən mühüm mesajdır. @ibrahim_nebioglu

Noyabrın 3-də keçiriləcək Konqres seçkiləri həlledici əhəmiyyət daşıyır. Demokratlar Nümayəndələr Palatasında çoxluq qazansalar, Tramp administrasiyası üzərində parlament nəzarəti güclənə, yeni araşdırmalar və impiçment təşəbbüsləri başlana bilər. Ancaq Amerika böhranının mahiyyəti təkcə Trampın siyasi taleyində deyil. ABŞ siyasi sistemi prezidentin böyük səlahiyyətlərini Konqresin nəzarəti, məhkəmələrin müstəqilliyi və dövlət institutlarının davamlılığı ilə tarazlaşdırmaq prinsipi üzərində qurulub. İndi bu tarazlığın nə dərəcədə işlək olduğu yoxlanılır. Amerikanın qarşısındakı ən böyük təhlükə prezidentin qanunu pozması ehtimalından da genişdir: dövlət institutlarının mümkün qanun pozuntularını araşdırmaq və hakimiyyəti məsuliyyətə cəlb etmək qabiliyyətini itirməsidir. Çünki demokratiyanın gücü hakimiyyətin kimin əlində olmasından deyil, həmin hakimiyyəti məhdudlaşdıra bilən institutların gücündən asılıdır. @ibrahim_nəbioglu

VAŞİNQTONDA SİYASİ ZƏLZƏLƏ: Tramp, impiçment və Rusiya kölgəsi ABŞ prezidenti Donald Tramp yenidən siyasi fırtınanın mərkəzindədir. İmpiçment təşəbbüsləri, kəşfiyyat məlumatlarının təhlükəsizliyi və Moskva ilə münasibətlər ətrafındakı mübahisələr bir sualı gündəmə gətirir: Amerika dövlət institutları prezident hakimiyyətinə nə dərəcədə nəzarət edə bilir? Vaşinqtonda baş verənlər adi hakimiyyət-müxalifət qarşıdurmasının hüdudlarını aşır. Donald Trampın ikinci prezidentliyi dövründə ABŞ-ın siyasi institutları, təhlükəsizlik sistemi və ənənəvi müttəfiqləri ilə münasibətləri ciddi sınaq qarşısındadır. Prezidentin impiçmenti barədə müzakirələr yenidən güclənib. Lakin daha narahatedici məsələ Amerika kəşfiyyatının məxfi məlumatlarının taleyi və Ağ Evin Rusiya siyasətidir. İmpiçment nə dərəcədə realdır? Sentyabrın 15-də ABŞ Nümayəndələr Palatasında Trampın impiçmentini nəzərdə tutan qətnamə ilə bağlı səsvermə keçirildi. Nəticə diqqətəlayiq idi: 232 konqresmen təşəbbüsün gündəlikdən çıxarılmasına, 147-si bunun əleyhinə səs verdi, 47-si isə bitərəf qaldı. Maraqlıdır ki, təşəbbüsün dayandırılmasını 18 demokrat da dəstəklədi. Bu, müxalifətin öz daxilində belə prezidentin vəzifədən uzaqlaşdırılması məsələsində vahid mövqenin olmadığını göstərdi. İmpiçment Amerika Konstitusiyasının nəzərdə tutduğu ciddi hüquqi mexanizmdir. Nümayəndələr Palatasında sadə səs çoxluğu ilə ittiham irəli sürülə bilər. Lakin prezidentin vəzifədən uzaqlaşdırılması üçün Senatda iştirak edən senatorların üçdə ikisinin razılığı lazımdır. Hazırkı siyasi qüvvələr nisbətində bu nəticəyə nail olmaq son dərəcə çətindir. Deməli, impiçment təşəbbüsləri gerçəkdir, amma Trampın hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması hələ real siyasi perspektivə çevrilməyib. Kəşfiyyat məlumatları Moskvaya ötürülürmü? Bu sualın tarixi kökləri var. 2017-ci ildə Tramp Ağ Evdə Rusiyanın xarici işlər naziri Sergey Lavrov və səfir Sergey Kislyakla görüşərkən terror təhlükəsi ilə bağlı son dərəcə həssas kəşfiyyat məlumatlarını açıqlamışdı. Hadisə ABŞ-ın təhlükəsizlik dairələrində böyük narahatlıq yaratmışdı. Ancaq məlumatın açıqlanması ilə qəsdən casusluq fəaliyyəti arasında ciddi hüquqi fərq mövcuddur. 2026-cı ildə Trampın şəxsən Vladimir Putinə məxfi kəşfiyyat məlumatları ötürdüyünü sübut edən etibarlı dəlil hələ ortaya çıxmayıb. Bununla belə, son hadisələr Vaşinqtonun təhlükəsizlik siyasətinə yeni suallar doğurur. Oktyabrın 13-də Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski Rusiya raketlərinin Kiyevə hücumundan əvvəl tərəfdaşlarından xəbərdarlıq almadıqlarını bildirdi. Həmin gün Tramp ABŞ-ın Ukrayna ilə kəşfiyyat məlumatları paylaşmağa davam etdiyini söylədi. Oktyabrın 14-də Reuters Ukraynanın Amerika peyk sistemlərindən asılılığı və bu sahədə yaranmış ciddi problemlər barədə məlumat yaydı. Burada mühüm fərqi qorumaq lazımdır: Ukraynanın kəşfiyyat dəstəyindən məhrum edilməsi, yaxud həmin dəstəyin zəifləməsi Rusiyaya gizli məlumat ötürüldüyünü sübut etmir. Amma Moskvanın hərbi üstünlük qazanmasına dolayısı ilə şərait yarada bilər. Trampın Rusiya siyasətində nə baş verir? Son günlər daha bir mübahisəli qərar gündəmə gəlib. Tramp administrasiyasının Rusiya dizel yanacağının dünya bazarına çıxarılması ilə bağlı razılaşması ABŞ-da hər iki partiyanın nümayəndələrinin etirazına səbəb olub. Tənqidçilərin fikrincə, belə bir addım Rusiyanın müharibəni maliyyələşdirmək imkanlarını genişləndirə bilər. Tramp isə qərarını dünya enerji bazarındakı qiymətlərin sabitləşdirilməsi zərurəti ilə əsaslandırır. Əsas sual budur: Tramp Moskva ilə yaxınlaşmaqla müharibəni dayandırmağa çalışır, yoxsa Rusiyanın strateji maraqlarına xidmət edən qərarlar qəbul edir? Birinci ehtimal diplomatik strategiyadır. İkincisi isə ittihamdır və sübut tələb edir. Lakin hər iki halda Avropanın ABŞ-a təhlükəsizlik baxımından etimadı ciddi zərbə alır. Amerikanı nə gözləyir?

BEYNİNİN “ÇERTYOJU” Bəzən bir insanın portretini çəkmək üçün onun üzünü çəkmək kifayət etmir. Onun dünyaya necə baxdığını çəkmək lazımdır. Bu təsvir məhz belə bir oyundur: Albert Eynşteynin başı XX əsrin əvvəllərinə aid elmi-patent çertyoju kimi açılır və beynin anatomiyası əvəzinə bütöv bir fizika tarixi görünür. Alında Bor atomunun orbitləri, başqa bir qatda Feynman diaqramlarını xatırladan xətlər, temporal hissədə Minkovski işıq konusu, neyronların yerində isə sanki planetlər və elektronlar kimi hərəkət edən trayektoriyalar... Kənarda E=mc^2, ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin tənliklərinə işarələr, ölçü xətləri, nömrələnmiş detallar və köhnə alman əlyazmasını xatırladan qeydlər. Əlbəttə, bu, tarixi sənəd deyil. Eynşteynin 1905-ci ildə Sürixdə hazırlanmış hansısa “beyin patenti” də yoxdur. Üstəlik, şəkildəki bəzi ideyalar müxtəlif dövrlərə aiddir: Borun atom modeli 1913-cü ildə ortaya çıxdı, Feynman diaqramları isə daha sonrakı onilliklərin dilidir. Deməli, qarşımızda bir epoxanın dəqiq rekonstruksiyası yox, elm tarixinin müxtəlif qatlarını Eynşteyn obrazında birləşdirən vizual metafora dayanır. Amma təsviri maraqlı edən də elə budur. 1905-ci ildə patent idarəsində çalışan 26 yaşlı Eynşteyn bir neçə məqalə ilə fizikanın əsas anlayışlarına toxundu: işıq, atomların reallığı, məkan və zaman haqqında təsəvvürlər dəyişməyə başladı. Xüsusi nisbilik nəzəriyyəsinin ən dərin nəticələrindən biri sadə, amma sarsıdıcı idi: zaman hamı üçün eyni sürətlə axan mütləq fon deyil. “Eyni anda” baş verən iki hadisə belə müşahidəçinin hərəkətindən asılı ola bilər. Bu mənada şəkildəki OBSERVER –müşahidəçi sözü təsadüfən maraqlı bir sözə çevrilir. Çünki Eynşteyn fizikasının böyük dönüşlərindən biri kainatı yalnız “orada olan şeylər” kimi deyil, hadisələr, ölçmələr və istinad sistemləri arasındakı münasibətlər vasitəsilə düşünmək idi. O, dünyanı dəyişmədi; dünyanı təsvir etmək üçün istifadə etdiyimiz koordinatların düşündüyümüz qədər toxunulmaz olmadığını göstərdi. Şəkildə beynin içindən keçən saysız-hesabsız xətlər buna görə gözəl metaforadır. Böyük ideya bəzən yeni bir cavab tapmaqdan əvvəl köhnə sualın quruluşunu dağıtmaqdır. Hamı “zaman nə qədərdir?” deyə soruşarkən, daha təhlükəli sual ortaya çıxır: Kimin zamanı? Bəlkə də elmdə dahiliyin ən qəribə tərəfi budur. Dahinin beynində bizim görmədiyimiz daha çox şey olmaya bilər. Bəzən o, hamının gördüyü şeylər arasındakı əlaqəni başqa cür görür. Və bundan sonra əvvəlki dünya yerində qalsa da, ona əvvəlki kimi baxmaq mümkün olmur. @ibrahim_nebioglu

SÜNİ İNTELLEKT BUMU: YENİ İNFRASTRUKTUR ƏSRİ Süni intellekt ətrafında gedən indiki müzakirələr çox vaxt modellərin imkanları, insan əməyinə təsiri və texnoloji rəqabət üzərində qurulur. Halbuki prosesin daha az görünən, amma bəlkə də daha mühüm tərəfi onun arxasında qurulan nəhəng fiziki infrastrukturdur. Məlumat mərkəzləri, yarımkeçiricilər, enerji istehsalı və ötürülməsi, soyutma sistemləri, fiber-optik şəbəkələr və yüksək hesablama gücü artıq süni intellekti sadəcə proqram təminatı sahəsi olmaqdan çıxarır. Söhbət tədricən bütöv iqtisadiyyatın yeni texnoloji bazasının yaradılmasından gedir. Columbia Business School-da hazırlanmış Steyn van Nyuverburqun (Stijn Van Nieuwerburgh) tədqiqatının işçi versiyasına əsaslanan və Mark John tərəfindən təqdim edilən müqayisə bu prosesin miqyasını xüsusilə aydın göstərir. Qrafikin ən diqqətçəkən nəticəsi budur ki, 2025–2032-ci illərdə süni intellekt infrastrukturu üçün gözlənilən investisiya intensivliyi ABŞ ÜDM-inin 3,22 faizinə çatır. Bu göstərici hətta XIX əsrin böyük dəmir yolu bumunun 2,24 faizlik səviyyəsini də xeyli üstələyir. Əslində qrafikin əsas mesajı da budur: süni intellekt bumu tarixi texnoloji dönüşlərlə müqayisə ediləcək miqyasda kapital tələb edir. Dəmir yolu ilə müqayisə burada təsadüfi deyil. XIX əsrdə dəmir yolları yalnız nəqliyyat vasitəsi yaratmamışdı; onlar bazarları birləşdirmiş, şəhərlərin və sənaye mərkəzlərinin coğrafiyasını dəyişdirmiş, yeni maliyyə və logistika sistemləri formalaşdırmışdı. Süni intellektin yaratdığı infrastruktur da oxşar şəkildə iqtisadiyyatın başqa sahələrinə yayılır. Fərq ondadır ki, bu dəfə “relslər” poladdan deyil, çiplərdən, serverlərdən, elektrik xətlərindən və məlumat ötürmə şəbəkələrindən ibarətdir. Buna görə də süni intellektin iqtisadi təsirini yalnız proqramların və chatbotların uğuru ilə ölçmək getdikcə mənasızlaşır. Ancaq belə bir investisiya miqyası təkcə imkan deyil, risk də deməkdir. Dəmir yolu və avtomagistral kimi infrastrukturlar onilliklər boyu istifadə edilə bildiyi halda, süni intellekt üçün qurulan texnoloji avadanlıq daha sürətlə köhnələ bilər. Bu gün ən qabaqcıl hesab edilən prosessor bir neçə ildən sonra iqtisadi üstünlüyünü itirə bilər. Ona görə qarşıdakı dövrün əsas sualı yalnız nə qədər kapital xərclənəcəyi deyil, həmin kapitalın nə dərəcədə məhsuldarlığa, yeni sənaye sahələrinə və davamlı iqtisadi artıma çevriləcəyidir. Əgər bu çevrilmə baş verərsə, süni intellekt bumu internet dövründən daha çox dəmir yolları və elektrikləşmə kimi ümumi təyinatlı texnoloji inqilablarla müqayisə edilə bilər.

"БАБЬЕ ЛЕТО", “ARVAD YAYI”, YOXSA BASDIRMA YAYI? İki gün əvvəl dağlara ilk qar düşdü; hətta Bolunun yamacları ağ örtüyə büründü. Elə bil payız qapını döyüb gəlişini elan etdi. Amma təbiətin öz ritmi var: soyuğun ardınca istinin qayıtması qədər təbii heç nə yoxdur. Budur, bu gün İstanbulda termometr 27–29 dərəcəni göstərirdi. Türk meteoroloqları və mətbuatı neçə gündür xəbər verirdi: “Pastırma yazı” gəlir... Ruslar buna "бабье лето" deyir. Bəs bu qısa, zərif və mənalı zaman dilimini öz dilimizdə necə adlandıraq? Rusca kalka ilə “arvad yayı”? Amerikalılar kimi “hindi yayı” (Indian summer)? Bəlkə isveçlilər kimi “Müqəddəs Birgitta yayı”? Hər xalq bu hadisəni öz yaddaşına, öz əfsanəsinə bağlayıb. Sentyabrın sonundan oktyabrın ortalarınadək, ilk soyuqlardan sonra isti antisiklonun gətirdiyi bu qəfil, bəzən günlərlə sürən istilər bizim coğrafiyada da yaşanır. Məncə, dilçilərimiz Amerikanı yenidən kəşf etməyə çalışmadan qardaş türk dilində hazır olan adı götürə bilərlər: “Basdırma yayı”. Bu dönəmdə gecə ilə gündüzün temperaturu bir-birinə yaxın olur və basdırma məhz belə havada ən yaxşı quruyur. Adın kökü də buradandır: süfrənin dadı ilə təqvimin sirri bir sözdə qovuşur. Günəşiniz bol olsun...

Super Persuasion İlon Mask paylaşımı...

Bu şəkli mən fotomontaj etmişəm. Çünki onlar real həyatda heç vaxt eyni kadrda olmayıblar... 2026-cı il Sülh üzrə Nobel mükafatına Navi Pillay layiq görülüb. Cənubi afrikalı hüquqşünas, Ruanda üzrə Beynəlxalq Cinayət Tribunalının keçmiş hakimi və BMT-nin keçmiş İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarı olan Pillay bu nüfuzlu mükafata sülhün və beynəlxalq hüququn möhkəmləndirilməsi uğrunda yorulmaz fəaliyyətinə görə layiq görülüb. Bu gün onun seçilməsini gurultulu alqışlarla təbrik edərkən Pillay zarafatla: “Bu qədər çox əl çalmayın, yoxsa mükafatı Trampla bölüşərəm” – deyib və zal qəhqəhələrə qərq olub. Tramp isə hazırda əsl “lomka”dadır, heç kefi yoxdur. İki ildir ki, xəyalları suya düşür və güman ki, gələn il də xəyal qırıqlığı ilə üzləşəcək. Çünki mövcud siyasəti ilə nə İran problemini həll edə biləcək, nə də Ukraynanın işğalına son qoymağa nail olacaq. “Ağanəzərəm, belə gəzərəm, bir vuranda qırxın əzərəm” prinsipi ilə hərəkət edən Donald Tramp açıq-aşkar Putin təəssübkeşliyi və sərt anti-İran mövqeyi üzündən çıxması imkansız olan bir çıxmaza girib...

İsveç Akademiyasının sosialist təmayüllü Ədəbiyyat komissiyası 2026-cı il Nobel Mükafatını kanadalı yazıçı Enn Karsona (Anne Carson) verdi. İsveç Akademiyası qərarını onun "klassik ənənə ilə yaradıcı və sərbəst dialoq quraraq müasir ədəbiyyat üçün yeni formalar yaratdığı cəsarətli və yenilikçi yaradıcılığına görə" sözləri ilə əsaslandırdı. 1950-ci ildə doğulan Karson poeziyanı, nəsri, fəlsəfəni və antik yunan irsini birləşdirən, ənənəvi janr bölgüsünə sığmayan yazıçıdır. O, Homerdən Sapfoya, Evripiddən Platona qədər klassik irsi müasir insanın düşüncə və duyğuları ilə qarşılaşdırır. Məqsədi antik dünyanı yenidən nəql etmək deyil, onun əbədi suallarına çağdaş ədəbiyyatda yeni ifadə formaları tapmaqdır – onun haqqında açıq mənbələrdən öyrəndim. Bəzi tənqidçilər Karsonun dünya ədəbiyyatına ən mühüm töhfələrindən biri ədəbi janrların sərhədlərini dəyişdirdiyini yazır, onun "Autobiography of Red " əsərini yerə-göyə sığdırmırlar. Yazıçının "Eros the Bittersweet" əsərinin isə sevgini antik fəlsəfə və poeziyanın işığında araşdırır. Ədəbiyyatçılar yazırlar ki, Karson üçün klassik ədəbiyyat toxunulmaz abidə deyil; onunla mübahisə etmək, onu yenidən yozmaq və yeni bədii formalar yaratmaq mümkündür. Bu qısa tanışlıqdan anladığım budur ki, Karsonun yaradıcılığı klassiklərə qayıtmaq bəzən ədəbiyyatın gələcəyinə doğru getməyin ən cəsarətli yolu olduğunu göstərir. İndi bizim kitabdan uzaq naşırlərimiz tez-tələsik Enn Karsonun əsərlərini Süni İntellektə tərcümə etdirib bir-iki həftəyə kitabı satışa çıxaracaqlar. Ancaq unutmasınlar ki, hər Nobel mükafatı laureatının kitabı bestseller olmur. Odur ki, dostlarıma indidən deyirəm ki, mənə Karson kitabları hədiyyə etməyin. Kitab məsləsində mən "verilən atın dişlərinə baxıram"...

Ruslar qırmızı düyməyə bassalar çoxu işə düşməyəcək.