🔥 آذربـایـجــان 🔥

«««شاهنامه تورکی »»»  قوتادغو بیلیک  (Qutadğu Bilig  (دانش سعادت بخش) - قوت (مبارک) + اد (اسم) +غو (پسوند نسبت گو مانند گی در بیلگی) -بیلیگ (تورکی امروزی بیلگی ) =  دانش  نویسنده (یوسف خاص حاجب)  خاص حاجب لقب عربی است یعنی« وزیر دربار»  زمان نگارش: حدود سال ۱۰۶۹–۱۰۷۰ میلادی یعنی حدود هزار سال پیش نوشته شده است  محل نگارش: شهر بالاساغون Balasagun پایتخت قراخانیان بوده که از بین رفته است . زبان: ترکی میانه دوره قاراخانی  (دولت های تورک قراخانیان ، سامانیان ، غزنویان ، سلجوقیاق با هم دوره و مرزها بین آنها جابجا می شد . عاقبت آنها سامانیان را از بین بردند) این کتاب حدود ۶۶۴۵ بیت دارد و پر از پندهای اخلاقی، سیاسی و حکمت‌های زندگی است.  چندین نمونه دست نویس از این کتاب پیدا شده که تفاوت چندانی باهم ندارند موضوع: این اثر به صورت منظوم (شعری) نوشته شده و گفت‌وگویی نمادین میان چند شخصیت به قرار زیر است: ۱- کون‌توغدی (نماد عدالت) تورکی امروزی «گون دوغدو»پرتو خورشید،آفتاب ۲- آی‌تولدی (نماد بخت و دولت) تورکی امروزی «آی دولدو» ماه کامل ، بدر ۳- اوگدولمیش (نماد خرد) اوگ دولموش (به عقل کامل رسیده, عاقله مرد) اوگ = عقل  ۴- اودغورمیش (نماد عاقبت‌اندیشی و زاهد) اود گؤرموش « ایستی سویوغ گؤرموش» (سرما گرما چشیده ، دنیا دیده) چند بیت مشهور از «قوتادغو بیلیگی»  به زبان اصلی همراه با ترجمه: ۱. آغاز کتاب بایات آتی بیرله سوزوگ باشلادیم تۆرۇتگن ایگیدگن کچورگن ایدیم Bayat atı birle sözüg başladım, Törütgen igidgen keçürgen idim ترجمه: سخن را با نام خدا آغاز کردم؛ آن که آفرید، پرورد و تدبیر کرد. ۲. ستایش خدا اوکوش اوگدی بیرله تومن میڭ ثنا اوغان بیر بایاتقا آنگار یوق فنا Üküş ögdi birle tümen miŋ senâ, Uğan bir bayatka aŋar yoq fenâ. ترجمه: بی‌شمار ستایش و هزاران سپاس، بر خدای یگانه که برای او فنا نیست. ۳. پند اخلاقی Bu kün edgü bolsun tise sen kamuğ, Özüng edgü bolgıl ay ilde uluğ. ترجمه: اگر می‌خواهی همه نیک باشند، نخست خودت نیک باش، ای بزرگِ قوم. ۴. درباره حاکم و مردم Bodun artasa anı begler tüzer, Beg artasa anı kimler tüzer? ترجمه: اگر مردم تباه شوند، حاکمان اصلاحشان می‌کنند؛ اما اگر حاکمان تباه شوند، چه کسی آنان را اصلاح خواهد کرد؟ ۵. درباره دانش Bilig birle beglik bolur erke kut, Biligsiz beg ermez bu sözke tanuq. ترجمه تقریبی: با دانش است که فرمانروایی ارجمند می‌شود؛ بی‌دانش، کسی شایسته فرمانروایی نیست. برای یک ترک‌زبان آذربایجانی، واژه‌هایی مانند  شما با کمی دقت  به راحتی می توانید بخواند  بویله کیم ایسه بولسا یخشی آدَم اوزىن یخشی ایله آی إلدی آدام بیک یامان بولسا ایل یامان بولۇر بیک یخشی بولسا ایل آمان بولۇر …… خلاصه کتاب توضیح می‌دهد که: حکومت بدون عدالت پایدار نمی‌ماند. بخت و ثروت ناپایدارند و همیشه باقی نمی‌مانند. خرد و دانش باید راهنمای پادشاه و مردم باشند. انسان نباید فقط به دنیا و قدرت دل ببندد و باید عاقبت خود را نیز در نظر بگیرد. اخلاق، راستگویی، میانه‌روی و دانش، پایه‌های جامعهٔ خوب هستند. شاهنامه «قوتادغو بیلگی» تقریبا همزمان با شاهنامه فردوسی نگارش شده با این تفاوت که بر خلاف اساطیر و مدح و پهلوانی در این کتاب عدالت، بخت، خرد و عاقبت‌اندیشی راه سعادت معرفی شده است. آیدین 🖊️